Kazakistan, Kaplanları Yeniden Doğaya Kazandırmak için On Binlerce Ağaç Dikti!

Doğa korumacıların kayıp yaşam alanlarının bir kısmını eski haline getirmek için başlattıkları proje sayesinde, kaplanlar 70 yılı aşkın bir süredir ilk kez yakında Kazakistan topraklarında yeniden dolaşmaya başlayacak.

Kazakistan'ın Hazar kaplanlarının sonuncusu; yıllarca süren avlanma, habitat kaybı ve av hayvanlarının sayısındaki düşüşün ardından 1940'ların sonlarında ortadan kayboldu. Şimdi ise Orta Asya ülkesi, dünyanın en büyük kedigillerini tarihsel dağılım alanlarına geri kazandırmayı hedefleyen iddialı bir yeniden yerleştirme programı yürütüyor.

Halihazırda bir üreme ve doğaya salım projesi kapsamında biri erkek, biri dişi olmak üzere iki esaret altındaki kaplan Kazakistan’a getirilmiş durumda. Ayrıca 2026 yılının ilk yarısında Rusya’dan ilk yabani kaplanların ülkeye nakledilmesi planlanıyor. Ancak programın başarıya ulaşabilmesi için kaplanların yaşayabileceği geniş ve uygun habitatlara ihtiyaç var. İşte bu noktada, çok büyük ölçekli bir ağaçlandırma projesi devreye giriyor.

Geçtiğimiz yıl, Kazakistan hükümetinin liderliğinde; World Wide Fund for Nature (Türk: "doğal hayatı koruma vakfı") ve United Nations Development Programme (Tür: "Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı") desteğiyle yürütülen Kazakistan kaplanı yeniden yerleştirme programı kapsamında, kaplanların eskiden yaşadığı güneydoğu Kazakistan'ın Güney Balkaş bölgesindeki dev bir gölün yakınına 37.000 fidan ve çelik dikildi. Bu sayı, WWF Orta Asya'nın verilerine göre 2021-2024 yılları arasında dikilen 50.000 fidana ekleniyor.

Ağaç dikimi, Kazakistan'ın devam eden devasa yeşillendirme girişiminin kilit bir parçası. Ülke 2021'den bu yana yaklaşık 1,4 milyar ağaç dikti ve yetkililer 2027 yılına kadar 2 milyar ağaca ulaşma yolunda ilerlediklerini belirtiyor.

Güney Balkaş'ta yeni dikilen ağaçlar, halihazırda ormanlık olan arazilerin yanında yer alan ve iyileşmekte olan ekosistemler için bir temel oluşturuyor. Ağaçlar hem barınak ve suya erişim sağlıyor hem de kaplanın avları olan yaban domuzu ve Buhara geyiği (Lat: "cervus elaphus bactrianus") gibi toynaklı memeliler için besin sunuyor.

WWF Orta Asya Sözcüsü, Live Science'a gönderdiği bir e-postada şu ifadelere yer verdi:

Restorasyon yapılan alanlarda yabani toynaklıların beslenirken gözlemlenmesi, ekosistemin yeniden işlev kazanmaya başladığını gösteriyor. Bu nedenle dikilen her bir fidan, Kazakistan’daki kaplanların geleceğine doğrudan bir katkı anlamına geliyor.

Ekim bölgesi, Orta Asya'nın en büyük ve dünyanın 15. en büyük gölü olan Balkaş Gölü boyunca yaklaşık 4 kilometrelik bir kıyı şeridini kapsıyor. Yeni bitki örtüsü, 30.000 dar yapraklı iğde fidanı, 5.000 söğüt çeliği ve 2.000 Turanga kavağı fidanı dahil, taşkınları ve su baskınlarını dengelemek için su akışını düzenleyen orman "adacıkları" yaratıyor.

WWF Orta Asya yetkilileri; 2025'teki ekim artışını personelin biriken deneyimine, iyileştirilmiş ekim tekniklerine ve genişleyen ortaklıklara bağlıyor. Ancak ekosistemin iyileşme hızı ve kaplanlar için uygunluğu; iklim, su kaynaklarının istikrarı ve bitki örtüsünün büyümesi gibi çeşitli faktörlere bağlı olacak.

Kaplanları Geri Getirmek

Eskiden Kazakistan'da yaşayan kaplanlar, artık nesli tükenmiş olan ve Hazar kaplanları olarak bilinen bir Orta Asya popülasyonunun parçasıydı. Ancak Rusya'nın Uzak Doğusu ve Çin'de (ve muhtemelen Kuzey Kore'de) bulunan yaşayan Amur kaplanları (Sibirya kaplanları), uygun birer alternatif olabilir. PLOS One dergisinde yayımlanan 2009 tarihli bir çalışma, Hazar ve Amur kaplanlarının muhtemelen 19. yüzyılda insan faaliyetleri onları ayırana kadar aynı popülasyonun parçası olduklarını, yani biyolojik olarak esasen aynı hayvan olduklarını ortaya koydu.

Yeniden yerleştirme programı 2024 yılında esaret altındaki iki Amur kaplanını kabul etti ve bu hayvanlar Kazakistan'daki yaşama iyi uyum sağlamış görünüyor. Bodhana adlı bir dişi ve Kuma adlı bir erkek olan bu kaplanlar, Hollanda'daki bir hayvan barınağından geldi ve şu anda İle-Balkaş Doğa Koruma Alanı içindeki bir çevrili alanda yaşıyorlar. Bodhana ve Kuma esaret altındaki yaşama alışkın oldukları için asla doğaya salınmayacaklar ancak umut, yavrularının Kazakistan kaplanlarının yeni kurucu popülasyonunun bir parçasını oluşturması yönünde.

Bununla birlikte Bodhana ve Kuma'nın üreyeceğinin veya uygun yavrular üreteceğinin garantisi olmadığından, yeni popülasyonun büyük kısmı Rusya'dan ithal edilen vahşi kaplanlardan oluşacak.

Kazakistanlı yetkililer, önümüzdeki aylarda Rusya'dan ilk kaplanları teslim almayı bekliyor. WWF Orta Asya yetkilileri, Rus kaplanlarının tam olarak nereden geleceğinin henüz doğrulanmadığını belirtse de "kamuya açık bilgilere ve son medya raporlarına dayanarak 2026'nın ilk yarısında beklenen Amur kaplanlarının vahşi doğadan geleceğinin anlaşıldığını" ifade etti.

Büyük yırtıcıları yeniden doğaya salmak, özellikle de bu yırtıcılar insanlara ve besi hayvanlarına zarar verebilecek kapasitede olduğunda, hassas ve riskli bir süreçtir. Ancak bunun başarılı örnekleri de bulunuyor. 2024 yılında The Journal of Wildlife Management dergisinde yayımlanan bir çalışma, Rusya’da gerçekleştirilen bir kaplan yeniden yerleştirme girişiminin büyük ölçüde başarılı olduğunu gösterdi. Araştırmacılar altı yetim yabani yavruyu rehabilite ederek doğal yaşam alanlarına dönmeye hazırladı. Kaplanlar kendi avlarını yakalayabildi ve hayatta kalmayı başardı.

Ancak çalışm, rehabilite edilen bir kaplanın tek bir olayda 13'ten fazla keçi dahil olmak üzere çok sayıda evcil hayvanı öldürdüğünü ve insanlara karşı yeterli korku belirtisi göstermediğini kaydetti. O kaplan daha sonra tekrar yakalandı ve bir hayvanat bahçesine yerleştirildi.

WWF Orta Asya yetkilileri, Kazakistan programının, salınan kaplanlarla yaşanabilecek insan çatışması olaylarını çözmeye hazırlıklı olduğunu belirtti. Önlemler arasında, salınan bireyleri sürekli takip edecek ve olası insan-yaban hayatı çatışmalarına yanıt verecek özel bir ekibin oluşturulması yer alıyor. Sözcü, önlemleri şöyle açıklıyor:

Grubun ana görevleri arasında düzenli devriyeler, uydu tasmalarıyla kaplan hareketlerinin izlenmesi, yerleşim yerlerine olası yaklaşımların erken tespiti ve hızlı müdahale önlemleri yer alıyor.

Ayrıca programa göre yerel topluluklarla çalışılarak kaplanlar ve onların varlığında nasıl davranılması gerektiği konusunda farkındalık yaratılıyor; bunun yanı sıra tarım ve ekoturizm için hibeler sunularak bu topluluklarda sürdürülebilir kalkınma teşvik ediliyor.

WWF Orta Asya sözcüsü şu açıklamalarda bulundu:

Tüm bunlar, insanlarla yırtıcıların barış içinde bir arada yaşaması için uzun vadeli bir stratejinin parçasını oluşturuyor. Kaplanların besi hayvanı kaybına neden olduğu durumlarda yerel sakinler için bir tazminat planı da düşünülüyor.