Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

arkadaşlar, batı felsefesine "önce kant'ı oku, ne olacak" diye başlanmaz. en sağlam yol, önce bir tarihsel giriş kitabıyla haritayı görmek, sonra birkaç birincil metne inmek. ben sırayı şöyle öneririm.

1. Bir tarihsel giriş kitabı. Antik Yunan'dan bugüne hangi sorunun nerede doğduğunu, kimin kime cevap verdiğini görmeden metinler havada kalıyor. Bu iş için Albert Hakim'in Historical Introduction to Philosophy kitabı tam bu amaçla, yani yeni başlayanlar için hazırlanmış bir derleme: hem tarihi hem klasik problemleri hem de filozofların kendi metinlerinden parçaları veriyor. Bertrand Russell'ın Batı Felsefesi Tarihi de çok okunur ama bir uyarı: keyifli, fakat Russell'ın kendi kanaatleriyle yazılmış bir kitap, tarafsız bir ders kitabı değil. Yani tek kaynak olarak değil, ikinci bir okuma olarak iyi.
2. Platon'un kısa diyalogları. Euthyphron, Sokrates'in Savunması, Kriton ve Phaidon birkaç saatte okunuyor ve felsefenin soru sorma biçimini en doğrudan gösteriyor. Buradan Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'inin seçilmiş bölümlerine geçmek doğal.
3. Erken modern dönem. Descartes'ın Birinci Felsefe Üzerine Meditasyonlar'ı kısa, Hume'un İnsan Anlığı Üzerine Bir Soruşturma'sı da öyle. İkisi bilgi, kuşku ve nedensellik tartışmalarına kapı açıyor, modern bilimin felsefi arka planını da burada görüyorsunuz. Kant'a ancak bu ikisinden sonra gelin, çünkü Saf Aklın Eleştirisi onlara verilmiş bir cevap.
4. Kronolojiyi katı bir kural yapmayın. İlgi duyduğunuz alan etikse Aristoteles, Kant ve Mill üçlüsü, siyasetse Platon'un Devlet'i, Hobbes ve Locke daha çekici olabilir. Tarihsel çerçeveyi bir kez kurduktan sonra konuya göre dallanmak gayet makul.

bir de pratik not: aynı dönemin farklı çevirmenleri arasında ciddi kalite farkı olabiliyor, mümkünse metni bir ikinci çeviriyle ya da dipnotlu bir basımla karşılaştırın. ve birincil metni anlamadığınız yerde ikincil kaynağa kaçmak ayıp değil, felsefe tarihi zaten böyle okunuyor.

• Erkeklerin saçlarının kadınlara göre daha hızlı uzadığı bilgisi biyolojik olarak doğru değildir. Aslında tam tersine, bilimsel araştırmalar ve dermatolojik veriler kadınların saçlarının erkeklere kıyasla biraz daha hızlı uzadığını göstermektedir.Erkeklerin saçlarının daha hızlı uzadığı düşüncesi yaygın bir yanılgıdır. Bunun temel sebebi erkeklerin genellikle saçlarını çok kısa kestirmeleri ve saçtaki 1-2 cm'lik uzamanın kısa saçta çok daha belirgin (hızlı fark edilir) olmasıdır. Kadınlarda ise saçlar uzun olduğu için aynı miktardaki uzama boyca çok dikkat çekmez.

Kısa cevap hayır. İnsanın çiftleşip döl verebileceği başka bir tür yok. Bunun sebebi de tek başına kromozom sayısı farkı değil, o sayıların ve kromozomların içeriğinin birbirini tutmaması. İnsan ve şempanze arasında melez bir bireye dair hiçbir kanıt bulunmuyor, olsaydı da büyük olasılıkla ya gelişemez ya da kısır olurdu.

Önce küçük bir düzeltme: At 64, eşek 62 kromozoma sahip, ama yumurta ve sperm hücreleri bunun yarısını taşır. Yani at gametinde 32, eşek gametinde 31 kromozom var ve katır 32+31=63 kromozomla doğar. Sizin 23x23 gibi yazdığınız şey de aslında 23+23=46 demek. Katırın sayısı tek olduğu için mayoz bölünmede kromozomlar eşleşemiyor, gamet üretimi bozuluyor ve katırlar genellikle kısır oluyor. Melezin doğabilmesi için ata ve eşeğin evrimsel olarak yeterince yakın olması gerekti. Kısırlık ise kaçınılmaz bir sonuç.

Kromozom sayısı farkı tek başına engel de değil. İnsanın 46, şempanzenin 48 kromozomu var çünkü bizim 2. kromozomumuz, atalarımızda iki kromozomun birleşmesiyle oluştu. Fareler üzerinde yapılan çalışmalarda, kromozom düzeni çok farklılaşmış ırklar arasındaki melezlerde doğurganlığın çok düşük olduğu, ama üremenin tamamen kesilmediği gösterildi (Grize ve ark., 2019). Eşleşme sorunlarının doğurganlığı nasıl etkilediği ise Gillies'in derlemesinde ele alınıyor.

İkinci kısım, bir kromozom eksik olunca genlerin neden "değiştiği". Aslında genlerin dizisi değişmiyor, değişen gen miktarı. Sağlıklı bir hücrede her gen iki kopya bulunur ve hücre bu dengeye göre çalışır. Bir kromozom eksikse (monozomi) o kromozomdaki yüzlerce genin ürünü yarıya düşer, fazlaysa (trizomi) artar. Bu denge bozulunca gelişim aksar. Çoğu otozomal monozomi embriyonik dönemde ölümle sonuçlanır. Down sendromu (21. kromozom trizomisi) ve Turner sendromu (45,X) hayatta kalabilen istisnalardır, çünkü 21. kromozom küçüktür ve fazladan X kromozomları zaten susturulur.

Önemli bir ayrıntı: Kromozom sayısı 45 olan herkes hasta değildir. Robertson translokasyonunda iki kromozom birleşir ama genetik materyal kaybolmaz, taşıyıcı sağlıklı olabilir. Sorun bu kişilerde daha çok gamet oluşurken ortaya çıkar ve düşük ya da kromozom bozukluğu olan çocuk riskini artırabilir. Yani belirleyici olan sayı değil, genetik materyalin eksiksiz ve dengeli olması.

Evet, evlat edinme davranışı hayvanlar aleminde yaygın bir şekilde görülür. Riedman'ın 1982'deki derlemesi, alloparental bakımın ve evlat edinmenin yüzden fazla memeli ve yüz elliden fazla kuş türünde bildirildiğini aktarır. Evrimsel avantajı ise her durumda aynı değildir: bazı durumlarda gerçek bir yarar sağlar, bazı durumlarda ise ebeveynin yanılmasından ya da bir "hata"dan kaynaklanır.

Önce bir ayrım yapmak gerekiyor. Akrabaların yavrusunu üstlenmek, evrimsel açıdan kolay açıklanır. Akraba seçilimi (kin selection) devreye girer, çünkü yavru genlerinizin bir kısmını taşır ve onu hayatta tutmak kapsayıcı uyumu (inclusive fitness) artırır. Asıl bilmece, akraba olmayan yavruların edinilmesidir. Jain ve arkadaşlarının 2023 tarihli derlemesinin vurguladığı gibi, bu durumda kaynaklar paylaşılır ve uç durumlarda kişinin kendi yavrularının ölümüne bile yol açabilir.

Yine de önerilen açıklamalar var:

• Üreme hataları: Yuvasında yumurtası ya da yavrusu karışan bir kuş, yabancı yavruyu ayırt edemeyebilir. Bu durumda edinme, bakım davranışının yan ürünüdür.
• Ebeveynlik deneyimi: Özellikle ilk kez üreyen ya da yavrusunu kaybetmiş bireyler, yavru bakımını bu yolla öğrenir ve sonraki üremelerinde başarılı olabilir.
• Sosyal ve ekolojik avantajlar: Avital ve arkadaşları (1998), edinmenin ebeveynlik tarzının sosyal öğrenmesine yol açabileceğini ve ileride uyumlu eşler sağlayabileceğini öne sürer.
• Karşılıklı yarar: Gelecekte benzer bir yardımın geri dönmesi (karşılıklı özgecilik) beklentisi de önerilen yorumlardan biridir.

Bu açıklamaların hiçbiri tek başına tüm vakaları kapsamaz. Hansen (1996) edinmenin evrimsel anlamının hâlâ net olmadığına dikkat çeker, yani alan bu konuda uzlaşmış değildir.

Primatlardan güncel bir örnek var. Tokuyama ve arkadaşları (2021), Wamba'daki yabani bonobolarda iki dişinin başka bir sosyal gruptan gelen yavruları üstlendiğini bildirdi. Yazarlar bunu, bu dişilerin yavrulara güçlü ilgisi ve yavrulara ile grup dışı bireylere karşı yüksek hoşgörüsüyle ilişkilendiriyor. Edinmenin yavrunun hayatta kalma şansını artırabileceği düşünülüyor, ama bu iki vakadan genel bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.

Özetle edinme gerçek ve yaygın bir davranıştır. Akraba yavrularda avantajı net, akraba olmayanlarda ise ya bir yan ürün ya da dolaylı bir yarar olarak yorumlanıyor. Bu belirsizlik, konunun hâlâ tartışmalı olduğunu gösteriyor.