Okyanus Akıntılarından Oluşan Devasa Bir Ağ Çökmenin Eşiğinde mi?

Norveç kutup araştırma gemisi Kronprins Haakon'un kaptan köşkünden dışarı baktığımızda yoğun kutup buzullarının karanlığın içinde her yöne uzandığını görüyoruz. Doğuda, ufkun hemen üzerinde beliren dar ve mor bir şerit öğle gökyüzünü boyuyor; bu, bölgede son üç aydır görülen ilk gün ışığı belirtisi olarak karşımıza çıkıyor. Araştırma gemileri, kutup gecesi boyunca Kuzey Kutup Dairesi'nin 1000 kilometre kuzeyindeki Grönland Denizi'ne nadiren adım atar. Sıcaklığın -30 °C'nin altına düştüğü bu sularda, bir metreyi aşan kalınlıktaki buz tabakaları ilerlemeyi neredeyse imkânsız hale getirir.

Takvimler Şubat 2025'i gösterirken araştırmacıların katıldığı bu zorlu keşif seferinde Grönland'ın doğu kıyısı boyunca uzanan okyanus dolaşımına dair kritik veriler toplandı. Buzkıran gemisinin altından, buzun metrelerce derinliğinden ve açık denizden akan sular, tüm Atlas Okyanusu boyunca uzanan devasa bir akıntı ağını besliyor. Atlas Meridyenel Devrilme Dolaşımı olarak bilinen bu mekanizma, tropik bölgelerden kuzeye ısı taşıyarak dünyanın iklimini kontrol etmede merkezi bir rol oynuyor.

Bu akıntı ağı, Körfez Akıntısı'nı beslemeye yardımcı olur, Avrupa'nın sıcaklık dengesini korumanın yanı sıra küresel iklim istikrarının da kilit aktörleri arasında yer almaktadır. AMOC dahil olmak üzere küresel okyanus dolaşımının temel itici güçlerinden biri, kutup bölgelerine yakın yerlerde yoğun su kütlelerinin dibe çökmesidir. Arktik Okyanusu ile Atlas Okyanusu'nu birbirine bağlayan İskandinav Denizleri, kış aylarında yüzeydeki ısı kaybı nedeniyle yoğun ve derin suların oluştuğu birincil alanlardan biridir. Bu soğuk ve yoğun sular, nihayetinde Kuzey Atlantik'in uçsuz bucaksız derinliklerine doğru akar.

Ancak eriyen buzulların ve artan yağışların etkisiyle Grönland yakınlarındaki subpolar denizlerde suların tatlılaşması ve okyanusun ısınması, yüzey sularının dibe batmasını giderek zorlaştırıyor. Karbondioksit emisyonları yükselmeye devam ettikçe ve iklim krizi hızlandıkça bilim insanları AMOC'un belirgin biçimde yavaşladığından giderek daha fazla endişe duyuyor; hatta bu akıntının 21. yüzyılın sonuna kadar %50'ye varan oranda zayıflayabileceğini öngörüyor.

Daha da kötüsü, gezegenimiz için yaşamsal öneme sahip bu akıntı sistemi kritik bir eşik noktasına yaklaşıyor olabilir. Bu eşik aşıldıktan sonra yaşanacak hızlı bir düşüş, potansiyel olarak tüm sistemin çöküşüne yol açabilir ve bu çöküşün etkileri tüm dünyaya yayılabilir. Araştırmacılar böylesi bir çöküşün nasıl görüneceğini, ne kadar olası olduğunu ve ne zaman gerçekleşebileceğini daha net anlamaya çalışıyor. İşte bu kritik arayış, bizleri Kronprins Haakon gemisinde yürütülen keşif seferine götürmektedir.

Gemideki bilim insanları, artık çok geç olmadan bu sorulara yanıt bulmayı hedeflemektedir. Bu sırada diğer araştırmacılar da temel bir soruya odaklanmış durumda: Atmosferdeki karbondioksit seviyeleri hızla düşürülemezse toplumların en kötü senaryoyu önlemek için başvurabileceği uygulanabilir çözümler var mı? Bu soru, günümüzde daha radikal ve hatta aşırı sayılabilecek bazı önlem tekliflerinin doğmasına yol açıyor.

Devasa Bir Okyanusal Isı Pompası

AMOC'un yüzey akıntıları, Ekvatoral Atlantik'ten güneşle ısınmış tuzlu suları yüksek kuzey enlemlerine taşır. Buraya ulaşan sular soğur, yoğunlaşır ve okyanusun derinliklerine batar. Ardından güneye doğru akar ve Antarktika yakınlarında yeniden yüzeye çıkarak bu devasa döngüyü tamamlar. Sıcak akıntıların kuzeye doğru ilerlemesi, Avrupa kıtasına muazzam bir ısı kazandırır. Örneğin Birleşik Krallık'taki kışların, benzer bir enlemde yer almasına rağmen arktik altı iklime sahip Kanada'nın Labrador bölgesine kıyasla çok daha ılıman geçmesinin temel nedeni budur.

Nitekim AMOC olmasaydı, Avrupa'nın iklimi çok daha dondurucu olurdu; Batı Avrupa'da kış sıcaklıkları -20 °C gibi aşırı soğuk seviyelere kadar gerileyebilirdi. AMOC'un derinlerdeki geri dönüş akışı ise Grönland yakınlarındaki soğuk sularda çözünen devasa miktardaki atmosferik karbondioksiti hapsederek derin denizlere taşır. Bu mekanizma aynı zamanda okyanusun en karanlık derinliklerindeki canlılar için oksijen temin eder.

Ne var ki iklim modellerinin işaret ettiği üzere, küresel ısınma bu akıntı sisteminin istikrarını tehlikeye atabilir. Hızla yükselen hava sıcaklıkları, kış aylarında okyanustan atmosfere kaçan ısı miktarını azaltır. Bunun sonucunda, subpolar Kuzey Atlantik ve İskandinav Denizlerindeki yüzey sularının yoğunluğu düşer ve batma eğilimi zayıflar. Aynı zamanda Arktik deniz buzlarından ve Grönland buz örtüsünden gelen erime suları, yüzey suyunun kaldırma kuvvetini artırarak derin su oluşumunu (soğuk, tuzlu ve yoğun suyun batıp akıntıyı ileriye taşıdığı süreci) sekteye uğratır.

Asıl büyük risk, bu değişimlerin öngörülemez bir şekilde hızlanması ve dolaşımın aniden zayıflamasına ya da devrilmesine yol açmasıdır. Hollanda'daki Utrecht Üniversitesinden fiziksel oşinografi uzmanı Prof. Henk Dijkstra, bu tehlikeli süreci şu sözlerle açıklıyor:

Daha zayıf bir AMOC, tropik Atlas Okyanusu'ndan kuzeye daha az tuzlu su ulaşması anlamına gelir; dolayısıyla Grönland yakınlarındaki yüzey sularının yoğunluğu daha da azalır.

Bu durum, tüm sistemi çöküşün eşiğine itebilecek tehlikeli bir kısır döngü yaratıyor.

En Kötü Durum Senaryosu ve Olası Etkiler

AMOC'un çökmesi durumunda ortaya çıkacak sonuçlar tek kelimeyle felaket olur. Bu senaryo; küresel iklimi, hava modellerini ve deniz seviyelerini derinden etkiler. Kuzeybatı Avrupa son buzul çağından bu yana görülmemiş şiddette kışlar yaşayabilir; tropiklerde biriken aşırı ısı ve muson döngülerindeki bozulmalar ise Afrika ve Asya'da yıkıcı kuraklıklara yol açabilir. Çöken bir AMOC, 2004 yapımı bilimkurgu filmi Yarından Sonra filminde tasvir edilen buzullarla kaplı New York sahnelerine ilham vermişti; ancak gerçekte Amerika Birleşik Devletleri üzerindeki etkiler çok daha farklı olacaktır.

ABD'nin doğu kıyılarında kıyı taşkınlarında dramatik bir artış yaşanması, yerleşim yerlerinin sular altında kalması ve doğal yaşam alanlarının yok olması bekleniyor. Bu sırada ekonomisi ve gıda sektörü doğrudan okyanusa bağlı olan İzlanda, AMOC'un olası bir çöküşünü ulusal güvenlik tehdidi olarak sınıflandırmış durumdadır. Tüm bunlara ek olarak, sürecin nihai sonucunun küresel ısınmayı daha da tetiklemesi kuvvetle muhtemeldir.

Bununla birlikte, AMOC'un geleceğine dair temel sorular hâlâ yanıt bekliyor: Akıntılar günümüzde güç kaybetmeye başladı mı? Gelecekte bir zayıflama öngören bilgisayar iklim modelleri, okyanustaki tüm ilgili süreçleri yeterli ayrıntıda yakalayabiliyor mu? Araştırmacıların AMOC'un nasıl evrildiğine dair (özellikle kış aylarında) son derece sınırlı bilgiye sahip olduğu bölgelerin başında, Grönland Denizi'nin buzlarla kaplı suları geliyor. Kronprins Haakon gemisini bu dondurucu sulara getiren temel etken de tam olarak budur. Hatta burada, AMOC sistemini dengeleyebilecek ve zayıflamasını frenleyebilecek, şimdiye kadar gözden kaçmış bir mekanizma dahi bulunabilir.

Norveç'teki Bergen Üniversitesinden fiziksel oşinografi uzmanı ve seferin baş araştırmacısı Prof. Kjetil Våge, iklim modellerinde yeterince çözümlenemeyen Arktik süreçlerin AMOC'un geleceğinde belirleyici bir faktör olabileceğini düşünüyor. İnsansız hava araçları ve su altı robotik planörleri yardımıyla Våge ve ekibi, Doğu Grönland Akıntısı'nın sıcaklığını ve tuzluluk oranını ölçtü. Soğuk ve tatlı kutup suyu tabakasının hemen altında akan bu akıntı, kıyı boyunca daha sıcak ve tuzlu Atlantik sularını taşıyor.

Våge bu akıntının rolünü aktarırken "Doğu Grönland Akıntısı, derin geri dönüş akışının ana kaynağıdır." diyor. Gezegenimiz ısındıkça, bu bölgedeki deniz buzları azalıyor. Önceki bir çalışmanın öncü verilerine dayanan Våge, kış aylarında buzsuz kalan geniş alanlardan atmosfere gerçekleşen daha güçlü ısı kaybının, yoğun su oluşumunu aslında artırabileceğine inanıyor. Våge'e göre bu süreç, "İskandinav Denizlerindeki devrilmeye bir miktar direnç kazandırabilir." ve akıntının korkulduğu kadar hızlı yavaşlamasını engelleyebilir.

Zayıflamanın Zaman Çizelgesi ve Bilimsel Modeller

Ancak tüm bilim insanları bu kadar iyimser değil. Dijkstra ve çalışma arkadaşlarının gelişmiş bir Dünya sistemi modeli kullanarak yürüttüğü güncel bir araştırmaya göre AMOC, şimdiden bir eşik noktasına yaklaşmaktadır. Yapılan simülasyonlarda akıntılar, bu kritik eşik aşıldıktan sonraki bir yüzyıl içinde hızla yavaşlamaktadır.

Simülasyonun ortaya koyduğu etkiler son derece dramatiktir:

• Arktik kış deniz buzları, güneyde Londra enlemine kadar ilerliyor.
• Kuzey Atlantik'teki bazı kıyı bölgelerinde deniz seviyesi 0,7 metreden fazla yükseliyor.
• Amazon Havzası'ndaki yağış rejiminde yıkıcı aksamalar meydana geliyor.

Dijkstra, olası bir çöküş durumunda meydana gelecek olağanüstü değişikliklere toplumların uyum sağlamak zorunda kalacağını ve bunun devasa zorluklar doğuracağını hatırlatıyor. Araştırmacının modelleme sonuçları, İskandinavya ve Batı Avrupa'da yıllık ortalama sıcaklıkların 10 ila 15 °C düşebileceğini gösteriyor. Dijkstra, geçmişe kıyasla çok daha temkinli olduğunu şu sözlerle vurguluyor:

Sistemin çok daha kararlı olduğunu düşündüğüm birkaç yıl öncesine kıyasla daha karamsarım ancak durum pek öyle görünmeyebilir.

Diğer araştırma bulguları da gelecekte AMOC sisteminde belirgin bir zayıflama yaşanacağını öngörüyor; ancak bu zayıflamanın zamanlaması ve boyutu, kullanılan modele ve temel alınan karbondioksit salım senaryolarına göre değişiklik gösteriyor. 2025 yılında yayımlanan bir çalışma, yüksek emisyon senaryolarında eşik noktasının yüzyılın ortalarında tetikleneceğini ve 2100 yılından sonra tam bir AMOC çöküşünün gerçekleşeceğini bildirdi. Buna karşılık, Exeter Üniversitesinden araştırmacılar 2024 yılında akıntının tamamen durmasının pek olası olmadığı sonucuna vardı. Bu ekibe göre Güney Okyanusu'ndaki güçlü rüzgârların Antarktika yakınlarındaki Atlantik derin sularını yüzeye çıkarması, en kötü senaryoda bile zayıf bir AMOC akışını canlı tutacaktır. Ancak günümüzdeki gücün sadece P oranında kaybedilmesi bile büyük bir iklimsel altüst oluşa yol açmaya yeterlidir.

Gezegenimizin geçmişine bakmak, bu tehdidin ne kadar gerçek olduğunu açıkça kanıtlıyor. Buz çekirdekleri ve deniz tabanı tortullarının analizleri, Dünya tarihi boyunca soğuk ve sıcak evreler arasında AMOC gücünde ani değişimler yaşandığını ortaya koyuyor. Örneğin University College London bünyesindeki araştırmacıların henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir önbaskı çalışması; yaklaşık 400.000 yıl önceki sıcak bir dönemde Grönland buz örtüsünün erimesinin AMOC'u yaklaşık üçte bir oranında zayıflattığını ve subpolar bölgede şiddetli bir soğumayı tetiklediğini gösteriyor. Günümüzde insan kaynaklı gazların derin su oluşumunu tahmin etmede kullanıldığı okyanus yaşı izleyicilerine dayanan araştırmalar da AMOC'un gerçekten güç kaybettiğine işaret ediyor. Bu çalışmaya göre Kuzey Atlantik'teki su kütleleri son 30 yılda daha "yaşlı" hale geldi; bu da yüzey sularının derin okyanusa aktarımının zayıfladığını kanıtlayan kritik bir göstergedir.

Şüpheli Derecede Soğuk Sular ve Doğrudan Gözlemler

Öte yandan doğrudan yapılan gözlemler, akıntılarda henüz net bir zayıflama göstermiş değil. Geçmişteki ani AMOC dalgalanmalarından endişe duyan bilim insanları, gezegen ısındıkça dolaşımdaki değişimleri takip etmek amacıyla 2000'li yılların başında Atlas Okyanusu'nu düzenli olarak izlemeye başladı. Bu gözlemler belirgin dalgalanmalar kaydetmiş olsa da AMOC'un yavaşladığına dair bugüne kadar kesin bir kanıt sunamadı.

Akıntıların yüksek doğal değişkenliği nedeniyle kesin bir değişimi tespit etmenin son derece güç olduğunu belirten Almanya'daki Hamburg Üniversitesinden fiziksel oşinografi uzmanı Eleanor Frajka-Williams, durumu şöyle açıklıyor:

Devrilme dolaşımına dair yaygın görüş, bir süpermarketteki taşıma bandı gibi her şeyin aynı hızla hareket ettiği yönündedir. Oysa subtropikal ve subpolar Kuzey Atlantik'ten elde edilen veriler, en azından insan zaman ölçeğinde durumun böyle olmadığını gösteriyor.

Nitekim bazı çalışmalar da AMOC'un son birkaç on yıldır istikrarlı bir dolaşıma sahip olduğunu ortaya koyuyor. Zayıflamanın ne aşamada olduğuna dair kesin bir fikir birliği bulunmasa da birçok uzman olası sonuçların bu riski almaya değmeyeceğini düşünüyor. Frajka-Williams, "AMOC çöküşünün çok yakın olduğuna ikna olmuş değilim." diyerek şüphelerini dile getiriyor. Ancak sistemi izlemenin getireceği maliyetin, meydana gelebilecek yıkıcı etkilerin yanında önemsiz kaldığını belirterek durumu şu benzetmeyle aktarıyor: "Evinizin yanma riski %5 bile olsa, bu risk yine de oldukça büyük görünür ve evinizi mutlaka sigortalarsınız."

Tehlikeye Karşı Radikal Çözüm Önerileri

Kutup gecesinin zifiri karanlığında, açık deniz ile kıta sahanlığı üzerindeki ağır buz kütleleri arasında yol alan Kronprins Haakon gemisindeki araştırmacılar, aradıkları yanıtların Doğu Grönland Akıntısı'nda saklı olabileceğini düşünmektedir. Bilim insanları gemiyle yürüttükleri araştırmaların yanı sıra 2024 yılında yerleştirdikleri ve 2026 yazında geri toplanacak aletlerle Grönland Denizi'ndeki akıntı akışlarına dair uzun vadeli veriler toplamaktadır. İki tam kış mevsimini kapsayan bu kayıtlar, Våge ve ekibinin ısınan bir iklimde deniz buzu kaybının AMOC istikrarına katkı sağlayıp sağlamayacağını değerlendirmesine olanak tanıyacak. Elde edilecek sonuçlar buzun derinliklerindeki süreçlerin gerçekten kendi kendini dengelediğini gösterirse, çöküş ihtimali düşünülenden daha düşük olabilir.

Agora Bilim Pazarı

A Guide to the Fossil Reptiles and Fishes in the Department of Geology and Palaeontology

Fosil sürüngenleri ve balıkları, müzenin jeoloji ve paleontoloji koleksiyonları üzerinden tanıtır. Zooloji galerilerine ilişkin bir yayından farklı olarak fosil örneklere odaklanır.

Devamını Göster

₺1.053,00

Satın Al Tüm Ürünler

Peki ya AMOC kendi kendini dengeleyemezse ne olacak? Karbondioksit ve diğer sera gazları atmosferde birikmeye devam ederken küresel ısınma 2015 Paris Anlaşması'nda belirlenen 1,5 ila 2 °C hedefinin çok ötesine doğru ilerlemektedir. Bu durum, AMOC da dahil olmak üzere iklim sisteminin kritik bileşenlerinin tehlikeli bir eşiğe sürüklenme riskini artırmaktadır. İşte tam da bu nedenle felaket getirebilecek eşik noktalarının tetiklenmesini önlemek amacıyla teknolojik çözümler giderek daha fazla gündeme gelmektedir.

Oldukça tartışmalı olan bu jeomühendislik fikirleri; gezegeni soğutmak için atmosfere güneş ışığını yansıtan parçacıklar enjekte etmekten, karbondioksit moleküllerini havadan yakalayıp yer altına depolamaya ve hatta okyanusların karbon tutma kapasitesini artırmak için ezilmiş kayaçlarla suları alkalileştirmeye kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.

Ayrıca buzulların okyanusa akışını yavaşlatmak ve onları alttan eritebilecek sıcak suları dışarıda tutmak amacıyla Grönland fiyortlarına devasa deniz tabanı bariyerleri inşa etme fikri de tartışılmaktadır. Bir diğer öneri ise buzulları sıcak akıntılardan korumak ve buz kaybını azaltmak için 100 metre yüksekliğinde deniz altı perdeleri yerleştirmeyi içermektedir. Elbette bu tür uzak bölgelerde inşa edilecek yapılar için gereken maliyetler, teknik ve lojistik zorluklar ile malzeme ihtiyacı akıl almaz boyutlardadır. Bu projelerin deniz ekosistemleri, balıkçılık ve turizm üzerinde de olumsuz etkiler yaratması kaçınılmaz görünmektedir. İşte bu yüzden pek çok araştırmacı, buzulları perdelemeyi ve diğer kutup jeomühendisliği fikirlerini hem uygulanamaz hem de son derece tehlikeli bulmaktadır.

İki Okyanus Arasında Devasa Bir Baraj

Yine de Dijkstra'ya göre, dünya sisteminin bu tür müdahalelere nasıl tepki vereceğini bilgisayar modelleriyle araştırmak büyük bir değer taşıyor. Dijkstra bu araştırmaların önemini vurgularken "Çünkü bu bize sistemi yeterince anlayıp anlamadığımızı gösteriyor." diyor. Bu simülasyonlar aynı zamanda, iklim krizinin kontrolden çıkması durumunda insanlığa zaman kazandırabilecek en az zararlı adımların belirlenmesine de yardımcı olabilir.

Dijkstra ve meslektaşları Nisan 2026'da yayımlanan bir modelleme çalışmasında, AMOC çöküşünü önlemek amacıyla tasarlanan böylesi bir "son çare" önleminin etkilerini inceledi: Alaska ile Sibirya'yı ayıran Bering Boğazı boyunca 80 kilometre genişliğinde bir baraj inşa etmek. Bu dar ve sığ deniz koridoru üzerinden Kuzey Pasifik'ten gelen sular Arktik Okyanusu'na akar; ardından Labrador Denizi ve Grönland Denizi'ne ulaşır. Pasifik suyunun görece daha az tuzlu olması bu bölgelerdeki derin su oluşumunu engeller ve akıntıyı yavaşlatır.

Ancak Dünya tarihinde bu durum her zaman böyle değildi. Daha önceki çalışmalar, deniz seviyelerinin düşerek Asya ile Amerika arasında bir kara köprüsü oluşturduğu ve Pasifik'in Arktik'ten koptuğu buzul çağlarında AMOC'un çok daha güçlü olduğunu gösteriyor. Dijkstra ve ekibi, Kuzey Atlantik'in ısınıp tatlılaştığı senaryolarda boğazın günümüzde yapay olarak kapatılmasının AMOC'u nasıl etkileyeceğini modelledi. Devrilme dolaşımının henüz yeterince güçlü olduğu koşullarda, görece az tuzlu Pasifik suyunun Arktik Okyanusu üzerinden bu darboğaza girişinin engellenmesi, subpolar Atlantik'teki tuzluluğu artırdı. Dijkstra elde edilen bulguları, "Bu müdahale AMOC sistemini dengeliyor." sözleriyle özetliyor.

Fakat akıntılar aşırı derecede zayıfladığında araştırmacılar tam tersi bir etki gözlemledi. Bu aşamada boğazın kapatılması, buzul erimeleriyle seyrelmiş görece tatlı Atlantik suyunun Pasifik'e kaçmasını engelledi; bu da Atlantik'teki tuzluluk oranını daha da düşürerek dolaşımı iyice zayıflattı. Başka bir deyişle, böyle bir baraj müdahalesinin ne kadar etkili olacağı bütünüyle zamanlamaya bağlıydı.

Bering Boğazı dar ve yalnızca 50 metre derinliğinde olsa da Rusya'dan ABD'ye uzanacak bir baraj inşa etmek devasa siyasi engellerle karşılaşacaktır. Böylesi bir proje ayrıca okyanus kimyası ve bölgedeki yerli toplulukların geçimini sağlayan deniz yaşamı üzerinde de sarsıcı etkilere yol açacaktır. Yine de mühendislik açısından Dijkstra bunun mümkün olduğunu düşünüyor ve Güney Kore'deki 33 kilometre uzunluğundaki dünyanın en büyük yapay bendi olan Saemangeum Deniz Seddi'ni benzer bir emsal olarak göstermektedir.

Buna karşın birçok araştırmacı, radikal jeomühendislik yaklaşımlarının insanlığın asıl önceliği olması gereken karbondioksit salımlarını kökten azaltma hedefinden dikkatleri uzaklaştırdığı konusunda uyarıyor. Frajka-Williams, asıl odaklanılması gereken çözüme şu sözlerle dikkat çekiyor:

AMOC için çözüm, karşı karşıya olduğumuz diğer iklim değişikliği etkileriyle aynıdır. Sorunu nasıl çözeceğimizi gayet iyi biliyoruz; ancak mevcut siyasi ortamda bunu hayata geçirebilmek son derece zor görünüyor.

Sonuç olarak okyanus akıntılarının karmaşık yapısı, dünya iklim sisteminin ne denli hassas dengeler üzerinde durduğunu bizlere bir kez daha hatırlatıyor. Çözümü devasa mühendislik projelerinde aramak yerine gezegenimizin doğal termohalin dengesini koruyacak küresel iklim politikalarını vakit kaybetmeden hayata geçirmemiz gerekiyor.