ReklamTüm Reklamları Kapat

Evren'deki 4 Temel Kuvvet: Güçlü, Zayıf, Kütleçekim ve Elektromanyetik Kuvvetler

11dk
ReklamTüm Reklamları Kapat
Evren'deki 4 Temel Kuvvet: Güçlü, Zayıf, Kütleçekim ve Elektromanyetik Kuvvetler
Bu Yazının Podcast Bölümünü Dinle

Bu Makalede Neler Öğreneceksin?

Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.
  • Evrenin dört temel etkileşimi vardır: güçlü, elektromanyetik, zayıf ve kütleçekim, bunlar parçacıklar arası etkileşimlerle gerçekleşir ve güçlü etkileşim en kısa mesafede en kuvvetlidir.
  • Elektromanyetik etkileşim, yüklü parçacıklar arasındaki kuvvet olup foton değişimiyle gerçekleşir ve ışığın elektromanyetik dalga olduğunu Maxwell denklemleriyle açıklanmıştır.
  • Zayıf etkileşim, radyoaktif bozunmalardan sorumludur, kuark dönüşümlerini W ve Z bozonları sağlar, kütleçekim ise uzayzamanın bükülmesiyle açıklanır ancak taşıyıcı parçacığı henüz keşfedilmemiştir.

Evrende 4 temel kuvvet vardır. Modern fizikteki kuvvet algısı fizikçiler için temel parçacıkların etkileşimi sayesinde olur. Buna örnek olarak protonun ve nötronun pion (bir çeşit mezon) alışverişi sayesinde birbirine bağlanması verilebilir. Bu sebeple, etkileşim kelimesi kuvvet yerine daha doğru bulunmaktadır. Bu etkileşimleri güç sıralamasına sokarsak en güçlüden, en güçsüze bunlar; güçlü etkileşim, elektromanyetik etkileşim, zayıf etkileşim ve kütle çekim etkileşimidir. 

Videonun Sayfası: Evrendeki Her Şeyi 4 Kuvvet İzah Edebilir mi?

Türkçedeki "kuvvet" sözcüğü Arapça güç anlamındaki "ḳuwwa(t)" kelimesinden alıntıdır. Sözlüğün tarihçe kaydı bu sözcüğün yazılı kaynaklardaki en eski örneğini ihtiyatla 1250 öncesine tarihlemektedir. Dolayısıyla sözcüğün kullanımı 1300'lü yıllardan daha geriye uzanmaktadır.⁠[7] İngilizcedeki karşılığı olan "force" sözcüğü ise 14. yüzyılda Anglo-Fransızca aracılığıyla Latince güçlü anlamındaki "fortis" kökünden dile geçmiştir.⁠[8] Kavramın fiziksel hareketle ilişkilendirilmesinde Aristoteles bütün hareketler için hareket ettirilen cisimle doğrudan temas halinde bulunan bir kuvveti zorunlu görmüştür. Aristoteles, yeryüzündeki cisimlerin itilmedikçe durmaya yöneldiğini düşünmüş, göksel cisimlerin hareketini ise sonsuz ve dairesel kabul etmiştir.⁠[9]

Hareket anlayışında büyük bir ilerleme sağlayan Galileo, eylemsizlik ilkesini ortaya koymuştur. Bu ilkeye göre dışarıdan bir etkiye maruz kalmayan durgun cisimler durgunluğunu, hareketli cisimler ise sabit hızla doğrusal hareketini sürdürmektedir. Isaac Newton, birinci hareket yasasında bu eylemsizlik ilkesini yeniden ifade etmiştir. İkinci yasasının özgün biçiminde ise momentumun zamana göre değişim oranını kuvvetle ilişkilendirmiştir. Buna göre sabit kütleli cisimlerde kuvvet, kütle ile ivmenin (hızın zamana göre değişimi) çarpımına eşittir. Bu bağıntı uyarınca daha büyük kütleli bir cisme aynı ivmeyi kazandırmak ya da aynı kütleli bir cismin hızını birim zamanda daha fazla değiştirmek için daha büyük bir kuvvet gerekmektedir. Bir cisim üzerine etki eden kuvvetlerin bileşenleri bilindiğinde, pek çok hareket bu denklemlerle çözülebilmektedir. Gezegen hareketleri, çarpışmalar, gerilim, dikey tepki kuvvetleri ve kayma sürtünmesi bunlar arasındadır. Hava direnci de düşük hızlarda hızla, yüksek hızlarda ise hızın karesiyle orantılı modellerle ele alınmaktadır. Gündelik yaşamda katı bir yüzeye bastırıldığında hissedilen direnç de atomlar veya moleküller birbirine çok yaklaştığında elektronlar ile çekirdeklerin karmaşık etkileşimlerinden doğan büyük itme kuvvetinden kaynaklanmaktadır. Kuantum elektrodinamiği bilinen tüm olağan elektriksel, mekanik ve kimyasal yasaların temelini açıklamaktadır. Kuantum kuramında ayrıca her parçacığın bir karşıparçacığı bulunmaktadır. Örneğin elektron ile pozitron bir araya geldiğinde birbirini yok ederek ışık veya gama ışınlarına dönüşebilmektedir.⁠[10]

Tüm Reklamları Kapat

Kuvvetlerin şiddetleri arasındaki büyük fark gündelik bir gözlemle de anlaşılabilmektedir. Ekvator yarıçapı 6.378,137 kilometre ve çapı yaklaşık 12.756 kilometre olan Dünya bütün kütlesiyle bir atacı aşağı çekerken küçük bir mıknatıs bu atacı yerden kolayca kaldırabilmektedir.⁠[11] Bunun nedeni, parçacık ölçeğinde elektromanyetik etkileşimin kütleçekiminden çok daha güçlü olmasıdır. Ancak kütleçekimi ile elektromanyetizmanın bağıl şiddeti koşulsuz tek bir sabit sayı değildir, karşılaştırma için seçilen parçacıkların kütle ve yüklerine göre değişmektedir. Geleneksel bağlaşım sabiti karşılaştırmalarında ise güçlü, elektromanyetik ve zayıf etkileşim büyüklükleri sırasıyla yaklaşık 1, 1/137 ve 10⁻⁶ mertebesinde verilmektedir.⁠[12]

Parçacık fiziğinin Standart Modeli çerçevesinde olağan madde kuarklar ve leptonlar olmak üzere iki temel parçacık türünden oluşmaktadır. Üç farklı renk yükü taşıyan kuarklar, sadece renk bakımından nötr nesneler meydana getirecek biçimde birleşmektedir. Deneysel sonuçların neredeyse tamamını başarıyla açıklayan bu modelde güçlü etkileşim gluon, elektromanyetik etkileşim foton ve zayıf etkileşim W ile Z bozonları aracılığıyla taşınmaktadır. Dört temel etkileşimin en zayıfı olan ve sonsuz menzile sahip kütleçekimi ile bu kuvvetin henüz gözlenmemiş varsayımsal taşıyıcısı graviton ise Standart Model kapsamı dışında kalmaktadır.⁠[13] Temel parçacıklar kütlelerini Higgs alanıyla etkileşerek kazanmaktadır. Higgs bozonu da bu alanın uyarımıdır. Higgs alanıyla kütle kazanacak biçimde etkileşmeyen fotonlar ise kütlesiz kalmaktadır.⁠[14] Higgs bozonuna Fermilab'ın ikinci direktörü Leon Lederman'ın bir kitabının başlığından ötürü gayriresmi olarak tanrı parçacığı (İng: "god particle") lakabı verilmiştir.⁠[15] CERN'deki ATLAS deneyinde doğrulandığı üzere Higgs bozonu, sıfır spinli skaler bir bozondur. Bilinen etkileşimlere aracılık eden foton, W, Z ve gluonlar ise bir spinli parçacıklardır ve vektör bozon sınıfında yer almaktadır.⁠[16]

Güçlü Etkileşim

Güçlü etkileşim çekirdeği bir bütün halinde tutan etkileşimin veya kuvvetin kendisidir. Kendisinin çok güçlü olmasına karşın mesafesi oldukça kısadır (10-15 metre kadar). Proton ile proton arasında veya proton ile nötron arasında olmaktadır. Bu ise mezon olan pion değişimine dayanmaktadır. Kuarkların bir arada olmasını ise renkli kuvvet ile açıklarız. Bu etkileşimden ise gluonlar sorumludur. Gluon değişimi protonun ve nötronun içindeki kuarkların renklerini etkiler. Bu etki pionların oluşmasına yol açar. Pionlar, protondaki veya nötrondaki kuarklar ile buluştuğunda içindeki anti-kuark bu parçacıktaki kuarkın yok oluşuna sebep olur, pionun kendi içindeki (parçacıktaki yok olan kuarktan farklı renktedir) kuark o parçacığa transfer olur ve tekrardan gluon alışverişi gerçekleşir. Bunu daha iyi anlamanız için aşağıdaki GIF yardımcı olabilir. 

Güçlü etkileşimin taşıyıcısı olan gluon parçacığının adı İngilizce yapıştırıcı anlamındaki "glue" kökü ile "-on" ekinden türetilmiştir.⁠[17] Aynı pozitif elektrik yüküne sahip protonların elektromanyetik kuvvet etkisiyle birbirini itmesine karşın güçlü etkileşim bu itmeyi aşarak proton ve nötronları atom çekirdeklerinde bir arada tutmakta ve maddenin kararlılığını sağlamaktadır. Kuarklar doğada hiçbir zaman tek başına yalıtılmış halde gözlenmemekte, daima diğer kuarklarla bir arada bulunmaktadır. İki kuarkı birbirinden ayırmak için o kadar yüksek enerji gerekmektedir ki verilen bu enerji iki yeni kuarkın oluşmasına yol açmaktadır.⁠[18] Ayrıca renk bakımından nötr kuark bileşimleri en yaygın olarak ikili yapılar (mezonlar) ve üçlü yapılar (baryonlar) biçiminde bulunmaktadır. CERN'deki LHCb deneylerinde gözlemlendiği üzere dört kuark bileşenli tetrakuarklar (İng: "tetraquarks") ve beş kuark bileşenli pentakuarklar (İng: "pentaquarks") da oluşabilmektedir.⁠[19]

Tüm Reklamları Kapat

Elektromanyetik Etkileşim

 

Elektromanyetik etkileşim lise eğitiminde gösterildiği gibi yüklü parçacıklar arasında gerçekleşir. Bunlar + ve – yüklerdir. Aynı yükler birbirlerini iterler, zıt yükler ise birbirlerini çekerler. Bu yüklerin etkileşimi ise foton değişimi ile gerçekleşir. Güçlü etkileşimin mesafesine karşın elektromanyetik etkileşimin mesafesi foton sebebiyle sınırsızdır. Michael Faraday’ın elektromanyetizma çalışmalarının James Clerk Maxwell tarafından matematiğe dökülmesiyle ışığın da bir elektromanyetik dalga olduğu ve elektromanyetik dalgaların ışık hızında ilerlediği keşfedilmiştir. Hendrik Lorentz ise elektromanyetik alan içindeki parçacığa etkiyen kuvveti hesaplamıştır ve birtakım yasalar ortaya koymuştur. 

Ancak bu yasalar elektromanyetik kuvvetin nasıl çalıştığını göstermemektedir. 20. yüzyılda, atomun yapısının anlaşılmaya başlandığı yıllarda, bu kuvvetin hem atom içinde (çekirdeğin elektronu çekmesi) hem de atomlar arasında (İyonik bağ ve Kovalent bağ) olduğunu keşfettiler. Bu etkiyi yaratan şeyin foton olduğunu bu şekilde anladılar. 

Makroskopik ölçekte yararlanılan elektrik olgusu temelinde elektronların atomlar arasındaki hareketiyle ilişkilidir.⁠[20] Uzaktan haberleşmede kullanılan cep telefonları da elektromanyetik tayfın düşük frekanslı ve düşük enerjili radyo frekansı bölgesinde ışınım yayarak çalışmaktadır.⁠[21] Görünür ışık, kızılötesi, morötesi, X-ışınları ve radyo dalgaları boşlukta sabit ışık hızıyla ilerleyen aynı elektromanyetik dalga ailesinin üyeleridir. Mikroskobik ölçekte atomların kararlılığı ve elektronların pozitif yüklü çekirdeğin elektrostatik çekimine rağmen çekirdeğe düşmemesi ise kuantum mekaniğiyle açıklanmaktadır. Belirsizlik ilkesi elektronun uzayda belirli bir bölgeye yayılmış kalmasını zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle elektronlar bir gezegenin çevresinde dolanan klasik uydular gibi noktasal yörüngelerle ele alınamamaktadır.⁠[22]

Klasik kütleçekim yörüngesindeki bir uydu zamanla irtifa kaybederek gezegenine yaklaşabilmektedir. Örneğin Mars'ın uydusu Fobos her yüz yılda 1,8 metre Mars'a yaklaşmaktadır. Fobos'un yaklaşık 50 milyon yıl içinde gezegene çarpması ya da parçalanarak bir halka oluşturması öngörülmektedir.⁠[23] Atomdaki bağlı elektronlar ise enerjilerini kesintisiz biçimde değil, ayrık kuantum enerji düzeyleri arasındaki geçişlerle alıp verebilmektedir. Bir elektron enerji alarak daha yüksek (uyarılmış) düzeylere çıkabilmekte, enerji vererek yeniden en düşük düzeye, yani temel duruma inebilmektedir. Ancak temel durumdaki hidrojen atomunun elektronu -13,6 eV enerjili en düşük düzeyde yer aldığından kuantum mekaniksel olarak inebileceği daha düşük bir enerji düzeyi bulunmamaktadır.⁠[24]

Elektromanyetik etkileşimin taşıyıcısı olan foton elektriksel olarak yüksüz bir parçacıktır. İki yüklü parçacık arasındaki etkileşim kuantum elektrodinamiğinde kütle-kabuğu (İng: "mass-shell") koşulunu sağlamayan sanal foton alışverişiyle betimlenmektedir. Bu sanal ara parçacıklar doğrudan gözlenememektedir, çarpıştırıcı deneyleri ise W, Z ve Higgs gibi gerçek bozonları ve sanal parçacık alışverişinin öngördüğü etkileri saptamaktadır.⁠[25] Öte yandan yüksüz ve kütlesiz fotonlar gündelik koşullarda birbiriyle etkileşmemekte ve iki ışık demeti birbirinin içinden geçebilmektedir, ancak çok yüksek enerjilerde nadir bir kuantum etkisi ortaya çıkmaktadır. İki fotonun birbiriyle etkileşerek başka bir foton çifti ürettiği çok nadir ışık-ışık saçılması (İng: "light-by-light scattering") olgusu CERN'deki ATLAS İşbirliği tarafından 2016 yılında ilk kez görülmüş ve 2019 yılında doğrulanmıştır.⁠[26]

Ayrıca ek bilgi olarak, zamanın göreliliği sebebiyle birbirinden bağımsız olaylar gözlemciler arasında farklı zamanlarda oluşabilir. Bu fenomeni mümkün kılan durum ise etkileşimlerinin imkanı olmayan iki durumun birbirlerini etkileyememesidir. Başka bir deyişle, nedensellik bozulmamaktadır ve bu fenomen sadece ışık hızı mesafesini geçen olaylar arasında gerçek olabilmektedir. Foton etkileşimi (elektromanyetik etkileşim) veya kütleçekim olması durumunda bu fenomen mümkün olmamaktadır.

Zayıf Etkileşim

Radyoaktif bozunmalardan olan beta bozunumu gibi durumlardan sorumludur. Kısacası birçok parçacığın ve birtakım atom çekirdeğinin kararsızlığından sorumludur. Etki mesafesi epey kısadır (10-18 metre kadar). Bu etkileşimin prensibi nötronun protona dönüşümüdür. Beta emisyonuyla nötronun protona bozunumu gerçekleşir, elektron ve anti elektron nötrinosu meydana gelir. Proton 2 yukarı (up) ve bir aşağı (down) kuarktan meydana gelmektedir. Zayıf etkileşim protondaki bir yukarı (up) kuarkı, aşağı (down) kuarka çevirmektedir. Bunun gibi kuarkların birbirine dönüşümünden sorumlu olan parçacıklar W ve Z bozonlarıdır. Bu etkileşimin mesafesinin kısa oluşu, bu bozonların kütlelerinin yaklaşık 80-91GeV gibi yüksek bir değerde olmasıyla açıklanmaktadır. Bu kuvvet veya etkileşim kuarklar haricinde leptonları da kapsamaktadır. Bu durumu etkileşimlerin oluşumda açıklayacağız.

Zayıf etkileşime aracılık eden W+, W- ve Z bozonları olağan madde parçacıklarına kıyasla oldukça yüksek kütleli olup bir protondan yaklaşık 80 ilâ 90 kat daha ağırdır.⁠[27] Bu taşıyıcılardan +1 veya -1 elektrik yüküne sahip olan W bozonu etkileşime giren parçacıkların kimliğini değiştirebilmektedir. Bu bozon, yıldızların yanmasını sağlayan nükleer süreçlerde ve daha ağır elementlerin oluşumunda belirleyici rol oynamaktadır.⁠[28]

Tüm Reklamları Kapat

Elektromanyetik etkileşim atomları ve molekülleri bir arada tutarak kimyasal bağları mümkün kılmaktadır. Ters-kare yasasına uyduğu için mesafeyle zayıflar, ancak sonlu uzaklıkta tek başına sıfıra inmez ve menzili sonsuzdur. Zayıf etkileşim ise hem kuarklar hem de elektromanyetik etkileşime katılmayan nötrinolar dahil leptonlar arasında işlemektedir. Bu sayede bir nötrino veya antinötrino çekirdek dışında da yüksüz Z0 bozonu alışverişiyle bir proton ya da nötronla etkileşebilmektedir. Zayıf etkileşim, bir nötronun protona dönüşmesinde olduğu gibi kuarkların çeşnisini değiştirebilen tek etkileşimdir ve bu dönüşümlerde toplam elektrik yükü korunmaktadır. Parçacıkların yaratılıp yok edilmesi ise yalnızca zayıf etkileşime özgü değildir: Örneğin elektron ile pozitron, elektromanyetik etkileşimle fotonlara dönüşebilmektedir. Nötronun protona bozunumu negatif yüklü W- bozonu salınımı üzerinden ilerlemektedir. Pozitif yüklü W+ etkileşimi ise Güneş'te protonun nötrona dönüşerek döteryum oluşturmasını ve böylece yıldızın nükleer füzyonla enerji üretmesini sağlamaktadır.⁠[5] Atom çekirdeği içindeki nötronlar protonlarla bir arada kararlı kalabilirken çekirdek dışındaki serbest nötronlar yaklaşık 15 dakikalık ortalama bir ömürle bozunmaktadır.⁠[29]

Kütleçekim Etkileşimi

Kütleçekiminin etkileşim parçacığı bilinmemektedir. Graviton olabileceği tahmin edilmektedir. LIGO deneyinden sonra bu etkileşimin ışık hızında gittiğini ve etkileşim mesafesinin sınırsız olduğunu öğrendik. Bizim gezegende durmamızı, gezegenlerin yörüngelerde olmasını sağlayan ve sağduyumuzla en rahat algılayabildiğimiz kuvvettir. Isaac Newton’ın ortaya atmasıyla ve Albert Einstein ile Newton’ın hatalarının giderildiği bir fenomendir. Dediğimiz gibi Einstein’ın genel göreliliğini doğrulayan LIGO deneyi sayesinde bazı özelliklerinden eminiz. Genel görelilik, bu etkileşimin uzay zamanı büktüğünü söylemektedir. Bunun ispatı da 29 Mayıs 1919 tarihindeki güneş tutulması gözlemi ile yapıldı. Güneşten gelen ışınlar Newton fiziğinin aksine 1.62 saniye açı ile Dünya’ya ulaştı. Kısacası kütleçekim, ışığı saptırıyordu. Daha sonra Einstein halkalarının keşfi de bu durumu kanıtlamış oldu. Ancak, Einstein’ın açıklayamadığı bir şey vardı; o da kuantum fiziğine göre bu kuvvetin taşıyıcı bir parçacığı olmasıydı. Aradan geçen uzun yıllara rağmen o parçacığı henüz gözlemleyemedik. Bu sebeple Feynman diyagramları biçiminde göstermemiz kesinlik açısından doğru olmaz.

Dünya yüzeyine yakın bırakılan cisimlerin aynı ivmeyle yere düşmesinden Ay'ın Dünya ve okyanuslar üzerinde uyguladığı çekim farkının gelgitleri oluşturmasına kadar uzanan olgular kütleçekimiyle açıklanmaktadır. Genel görelilik kuramı kütleçekimini, klasik anlamda uzaktan çeken görünmez bir kuvvetle değil, uzay ve zamanın geometrisiyle ilişkilendirmektedir. Bu kurama göre belirli bir madde dağılımı uzay zaman geometrisini bükerken serbest parçacıklar bu eğri uzay zamandaki jeodezik (İng: "geodesic") yolları takip etmektedir.⁠[30] Fizikçi John Wheeler'a atfedilen özlü ifadeyle madde uzay zamana nasıl eğrileceğini, eğri uzay zaman da maddeye nasıl hareket edeceğini söylemektedir. Klasik Newton kütleçekim yaklaşımı genel görelilikten sadece ışık hızına ilişkin bir varsayımla değil, yavaş hareket ile zayıf ve zamandan bağımsız alan sınırının alınmasıyla elde edilmektedir.⁠[31]

Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?

Kütleçekimi sayesinde Güneş en büyük gezegenlerden en küçük kalıntılara kadar Güneş Sistemi cisimlerini yörüngede tutmaktadır. Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yaklaşık 150 milyon kilometredir.⁠[32] Işığın boşluktaki hızı tam olarak saniyede 299.792.458 metre, yani yaklaşık saniyede 300.000 kilometredir. Bu nedenle ışığın bu mesafeyi kat etmesi yaklaşık 500 saniye, bir başka deyişle 8 dakika 20 saniye sürmektedir.⁠[33] Güneş'in bir anda ortadan kaybolduğu varsayılan düşünce deneyinde Newton mekaniğine göre kütleçekim etkileşimi anlık olduğundan Dünya'nın anında eski yörüngesine teğet bir doğrultuda uzaya savrulması gerekmektedir. Işığın yolculuğu ise zaman aldığından Güneş'in kayboluşu Dünya'dan hemen görülemeyecektir. Görelilik kuramında ise bilgi dahil hiçbir etki ışık hızından daha hızlı iletilememektedir.⁠[34] Genel görelilik, kütleçekimsel değişimlerin ışıkla aynı hızda yayıldığını öngörmektedir. Bu öngörü, ikili nötron yıldızı birleşmelerinden gelen kütleçekim dalgaları ile gama ışınlarının birlikte gözlemlenmesiyle de sınanmıştır. Dolayısıyla bu düşünce deneyinde Dünya, yaklaşık 8 dakika 20 saniye boyunca önceki yörüngesini sürdürmektedir.⁠[35]

Bu Etkileşimlerin Oluşumu 

Evrenin genişlemesi sebebiyle, bir başlangıcının da olması gerektiği tezinden yola çıkan fizikçiler; tüm bu etkileşimlerin veya kuvvetlerin evrenin ilk ve çok sıcak, yoğun olduğu evrelerde tek bir biçimde olduğunu tahmin etmektedirler. Bu sebeple, teorik fizikçiler bu etkileşimlerin hepsini birleştirecek kuramlar üzerine çalışılmaktadırlar. Elektromanyetik etkileşim ile zayıf etkileşim yüksek enerjilerde ve sıcaklıkta benzer etkiler göstermektedir. Hatta bu iki etkileşim bu sıcaklıklarda (1015K) ayırt edilememektedir. Foton, W ve Z bozonlarıyla birlikte yüksek sıcaklıklarda zayıf etkileşim ile elektromanyetik etkileşimi birleştirmektedir. Bu duruma elektrozayıf etkileşim denmektedir. 

Bu etkileşimlerin oluşumunun Büyük Birleşim Kuramı’ndan (Grand Unified Theories (GUT) ) geldiği düşünülmektedir. Güçlü etkileşim ve elektrozayıf etkileşimi birleştiren etkileşim kuramlarıdır. Bu kuramlar süper-simetriye dayanmaktadır. Bu etkileşimin olması için gereken sıcaklık yaklaşık 1028 Kelvin’dir. Bir diğer şart ise; leptonları da kapsayan elektrozayıf etkileşim ile güçlü etkileşimi birleştirirken renklere sahip kuarkları leptonlara çevirmemizdir. Ancak bu şart süper-simetriye dayanan bu kuramları zorda bırakmaktadır, bunun sebebi güçlü etkileşimin sadece renkli parçacıklarla birlikte işlemesidir ve leptonların kuarklar gibi renkleri yoktur. Ancak kuarkları leptonlara çevirirken çok önemli bir kanun olan baryon korunumunu ihlal etmiş oluyoruz. Baryon sayısıyla lepton sayısının farkının korunması, kuarkların anti-leptonlara dönüşmesi ile mümkün. Tek bir kuarkın anti-leptona dönüşümü 1015 eV enerjiye tekabül etmektedir. Fizikçiler, bu enerjiyi de kütlesi 1015 eV olan değişim bozonu ile imkanlı olduğunu söylemektedirler. Teorik olan bu bozona da X-Bozon’u ismi konmuştur. 

Söylememiz gerekir ki, bu kuram henüz gözlemsel olarak kanıtlanmamıştır ancak her şeyin teorisine giden bir aşama olarak nitelendirilmektedir. Dikkat etmişsinizdir ki bu genişletilmiş etkileşimde kütleçekim yoktur. Kütleçekimin yasaları genel göreliliğe dayanmaktadır. Genel görelilik, kuantum mekaniği şu anki fizik bilgimizle henüz birbirlerini desteklememektedirler. Bu ikisini birleştirecek teori de her şeyin teorisi olacaktır ki bu da teorik fizik dünyasının peşinde koştuğu şeydir. Bu iki etkileşimi (GUT ve kütleçekimi) birleştirmeye adım olan kuantum kütleçekimi ise bu iki etkileşimi 1032K sıcaklıkta birleştirdiği tahmin edilmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Kuvvetlerin birleştirilmesi düşüncesinin tarihsel temelinde James Clerk Maxwell'in 1860'lı yıllarda elektrik ile manyetizmanın benzerliğini fark ederek bu ikisini tek bir elektromanyetik kuvvet kuramında birleştirmesi yatmaktadır. Benzer biçimde elektrozayıf kuvveti taşıyan W ve Z parçacıklarının keşfedilmesi elektrozayıf birleşmeye deneysel destek sağlamıştır. Çok yüksek enerjilerde elektromanyetik, zayıf ve güçlü etkileşim şiddetlerinin muhtemelen eşitlendiği düşünülmektedir. Bu durum, büyük birleşme arayışının temelini oluşturmaktadır. Erken evrendeki varsayımsal birleşik kuvvetin bileşenlerinin, evren soğudukça birbirinden ayrıştığı öngörülmektedir. Kuramcılar daha da yüksek enerjilerde kütleçekiminin de bu birleşmeye katılabileceği olasılığını ele almaktadır.⁠[36] Bazı kozmolojik modellerde büyük birleşim simetrisinin kırılması Büyük Patlama'dan yaklaşık 10⁻³⁶ saniye sonrasına yerleştirilmektedir.⁠[37] Standart Model protonun bozunmasını öngörmezken çeşitli büyük birleşim kuramları çok uzun zaman ölçeklerinde protonların bozunabileceğini öngörmektedir. Ancak Japonya'daki Super-Kamiokande deneyinin 2014 tarihli sonuçlarında bu olgu gözlenmemiştir. Deneyde incelenen bozunma kanalında protonun ömrü için 10³⁴ yıllık bir alt sınır konulmuştur.⁠[38]

Standart Model'in Sınırları ve Beşinci Kuvvet Arayışı

Modern parçacık fiziğinin temel çerçevesini oluşturan Standart Model, erken evrenin yüksek sıcaklıklarında kuark ve gluonların kuark-gluon plazması içinde esasen serbest biçimde etkileşmesini başarıyla açıklamaktadır. Model, kuantum renk dinamiğindeki ayar alanlarının öz etkileşimleri sayesinde gluonların kendi aralarında da etkileşmesini açıklamaktadır. Model ayrıca birbirinden uzaklaştırılan kuarklar arasındaki çekimin mesafeyle zayıflamadığını açıklamaktadır. Kuarklar arasında oluşan akı tüpü boyunca kuvvet yaklaşık sabit kalmakta, bu yüzden depolanan enerji mesafeyle artmaktadır. Bu enerji yeterince büyüdüğünde yeni bir kuark-antikuark çifti oluşmaktadır. Aynı kuramsal yapı elektriksel yükü sıfır olan foton ve Z alanlarını tanımlamaktadır. 2024 tarihli ders notları proton ömrü için 1,67 × 10³⁴ yıldan büyük bir deneysel alt sınır aktarmaktadır, yani bir proton bozunması gözlenmemiştir. Buna karşın evrenin hızlanan genişlemesini açıklamak için gereken karanlık enerji kozmolojik sabite aşırı ince ayar yapılmadıkça Standart Model içinde doğal bir karşılık bulamamaktadır. Karanlık maddenin kökeni ile doğası da açık bir araştırma konusu olmayı sürdürmektedir. Gözlenen madde-antimadde asimetrisini açıklamada Standart Model mekanizmalarının hesaplanan etkisi yetersiz kalmaktadır. Ayrıca sicim kuramı dahil bütün etkileşimleri tutarlı bir kuantum kütleçekimi kuramında birleştirme önerilerinin hiçbiri henüz kesin bir başarı sayılacak düzeye ulaşmamıştır.⁠[39]

Gözlemsel kozmolojide galaksilerin nasıl oluştuğunu ve dağılmadan bir arada kaldığını açıklamak için olağan maddenin kütleçekimi yeterli olmamaktadır. Evrendeki toplam maddenin yaklaşık yüzde 85'ini oluşturan karanlık maddeye dair güçlü dolaylı kanıtlar bulunmaktadır. Ancak olağan maddeyle çok zayıf etkileşen veya neredeyse hiç etkileşmeyen bu bileşenin doğası gizemini korumaktadır.⁠[40] Bilinen dört etkileşimin ötesinde beşinci bir kuvvet veya yeni parçacıklar da aranmaktadır. Bu arayışın konusu olan ölçümlerden biri, Fermilab'daki müon anormal manyetik moment deneyidir. Bu deneyin ölçümleri uzun süre kuramsal öngörüden sapıyor gibi görünmüştür. 2025 yılındaki son sonuç ise aynı yıl yayımlanan güncel Standart Model hesabıyla uyumludur, ancak bu hesabın yöntemine ilişkin tartışma sürmektedir.⁠[41] Öte yandan ATOMKI ekibi, uyarılmış berilyum-8 ve daha sonra helyum-4 çekirdeklerinin geçişlerinde elektron-pozitron çifti yayımında bir fazlalık bildirmiş ve bunu yaklaşık 17 MeV kütleli yeni bir parçacıkla açıklamayı önermiştir. Bu fazlalıklar, henüz varsayımsal bir vektör bozon olan X17 bozonuyla ilişkilendirilmiştir. Ancak CERN SPS hızlandırıcısındaki NA64 deneyi, 2020 tarihli çalışmasında X17'nin elektron-pozitron çiftine bozunumunu aramış ve olumsuz sonuç almıştır. Yeni kuvvet adaylarına ilişkin deneysel çalışmalar ve belirsizlikler devam etmektedir.⁠[42] Kozmolojik ölçekte ise NASA'nın Hubble ve James Webb uzay teleskoplarıyla yapılan yerel evren genişleme hızı ölçümleri, Avrupa Uzay Ajansı'nın Planck misyonu gözlemlerine dayalı model öngörüleriyle istatistiksel olarak uyuşmamaktadır. Hubble gerilimi (İng: "Hubble tension") olarak incelenen bu uyumsuzluk varlığını sürdürmektedir.⁠[43]

65
Alt Başlıklar
Bu Makale Sana Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    25
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    9
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    7
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    5
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    3
  • Güldürdü
    Güldürdü
    1
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    1
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    1
  • Üzücü!
    Üzücü!
    0
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Chaisson, et al. (2019). Astronomy Today. ISBN: 0134580559. Yayınevi: Pearson.
  • Wikipedia. Weak Interaction. (9 Şubat 2019). Alındığı Tarih: 21 Şubat 2019. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • Wikipedia. Strong Interaction. (3 Şubat 2019). Alındığı Tarih: 21 Şubat 2019. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • Wikipedia. Grand Unified Theory. (4 Şubat 2019). Alındığı Tarih: 21 Şubat 2019. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • ^Hyper Physics. Fundamental Forces. (21 Şubat 2019). Alındığı Tarih: 21 Şubat 2019. Alındığı Yer: Hyper Physics | Arşiv Bağlantısı
  • Hyper Physics. Electroweak Unification. (21 Şubat 2019). Alındığı Tarih: 21 Şubat 2019. Alındığı Yer: Hyper Physics | Arşiv Bağlantısı
  • ^Nişanyan, S.. Kuvvet. Nişanyan Sözlük. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Nişanyan Sözlük | Arşiv Bağlantısı
  • ^Merriam-Webster. Force. Merriam-Webster.com Dictionary. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Merriam-Webster | Arşiv Bağlantısı
  • ^Franklin, A.. Mechanics, Aristotelian. Routledge Encyclopedia Of Philosophy. Doi:10.4324/9780415249126-Q067-1. (1 Ocak 1998). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Routledge Encyclopedia of Philosophy | Arşiv Bağlantısı
  • ^Feynman, R. P., Leighton, R. B. ve Sands, M.. The Feynman Lectures On Physics, Cilt I, Bölüm 2, 9 Ve 12. Addison-wesley; Çevrimiçi Baskı: California Institute Of Technology. (1 Ocak 1963). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Caltech / The Feynman Lectures on Physics | Arşiv Bağlantısı
  • ^NASA, National Space Science Data Center. Earth Fact Sheet. Nasa. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: NASA | Arşiv Bağlantısı
  • ^Nave, R.. Coupling Constants For The Fundamental Forces. Hyperphysics, Georgia State University. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: HyperPhysics | Arşiv Bağlantısı
  • ^CERN. The Standard Model. Cern. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: CERN | Arşiv Bağlantısı
  • ^CERN. The Higgs Boson. Cern. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: CERN | Arşiv Bağlantısı
  • ^Fermi National Accelerator Laboratory. Large Hadron Collider Experiments: Cms. Fermilab And The Higgs Boson. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Fermilab | Arşiv Bağlantısı
  • ^ATLAS Collaboration. The Scalar Boson. Atlas Experiment At Cern. (1 Ocak 2015). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: ATLAS Experiment | Arşiv Bağlantısı
  • ^Merriam-Webster. Gluon. Merriam-Webster.com Dictionary. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Merriam-Webster | Arşiv Bağlantısı
  • ^U.S. Department of Energy, Office of Science. Doe Explains...the Strong Force. U.s. Department Of Energy. (1 Ocak 2025). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: U.S. Department of Energy | Arşiv Bağlantısı
  • ^CERN. Lhcb Discovers Three New Exotic Particles. Cern. (1 Ocak 2022). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: CERN | Arşiv Bağlantısı
  • ^U.S. Energy Information Administration. The Science Of Electricity. Energy Explained, U.s. Eia. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: U.S. Energy Information Administration | Arşiv Bağlantısı
  • ^National Cancer Institute. Cell Phones And Cancer Risk. National Cancer Institute, Bilgi Notu; Yalnızca Elektromanyetik Tayf Açıklaması Kullanılmıştır. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: National Cancer Institute | Arşiv Bağlantısı
  • ^Feynman, R. P., Leighton, R. B. ve Sands, M.. The Feynman Lectures On Physics, Cilt Ii, Bölüm 5 Ve 20. Addison-wesley; Çevrimiçi Baskı: California Institute Of Technology. (1 Ocak 1964). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Caltech / The Feynman Lectures on Physics | Arşiv Bağlantısı
  • ^NASA. Phobos. Nasa Science. (1 Ocak 2017). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: NASA Science | Arşiv Bağlantısı
  • ^Feynman, R. P., Leighton, R. B. ve Sands, M.. The Feynman Lectures On Physics, Cilt Iii, Bölüm 19: The Hydrogen Atom And The Periodic Table. Addison-wesley; Çevrimiçi Baskı: California Institute Of Technology. (1 Ocak 1965). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Caltech / The Feynman Lectures on Physics | Arşiv Bağlantısı
  • ^Thomson, M. A.. Particle Physics, Qed. University Of Cambridge, Lent 2004 Ders Notları. (1 Ocak 2004). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: University of Cambridge | Arşiv Bağlantısı
  • ^ATLAS Collaboration. Atlas Measures Light Scattering On Light And Constrains Axion-Like Particles. Atlas Experiment At Cern. (1 Ocak 2020). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: ATLAS Experiment | Arşiv Bağlantısı
  • ^CMS Collaboration. Probing The Standard Model With A Boson-Boson Collider. Cms Experiment At Cern. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: CMS Experiment | Arşiv Bağlantısı
  • ^CERN. W Boson: Sunshine And Stardust. Cern. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: CERN | Arşiv Bağlantısı
  • ^National Institute of Standards and Technology. Neutron Lifetime Measurements Give Clues On Origin Of The Universe. Nist. (1 Ocak 1995). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: NIST | Arşiv Bağlantısı
  • ^Pössel, M.. Gravity: From Weightlessness To Curvature. Einstein Online, 01, 03-1011. Max Planck Institute For Gravitational Physics. (1 Ocak 2005). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Einstein Online | Arşiv Bağlantısı
  • ^Peacock, J.. Phys11010: General Relativity. University Of Edinburgh, Ders Notları. (1 Ocak 2026). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: University of Edinburgh | Arşiv Bağlantısı
  • ^NASA. Sun: Facts. Nasa Science. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: NASA Science | Arşiv Bağlantısı
  • ^National Institute of Standards and Technology. Speed Of Light In Vacuum. Nist Reference On Constants, Units, And Uncertainty. (1 Ocak 2022). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: NIST | Arşiv Bağlantısı
  • ^Freiberger, M.; Sathyaprakash, B. ile görüşme. How Does Gravity Work? Plus, Millennium Mathematics Project, University Of Cambridge. (1 Ocak 2009). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Plus Magazine | Arşiv Bağlantısı
  • ^LIGO Scientific Collaboration ve Virgo Collaboration. Gravitational Waves And Gamma-Rays From A Binary Neutron Star Merger: Gw170817 And Grb 170817A. Ligo Scientific Collaboration, Bilim Özeti. (1 Ocak 2017). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: LIGO Scientific Collaboration | Arşiv Bağlantısı
  • ^CERN. Unified Forces. Cern. Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: CERN | Arşiv Bağlantısı
  • ^Bromm, V. ve Smith, A.. Ast 376 Cosmology — Problem Set 4, Çözümler. The University Of Texas At Austin. (1 Ocak 2014). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: The University of Texas at Austin | Arşiv Bağlantısı
  • ^Kamioka Observatory, ICRR, The University of Tokyo. The Latest Results From A Search For Proton Decays Predicted By Super-Symmetric Grand Unified Theories Have Been Published. Kamioka Observatory. (1 Ocak 2014). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Kamioka Observatory | Arşiv Bağlantısı
  • ^Quevedo, F. ve Schachner, A.. Cambridge Lectures On The Standard Model. Cern-Th-2024-106, Arxiv:2409.09211. Doi:10.48550/Arxiv.2409.09211. (1 Ocak 2024). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: arXiv | Arşiv Bağlantısı
  • ^U.S. Department of Energy, Office of Science. Doe Explains...dark Matter. U.s. Department Of Energy. (1 Ocak 2020). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: U.S. Department of Energy | Arşiv Bağlantısı
  • ^de Blas, J., Dittmaier, S. ve Kogler, R.. Electroweak Model And Constraints On New Physics. Particle Data Group, Review Of Particle Physics, Bölüm 10. (1 Ocak 2025). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: Particle Data Group | Arşiv Bağlantısı
  • ^NA64 Collaboration; Depero, E. ve diğerleri. Hunting Down The X17 Boson At The Cern Sps. The European Physical Journal C, 80, 1159. Doi:10.1140/Epjc/S10052-020-08725-X. (1 Ocak 2020). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: PubMed Central | Arşiv Bağlantısı
  • ^NASA. Nasa’s Webb, Hubble Telescopes Affirm Universe’s Expansion Rate, Puzzle Persists. Nasa Science. (1 Ocak 2024). Alındığı Tarih: 15 Kasım 2026. Alındığı Yer: NASA Science | Arşiv Bağlantısı

Bilimsel bir hata mı gördün?

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 23:48:14 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/4864

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Keşfetmeye Devam Et