Sınır Girişleri Uluslararası İnsan Hakları Hukukundaki Ciddi Bir Boşluğu mu Ortaya Koyuyor?

Günümüzde küresel hareketliliği ve göç olgusunu hukuki açıdan incelediğimizde uluslararası düzenin temelinde yatan derin bir çelişkiyle karşılaşıyoruz. International Journal of Migration and Border Studies dergisinde yayımlanan yeni bir hukuki analiz, uluslararası insan hakları hukukunun göçmenleri bir devletin yargı yetkisi ve sınırları içine girdikten sonra koruma altına aldığını ancak bir başka ülkeye giriş yapma hakkını tanımaktan kaçındığını gösteriyor. Hukuk kuramcısı Frédéric Mégret tarafından kaleme alınan bu çalışma, söz konusu durumun küresel insan hakları sistemini eksik ve işlevsiz bıraktığını savunuyor.

Mevcut Hukuki Düzen ve Sınırların Egemenliği

Mevcut yasal çerçeveyi değerlendirdiğimizde araştırmacı, göçmenlerin yolculukları sırasında haklarının korunması ile göç olgusunun bizzat kendisinin bir insan hakkı olarak tanınması arasında temel bir ayrım yapıyor. Yürürlükteki uluslararası hukuk kurallarına göre devletler, yabancı ülke vatandaşlarının kendi topraklarına girişini ve ülkede kalış süresini denetleme yetkisini neredeyse mutlak bir egemenlik hakkı olarak ellerinde tutuyor. Bu yaklaşım, sınır hattında bireyin hak arayışını devletin takdir yetkisine bağımlı kılıyor.

Bu durumun uluslararası hukuk mimarisinde ciddi bir boşluk yarattığını görüyoruz. Çünkü uluslararası insan hakları hukuku, bireylerin bir devletin kendi sınırları içerisindeki dolaşım özgürlüğünü açıkça güvence altına alırken sınır ötesi hareketliliği büyük ölçüde ulusal hükümetlerin tek taraflı takdirine bırakıyor. Dolayısıyla bir ülkeyi terk etme hakkına sahip olan bireyler, yasal olarak bir başka ülkeye adım atma hakkından mahrum bırakılıyor ve bu asimetri sistemi yapısal bir çıkmaza sürüklüyor.

Göç Etme Hakkı: Uluslararası Hukukta Yeni Bir Alternatif

Yazarın çalışmasında tartıştığı alternatif modelde insanların doğrudan bir göç etme hakkına sahip olduğu ve bu sayede meşru gerekçelere dayanan kısıtlamalar saklı kalmak kaydıyla bir sınırı geçerek başka bir devlete giriş yapmaya yetkili kılındığı bir düzen öngörülüyor. Günümüzdeki pozitif uluslararası hukukta böyle bir hak henüz resmi olarak tanınmıyor. Ancak bu yaklaşım, bireyin hareket yoluyla kendi geleceğini tayin etme hakkını uluslararası hukuk sisteminin merkezine yerleştirmeyi amaçlıyor.

Biliyoruz ki göç etme hakkının tanınması, mevcut tüm sınır denetimlerinin veya göç kısıtlamalarının bir anda ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor. Devletlerin kamu düzeni, sağlık veya güvenlik gibi meşru nedenlerle sınırlamalar getirme yetkisi bütünüyle yok sayılmıyor. Ancak getirilen her türlü sınırlandırmanın keyfi bir egemenlik kararı olmaktan çıkarılıp uluslararası insan hakları standartlarına uygun biçimde somut gerekçelere dayandırılması gerekiyor.

Sınır Rejiminde Soru Değişiyor

Bu felsefi ve hukuki dönüşümün pratikteki en somut yansıması, sınır geçiş noktalarında sorulan temel hukuki sorunun yönünü tamamen değiştirecek olmasıdır. Mevcut sistemde devletlerin yabancıları sınır dışı tutma ve ülkeye sokmama konusunda mutlak bir özgürlüğe sahip olduğu varsayılıyor. Önerilen yeni hak temelli çerçevede ise sınırdaki kısıtlamalar temel bir insan hakkına getirilen birer istisna ve sınırlama olarak kabul ediliyor; bu nedenle devletlerin her engellemeyi meşru temellere dayandırarak haklı çıkarması zorunlu hâle geliyor.

Sonuç olarak bu analiz, göçün doğrudan insan hakları hukukunun ayrılmaz bir parçası olarak ele alınması çağrısında bulunuyor. Sınır ötesi insan hareketliliğini ülkelerin iç sınırlarında hâlihazırda uygulanan dolaşım özgürlüğü rejimine yaklaştırmak, modern dünyada insan hakları sisteminin bütünlüğünü sağlamak adına kritik bir gereklilik olarak karşımıza çıkıyor.