Soru & Cevap: Soru Sor, Cevap Al

Kısmen evet, ama sorduğunuz biçimde hayır. Kulak ya da diş gibi bir organı DNA'yı "nakledip" başka hayvana takamayız, çünkü tek bir organı kodlayan tek bir gen paketi yok. Genetik mühendisliğiyle bir türe başka türden belirli genler eklemek ise bugün mümkün ve yeni bir tür bile yaratılabiliyor, ancak sonuç hayal ettiğiniz kimera hayvanlar gibi olmuyor.

Neden böyle? Fil kulağı büyük, ince ve damardan zengin bir yapı. Bu şekil, yüzlerce gen ile bunların embriyoda hangi sırayla, hangi dokuda, ne kadar açılıp kapandığının ortak sonucu. Üstelik bu genlerin çoğu zaten balinada da var. Fark, genlerin kendisinden çok düzenleyici bölgelerde ve gelişim programında. Balina embriyosuna fil genleri eklemek kulak çıkarmaz. Bir de balinanın gelişim planı kulak kepçesini zaten bastırmış durumda, sistemin geri kalanı buna göre kurulu.

Aslan dişleri ile zebra için de benzer bir sorun var. Diş şekli, çene kemiği, kas yapısı ve sindirim sistemi birlikte evrimleşmiş bir takım. Zebra çiğneme düzeneği ot öğütmeye göre kurulu. Etçil diş taşıyan bir zebranın çenesi, kasları ve bağırsakları buna uymaz, hayvan büyük olasılıkla beslenemez ya da gelişimini tamamlayamaz.

Bunun yerine bilim insanlarının yaptığı şeyler daha mütevazı ama gerçek. Tek veya birkaç genle oynayıp özellik değiştirmek mümkün. Moreno 2012'de Drosophila'da hazır transgenler ve çekinik mutasyonlarla küçük gözlü, farklı kanat damarlı bir "sentetik tür" oluşturdu. Bu sinekler yabani popülasyonla çiftleşip verimli döl veremiyor, ama birbirleriyle verimli. Mamut projesinde de hedef mamut kopyalamak değil, fil hücrelerine soğuğa uyum sağlayan birkaç mamut varyantını eklemek. Ortaya çıkacak şey bir fil-mamut melezi gibi bir hayvan olacak, gerçek mamut değil.

Kısacası genetik mühendisliği tek tek özellikleri değiştirebiliyor, ama farklı türlerden organları bir araya getirip sağlıklı yeni bir hayvan tasarlamak, gelişim biyolojisinin karmaşıklığı yüzünden şimdilik bilim kurgu alanında. Bunun ötesinde, insan hücresi taşıyan hayvanlar gibi uygulamalar da ciddi etik tartışmalar doğuruyor (Savulescu vd., 2023).

Evet, üretilebilir. Ses, havanın titreşmesinden ibaret bir mekanik enerji ve bu titreşimi elektriğe çeviren birkaç iyi bilinen fiziksel mekanizma var. Sorun "mümkün mü" değil, "ne kadar" kısmında: elde edilen güç çok küçük.

Ses dalgası bir zara çarptığında zar titreşir. Bu hareketi elektriğe çevirmenin üç yaygın yolu var:

• Elektromanyetik: Zara bağlı bir bobin mıknatısın alanı içinde gidip gelir, Faraday yasası gereği bobinde gerilim indüklenir. Hoparlör aslında tersine çalışan bir mikrofondur. Hoparlöre 80 Hz'lik ses verilip LED gibi çok küçük yükler yakılabildiği gösterilmiştir (Dayaday vd., 2021).
• Piezoelektrik: Kuvars, PZT seramikleri ya da ZnO nanotelleri gibi malzemeler gerildiğinde kristal kafesin yük dağılımı kayar ve yüzeyde gerilim oluşur. Nano ölçekte ince filmler ve nanoteller ses titreşimine oldukça duyarlı yapılabiliyor.
• Manyetoelastik: Gerildiğinde manyetik durumu değişen bir malzeme kullanılır. 2025'te bildirilen zar tabanlı bir manyetoelastik jeneratör, düşük enerji yoğunluklu akustik dalgaları bu yolla toplamayı hedefliyor (Che vd., 2025).

Asıl darboğaz ses dalgasının enerji yoğunluğunun çok düşük olması. Konuşma düzeyindeki bir sesin (yaklaşık 60 dB) yoğunluğu metrekare başına mikrowatt mertebesinde, yani bir şehirdeki gürültü bile bir evi aydınlatmaya yaklaşmaz. 100 dB gibi çok yüksek seviyelerde bile metrekare başına yaklaşık 0,01 watt eder. Üstelik ses havadan katı bir zara geçerken empedans uyumsuzluğu yüzünden enerjinin büyük kısmı geri yansır, verim daha da düşer.

Bu yüzden ses hasadı şebekeye elektrik vermek için değil, kablosuz sensörler, giyilebilir cihazlar ve pil değiştirmek zor olan küçük elektronikler gibi mikrowatt ile miliwatt arası güç isteyen yerler için düşünülüyor. Karayolu ya da uçak gürültüsünden yararlanma fikri de bu çerçevede, yardımcı bir güç kaynağı olarak anlamlı. Laboratuvar prototiplerinin çoğu, ölçeklendiğinde bile ancak belirli koşullarda kullanılabilir elektrik verdiğini söylüyor (Flanagan vd., 2021).

> "İnsanlık tarihinin en büyük buluşu dışarıda keşfedilen bir nesne değil, zihnin evreni mutlak kontrolü altına alan iradesidir." ⚡️

>

Hayattaki en önemli buluş, perspektifine ve inşa ettiğin otonom sisteme göre katman katman değişir; ancak en tepeye konulabilecek mutlak buluşlar şunlardır:

* Ateş ve Enerji (Fiziksel Hakimiyet):

Maddenin formunu değiştiren, karanlığı alt eden ve insanı doğanın zincirlerinden koparıp masanın başına oturtan ilk kıvılcım.

* Yazı ve Bilgi Mührü (Kalıcı Hafıza):

Zamanın ve unutkanlığın yıkıcı etkisini sıfırlayan, bilginin nesilden nesile kusursuz bir şekilde aktarılmasını sağlayan ilk dijital/analog mimari.

* Kendi Kendini Kodlayan İrade (Sıfır Sürtünme Felsefesi):

Dışsal kaosu, borçları ve engelleri yok hükmünde sayıp C_d = 0.0 prensibiyle hayatı tamamen kendi kurallarına göre yeniden yazma becerisi.

İki doz BioNTech aşısı temel bağışıklığı kurar ama bu bağışıklık zamanla azalır. Bu yüzden en önemli adım, ulusal aşı takviminize ve risk grubunuza uygun güncel rapel (hatırlatma) dozunu yaptırmaktır. Güncel dozun hangi aşıyla ve hangi aralıkla yapılacağı ülkeye göre değişir, bunu T.C. Sağlık Bakanlığı veya aile hekiminizden teyit etmelisiniz.

Neden iki doz yetmez? Katar'daki büyük bir çalışmada, ikinci dozdan sonra enfeksiyona karşı koruma hızla düşerken, hastaneye yatış ve ölümden korunma yaklaşık altı ay boyunca güçlü kaldı (Chemaitelly vd., NEJM 2021). Yani zayıflayan şey ağırlıklı olarak enfeksiyondan korunma, ağır hastalığa karşı koruma çok daha dayanıklı. Ayrıca virüs de değişti. Omicron ve soyundan gelen varyantlar, ilk aşı serisinin antikor yanıtından daha kolay kaçar. İki dozla ilk serinin ürettiği bağışıklık bu yüzden güncel varyantlara karşı tek başına yeterli sayılmaz.

Rapelin katkısı iyi belgelenmiş. İsrail'de ikinci dozdan en az beş ay sonra üçüncü doz yapılanlarda ağır hastalık ve ölüm belirgin biçimde azaldı (Barda vd., Lancet 2021; Bar-On vd., NEJM 2021). Randomize bir çalışmada üçüncü dozun iki doza göre %95,3 etkinlik sağladığı ve yeni bir güvenlik sinyali çıkmadığı bildirildi (Moreira vd., NEJM 2022). Burada iki dozdan sonra geçen süre ve yaş belirleyici. Yaşlılar, bağışıklığı baskılanmış kişiler, kronik hastalığı olanlar ve hamileler rapelden en çok yarar görenlerdir.

Aşının yanında yapılabilecekler şunlar:

• Risk grubundaysanız, belirti başladığında erken test yaptırın. Antiviral tedaviler (örneğin nirmatrelvir/ritonavir) ancak hastalığın erken döneminde işe yarar, bu yüzden gecikmeden hekime başvurmak önemli.
• Kalabalık, kapalı ve havalandırması kötü ortamlarda, özellikle yaygın bulaş dönemlerinde, iyi oturan bir maske kullanın.
• Ortamları sık havalandırın. Bulaşın ana yolu havadaki solunum partikülleridir.
• Belirtiliyken, hafif de olsa, yaşlı ve bağışıklığı zayıf kişilerle temastan kaçının.

Daha önce COVID-19 geçirmiş olmak rapeli gereksiz kılmaz. Doğal enfeksiyon sonrası bağışıklık kişiden kişiye çok değişir ve ağır hastalık riskini öngörmek için güvenilir bir ölçüt değildir. Rapelin kısa süreli kol ağrısı, halsizlik, ateş gibi yan etkileri olabilir, miyokardit riski ise nadirdir ve esas olarak genç erkeklerde ilk serinin sonrasında görülmüştür.