ReklamTüm Reklamları Kapat

Hibritleşme Nedir? Molekül Geometrisi sp, sp² ve sp³ Hibritleşmesiyle Nasıl Açıklanır?

Karbon Atomu Neden İki Değil Dört Eşit Bağ Kurar?

18dk
ReklamTüm Reklamları Kapat
Hibritleşme Nedir? Molekül Geometrisi sp, sp² ve sp³ Hibritleşmesiyle Nasıl Açıklanır?
Etanolün moleküler yapısının üç boyutlu gösterimi
Pixabay

Bu Makalede Neler Öğreneceksin?

Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.
  • VSEPR teorisi, atomların değerlik elektron çiftlerinin birbirlerini itme kuvvetlerini en aza indirecek şekilde konumlanmasıyla moleküllerin geometrisini belirler.
  • AXE yöntemi, molekül geometrisini merkezi atom (A), bağ yapan atomlar (X) ve ortaklanmamış elektron çiftleri (E) sayısına göre tahmin etmeyi sağlar ve farklı moleküller benzer şekiller alabilir.
  • VSEPR teorisi, izoelektronik moleküller ve geçiş metalleri içeren bileşiklerde deneysel sonuçlarla uyumsuzluk göstererek molekül geometrisini tam olarak açıklayamaz.

Hibritleşme (İng: "hybridization"), bir atom üzerindeki atom orbitallerinin matematiksel bir işlemle birleştirilerek yeni hibrit orbital kümeleri oluşturulmasıdır. 1930'ların başında başta Linus Pauling olmak üzere geliştirilen bu kuramsal yaklaşım, dalga fonksiyonlarının büyük ölçüde tek bir merkez atom üzerinde yerelleştiğini varsaymakta ve organik kimyada yüksek bir açıklama gücü sunmaktadır. Merkezde kurulan sp, ve kümeleri değerlik katmanındaki elektron gruplarıyla eşleştirildiğinde bu grupların uzaydaki düzeni belirlenmekte, merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti bulunmadığında ise bu düzen doğrudan üç boyutlu molekül geometrisi ile örtüşmektedir.

Yalıtılmış bir karbonun kağıt üzerindeki temel dizilişi bağlanmaya elverişli sadece iki tekil elektron göstermektedir. Oysa karbon doğadaki metan gazında dört eşdeğer bağ kurmakta, etende tek bir düzleme yayılan bir iskelet örmekte, asetilende ise düz bir çubuk gibi dizilmektedir. Bu bağlanma düzenlerini açıklayan hibritleşmede atomlar kendi orbitallerini fiziksel olarak eritip karıştırmamaktadır. Bu yazıda hibrit orbitallerin kuantum mekaniksel dalga fonksiyonlarıyla nasıl kurulduğu deneysel kanıtlarla açıklanmakta ve elektron çifti itmelerinden üç boyutlu molekül şekillerine nasıl geçildiği incelenmektedir.

Hibritleşme Nedir?

Atomların birbirine nasıl tutunduğunu açıklayan temel yaklaşımlardan biri olan değerlik bağ kuramı (İng: "valence bond theory"), kovalent bağlanmayı komşu atomlara ait yarı dolu orbitallerin uzayda örtüşme (İng: "overlap") yapmasıyla betimlemektedir. Hidrojen molekülü bu bağlanmanın en yalın örneğini oluşturmaktadır. Elementin biçimindeki dizilişi, küre şeklindeki orbitalinde tek bir değerlik elektronu (İng: "valence electron") bulunduğunu anlatmaktadır. İki hidrojen atomu birbirine yaklaştığında yarı dolu küresel bulutlar iç içe geçmekte, dolayısıyla ortaya çıkan ortaklanmış elektron çifti her iki çekirdeğin çekimini aynı anda hissetmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Yaklaşan iki atom arasındaki çekim kuvvetleri sistemin toplam potansiyel enerjisini düşürmekte ve enerjinin en düşük değere ulaştığı çekirdekler arası uzaklık bağ uzunluğu olarak tanımlanmaktadır. H₂ molekülünde söz konusu ideal mesafe 74 pm, yani 0,74 Å olarak ölçülmektedir.⁠[2] Atomlar bu denge mesafesinden daha fazla yaklaştırıldığında ise pozitif yüklü iki çekirdek arasındaki elektrostatik itme kuvveti baskın çıkmakta ve sistemin potansiyel enerjisi hızla yükselmektedir.

Hidrojen örneğindeki gibi iki orbitalin çekirdekleri birleştiren eksen boyunca uç uca örtüşerek kurduğu kovalent etkileşimlere sigma (σ) bağı adı verilmektedir. Burada elektron yoğunluğu doğrudan iki çekirdek arasındaki hat üzerinde toplanmaktadır. Dolayısıyla bir sigma etkileşiminin yük dağılımı eksen çevresinde silindirik simetri sergilemektedir, yani çekirdekleri birleştiren doğru etrafında hangi açıdan bakılırsa bakılsın bulutun kesiti aynı dairesel görünümü korumaktadır.

Hidrojen için kusursuz işleyen bu yalın tablo sıra karbon atomuna geldiğinde çarpıcı bir engelle karşılaşmaktadır. Serbest karbonun değerlik dizilişi biçimindedir. Alt enerjili orbitali bir elektron çiftiyle tam doluyken eşleşmeye uygun sadece iki yarı dolu orbitali görünmektedir, oysa laboratuvar ölçümleri karbonun metanda birbirinden ayırt edilemeyen dört bağ kurduğunu kanıtlamaktadır. Karbon elinde sadece iki yarı dolu varken dört eş bağı nasıl oluşturmaktadır?

Bu çelişkiyi çözebilmek için önce atom orbitali kavramının gerçekte neyi temsil ettiğini hatırlamak gerekmektedir. Hangi türden olursa olsun bütün orbitaller, çekirdek çevresindeki belirli duran dalga örüntülerini betimleyen matematiksel fonksiyonlardır. Kuantum mekaniğinde dalga fonksiyonu harfiyle simgelenmektedir. Fakat elektronun uzaydaki herhangi bir konumda bulunma olasılığı doğrudan ile değil karesi olan büyüklüğüyle belirlenmektedir. Çizimlerdeki üç boyutlu sınır yüzeyleri ise elektronun %90 ya da %99 gibi seçilmiş bir olasılıkla bulunabileceği uzay bölgesini sınırlamaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Denklemlere dayanan bu kuramsal temel yaygın bir yanılgıyı da geçersiz kılmaktadır. Hibritleşme fiziksel bir olay değil, aynı atom üzerindeki atomik dalga fonksiyonlarını birleştiren matematiksel bir işlemdir.⁠[1] Bu nedenle süreci atomun tepkimeye girmeden hemen önce geçirdiği fiziksel bir dönüşüm gibi anlatmak hatalıdır. Yapılan hesaplama sadece atom etrafındaki elektron olasılık dağılımını deneysel bağ düzenini açıklayacak biçimde yeniden ifade etmektedir, yani doğadaki bağlanma durumunu betimleyen matematiksel bir modellemedir.

Dalga fonksiyonları bir araya getirildiğinde dalga mekaniğinin doğal sonucu olarak hem yapıcı hem de yıkıcı biçimde girişim yapabilmektedir, örneğin bir ile bir fonksiyonu toplanıp çıkarıldığında zıt yönlere bakan iki ayrı sp hibrit fonksiyonu doğmaktadır. İşlem boyunca toplam orbital adedi her zaman korunmaktadır. Üretilen hibrit orbitallerin sayısı, birleştirilen atomik fonksiyonların sayısına bire bir eşittir. Elde edilen bu iki sp hibrit orbitalinin enerji düzeyi, karışıma katılan saf ve orbitallerinin enerjileri arasında orta bir konumda bulunmaktadır.

Yerelleşmiş dalga birleşimini nicel bir zemine oturtan tarihsel adım Pauling'in Nisan 1931 tarihli makalesiyle atılmıştır. Ünlü kimyacı bu çalışmasında karbonun değerlik fonksiyonlarını matematiksel olarak birleştirerek uzayın dört yönüne eşit açılarla uzanan dört eşdeğer özfonksiyon kümesini türetmiştir.⁠[11] Bu hesaplama sayesinde, kimyacıların uzun süredir benimsediği dört yüzlü karbon atomu modeline kuantum mekaniksel bir gerekçe kazandırılmıştır.

Akademik cüppe ve mezuniyet başlığı takmış, sepya tonlu bir erkek portresi.
Bu 1922 tarihli mezuniyet fotoğrafında genç Linus Pauling görülmektedir. Pauling, hibrit orbitallerin kuantum mekaniksel temelini ortaya koyan makalesini 1931 yılında yayımlamıştır.
unknown university portrait photographer, Kamu malı

Temel Hibritleşme Türleri ve Bağlanma

Birleşmeye katılan saf fonksiyonların türü ve adedi elde edilen yeni kümenin adlandırılmasını doğrudan belirlemektedir. Örneğin simgesi işleme bir adet ile üç adet orbitalinin katıldığını anlatmaktadır. Buradaki üst simge, elektron dizilişlerindeki gösterimin aksine elektron adedini değil, sadece karışıma katılan orbital sayısını belirtmektedir. Aynı kural uyarınca bir ile iki fonksiyonunun birleşiminden hibrit orbitalleri, bir ile tek bir fonksiyonunun toplamından ise sp hibrit orbitalleri doğmaktadır.

Katkı oranları her hibritin yüzde karakterini de sayısal olarak tayin etmektedir. Dört orbitalden sadece biri olduğu için bir hibrit orbitali %25 ve %75 karakteri taşımaktadır. Üç fonksiyonun birleştiği hibrit orbitalinde bu paylar yuvarlatılmış değerlerle %33 ve %67 olurken bir ile bir orbitalinin eşit katkısıyla kurulan sp hibrit orbitalinde %50 ve %50 oranına karşılık gelmektedir.

Söz konusu yüzdeler elektronların çekirdeğe uzaklığını doğrudan yönetmektedir. Küresel bulutundaki yükler atom çekirdeğine bulutundakilere kıyasla daha yakın bölgede yoğunlaşmaktadır. Yapılarındaki karakteri çok daha yüksek olduğundan sp hibrit orbitalindeki elektronlar ya da türlerindekilere göre çekirdeğe daha yakın durmaktadır. Elektron yoğunluğunun merkeze bu denli sokulması ise kurulan kovalent bağların daha kısa ve daha sağlam olmasına zemin hazırlamaktadır.

Atomlar arasındaki elektron paylaşımı tekli bağ, ikili bağ ya da üçlü bağ düzeninde gerçekleşebilmektedir. Etan, eten ve etin dizisi bu farkı açıkça sergilemektedir. Karbonlar arasındaki bağ mertebesi tekliden ikiliye ve üçlüye doğru yükseldikçe C-C mesafesi düzenli biçimde kısalmakta, dolayısıyla iki karbon atomunu bir arada tutan bağ enerjisi değeri de belirgin ölçüde artmaktadır.

Metan Molekülü ve sp³ Hibritleşmesi

Karbonun dört değerlik orbitalini bir araya getiren hibritleşmesinin en berrak kanıtı metan (CH₄) gazında karşımıza çıkmaktadır. Deneysel incelemeler bileşikteki dört C-H bağının eşit uzunluk ve kuvvette olduğunu göstermekte, ayrıca tüm bağların merkezdeki karbon etrafında düzgün dört yüzlü bir yapı oluşturacak biçimde dizildiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle kuramsal modelde karbonun bir ile üç değerlik fonksiyonu matematiksel olarak toplanarak dört eşdeğer hibrit orbitali elde edilmektedir.

Kurulan her hibrit orbitali matematiksel işaretleri birbirine zıt iki lobdan meydana gelmektedir. Ancak saf orbitallerindeki eşit hacimli iki lobdan farklı olarak hibrit yapının iki lobu büyüklük bakımından birbirinden çok ayrıdır. Karbonun dört değerlik elektronu bu eşdeğer orbitallere teker teker yerleşmektedir. İri loblar dört yüzlünün köşelerine doğru yönelmekte, böylece herhangi iki eksen arasındaki bağ açısı 109,5° değerini almaktadır.

Metandaki her C-H etkileşimi, bir hidrojenin yarı dolu küresi ile karbondaki yarı dolu hibritlerinden birinin büyük lobu arasındaki örtüşmeyle kurulmaktadır, çünkü dışa uzanan geniş lob hidrojenle güçlü bir uç uca temas sağlamaktadır. Böylece merkezdeki karbonun dört bir yanında elektron yoğunluğu bağ ekseni üzerinde toplanan dört özdeş sigma bağı şekillenmektedir. Deneysel ölçümler bu C-H bağlarının uzunluğunu 1,09 Å olarak vermektedir.⁠[4]

Tüm Reklamları Kapat

Üç boyuta yayılan bu simetrik mimariyi iki boyutlu düzlemde hatasız gösterebilmek için özel bir kama çizim tekniği kullanılmaktadır. Şemadaki normal düz çizgiler doğrudan kağıt düzlemi içinde yatan bağları anlatmaktadır. Karbondan dışa doğru kalınlaşan dolu kama yüzeyden okura doğru yükselen bağı betimlemekte, kesikli çizgilerle taranmış kama da sayfanın arkasına doğru yönelen bağı temsil etmektedir.

Sol panelde düz çizgi, dolu ve kesikli kamanın yönleri açıklanırken sağ panelde mavi karbona iki düz çizgi, bir dolu ve bir kesikli kamayla bağlı dört hidrojen ile 109,5° açısı gösterilir.
Metanın (CH₄) düzgün dört yüzlünün köşelerine yönelen dört sp³ bağı kama çizimiyle iki boyutta gösterilmektedir. Düz çizgiler kağıt düzlemindeki bağları, dolu kama okura doğru uzanan bağı, kesikli kama ise arkaya uzanan bağı göstermektedir.
Evrim Ağacı

Eten Molekülü ve sp² Hibritleşmesi

Yaygın adıyla etilen olarak da bilinen eten molekülünün yapısında bir adet karbon-karbon ikili bağı ile dört adet karbon-hidrojen tekli bağı yer almaktadır. Bu iskeleti kurmak üzere her bir karbon üzerinde sadece üç atomik fonksiyon, yani , ve birleşerek üç eşdeğer hibrit orbitali üretmektedir. Dördüncü değerlik orbitali olan ise matematiksel birleşime katılmayarak saf halini sürdürmektedir.

Sol panelde üstten görünümde iki karbon ve dört hidrojenden oluşan 120 derece açılı düzlemsel iskelet, sağ panelde yandan görünümde düzleme dik kesikli 2pz lobları ve mor pi bulutları görülür.
Etende sp² hibrit orbitalleri aynı düzlemde beş sigma bağı kurmaktadır. Hibritleşmeye katılmayan dik konumdaki saf 2pz orbitalleri ise yan yana örtüşerek pi bağını oluşturmaktadır.
Evrim Ağacı

Üç hibrit orbitalinin büyük lobları bir eşkenar üçgenin köşelerine doğru uzanmakta, dolayısıyla her karbon etrafında ideal açıları 120° olan düzlem üçgen bir yönelim ortaya çıkmaktadır. Hibritleşmeye katılmayan saf fonksiyonu ise üç hibritin yayıldığı yatay düzleme tam dik doğrultuda durmaktadır. Böylece her iki karbonda da düzleme dik birer orbitali hazır beklemektedir.

Merkezdeki C-C sigma etkileşimi iki karbondan gelen birer hibrit orbitalinin uç uca örtüşmesiyle meydana gelmekte, ayrıca kalan ikişer hibrit hidrojenlerin küreleriyle birleşerek dört C-H sigma bağını kurmaktadır. Öte yandan dik konumdaki orbitalleri düzlemin altında ve üstünde yan yana örtüşerek pi (π) bağı (İng: "pi bond") adı verilen farklı bir etkileşim üretmektedir. Etendeki ikili bağı iki özdeş bileşenden değil, bir sigma bağı ile bir pi bağından meydana gelmektedir. Molekülde toplam beş sigma ve bir pi bağı vardır.

Yanal pi bileşeni yapının esnekliğini köklü biçimde kısıtlamaktadır. Tek başına bir sigma bağı silindirik simetrisi sayesinde ekseni etrafında dönmeye izin vermektedir, oysa yan yana örtüşmeye dayanan pi bağı bulunduğunda bağ ekseni etrafında serbest dönme gerçekleşememektedir, çünkü karbonlardan biri çevrildiğinde dik orbitallerinin paralelliği bozularak örtüşme kırılmaktadır. Bu dönme engeli etendeki altı atomun tamamını aynı düzlem içinde kalacak biçimde kilitlemektedir.

Deneysel bağ verileri etenin sıkı ve düzlemsel iskeletini açıkça doğrulamaktadır. Çekirdekleri birbirine yaklaştıran ikili bağının uzunluğu 133,9 pm, dört eşdeğer C-H bağının her birinin uzunluğu ise 108,7 pm olarak ölçülmektedir. Deneysel H-C-C bağ açısı da 121,3° değerini almaktadır.⁠[5] Kuramsal 120° değerine oldukça yakın olan bu ölçüm, kağıt üzerindeki ideal açıların her gerçek molekülde bire bir karşılık bulmadığını ortaya koymaktadır.

Etin Molekülü ve sp Hibritleşmesi

Asetilen adıyla da tanınan etin, alkin ailesinin en yalın üyesidir. Yapıdaki her karbon atomunun fonksiyonu sadece tek bir ile birleşmekte, böylece birbirine göre 180° açıyla tam zıt yönlere bakan iki eşdeğer sp hibrit orbitali oluşmaktadır. Bu dizilim karbon etrafında doğrusal bir temel eksen oluştururken geriye kalan ve fonksiyonları hibritleşmeye katılmayan orbitaller halinde ile eksenleri boyunca birbirine dik konumda kalmaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Etinin merkezindeki C-C sigma etkileşimi komşu karbonların birer sp hibrit orbitali arasında uç uca kurulmakta, ayrıca her karbondaki ikinci sp orbitali hidrojenin orbitaliyle örtüşerek iki uç C-H bağını doğurmaktadır. Merkez eksenin etrafında birbirine dik bekleyen iki çift saf fonksiyonu da yan yana etkileşerek karbonlar arasında iki ayrı pi bağı üretmektedir. Dolayısıyla C≡C üçlü bağı bir sigma ve iki pi bağından meydana gelmektedir.

Bir asetilen molekülü toplamda üç sigma ve iki pi bağı barındırmaktadır. Deneysel H-C-C bağ açısı tam 180° çıkmaktadır, çünkü her karbonun etrafında sadece iki zıt doğrultuda elektron grubu yer almaktadır. Asetilendeki C≡C üçlü bağı 120 pm uzunluğuyla etan, eten ve asetilen dizisindeki en kısa karbon-karbon bağını oluşturmaktadır.⁠[6]

Kısalan üçlü bağ aynı zamanda olağanüstü bir sağlamlık sergilemektedir. Ölçümler etindeki bu üçlü etkileşimin yaklaşık 837 kJ/mol düzeyinde çok yüksek bir bağ enerjisine sahip olduğunu göstermektedir. Söz konusu üçlü etkileşim, merkez eksendeki bir sigma bağı ile birbirine dik düzlemlerde yer alan iki pi bağını bir arada barındırmaktadır.

Yatay H-C-C-H sigma eksenindeki iki karbonu üstten ve alttan saran mor bulutlarla birinci pi bağı, eksen boyunca saran kesikli kenarlı yeşil bulutla sayfa düzlemine dik ikinci pi bağı gösterilir.
Etindeki (C₂H₂) üçlü etkileşim, eksendeki bir sigma bağı ile birbirine dik iki pi bağını barındırmaktadır. Her karbonda sadece iki zıt sp hibriti bulunduğundan H-C-C açısı 180° çıkmaktadır.
Evrim Ağacı

Molekül Geometrisi Nasıl Bulunur?

Bir molekülde ya da çok atomlu iyonda kovalent bağlarla birbirine tutunan atomların uzaydaki üç boyutlu dizilişine molekül geometrisi denmektedir. Kimyada bu şekilleri anlamak ve öngörmek için VSEPR kuramı, yani değerlik katmanı elektron çifti itmesi yaklaşımı kullanılmaktadır. Şekil ile değerlik elektronu sayısı arasındaki temel bağıntıyı 1940'ta Sidgwick ve Powell ortaya koymuştur.⁠[8] Daha sonra 1957 yılında Ronald Gillespie ve Ronald Nyholm, University College London'da yürüttükleri bilimsel tartışmalardan doğan ortak çalışmalarıyla bu fikri ayrıntılı bir kurama dönüştürmüştür.⁠[12]

Üç panelli şemada merkez A ve uç X atomlarıyla 180 derecelik doğrusal AX₂, 120 derecelik düzlem üçgen AX₃ ile kama ve kesikli çizgili 109,5 derecelik düzgün dört yüzlü AX₄ yer alır.
Merkez atom çevresindeki elektron çiftleri birbirini iterek üç boyutlu molekül geometrisini belirlemektedir. İki, üç ve dört elektron grubu sırasıyla sp, sp² ve sp³ hibritleşmeleriyle eşleşmektedir.
Evrim Ağacı

Yaklaşımın fiziksel düzeneği doğrudan yüklerin birbirini itmesine dayanmaktadır. Bir atomun etrafındaki değerlik elektronları ister ortaklanmış elektron çifti ister ortaklanmamış elektron çifti halinde bulunsun birbirini itmektedir, çünkü tamamı aynı negatif işarete sahiptir. Dolayısıyla değerlik çiftleri itmeyi en aza indirmek üzere birbirlerinden olabildiğince uzağa yönelmekte, böylece aralarındaki açıyı en büyük yapan yerleşim üç boyutlu mimariyi doğrudan tayin etmektedir.⁠[3]

Herhangi bir türün geometrisini bulma işlemine tekli, ikili ve üçlü bağları uygun biçimde gösteren doğru bir Lewis yapısı çizilerek başlanmaktadır. VSEPR kuramı tek başına bağ uzunluklarına ya da yapıda çoklu bağ yer alıp almadığına ilişkin bir bilgi vermediğinden bu ilk basamak atlanamamaktadır.⁠[9] Lewis formülü bağların adedini ve türünü verirken itme modeli bu bağ ağının uzayda hangi şekli alacağını öngörmektedir.

Çizilen şemada merkez atom belirlendikten sonra merkeze doğrudan bağlanan her bir uç atom ile merkezdeki her bir ortaklanmamış elektron çifti sayılmaktadır. Çoklu bağlarda ise özel bir kural geçerlidir. İkili ve üçlü bağlar VSEPR sayımında tek elektron grubu kabul edilmektedir, çünkü tüm bağ elektronları iki çekirdek arasındaki tek bir doğrultuda toplanmaktadır. Böylece toplam elektron grubu adedini veren sterik sayı (), çoklu bağdaki çizgi sayısına bakılmaksızın şu bağıntıyla bulunmaktadır:⁠[10]

Bu bağıntıda sterik sayıyı, merkeze doğrudan bağlanan uç atomların toplam adedini, ise merkez üzerindeki ortaklanmamış çiftlerin sayısını temsil etmektedir. Bu durumda hesaplanan değerler, türlerin geometrik sınıflarını özetleyen genel VSEPR gösteriminde birleştirilmektedir:

  • Merkez atom (), türün ortasında yer alan ve etrafındaki elektron gruplarının yönelimini belirleyen atomdur.
  • Uç atom grubu (), merkeze doğrudan bağlanan uç atomları simgelemekte, ayrıca alt simgesi bu atomların sayısını vermektedir.
  • Ortaklanmamış elektron grubu (), merkez atomun değerlik katmanındaki ortaklanmamış elektron çiftlerini göstermekte ve alt simgesi bu çiftlerin sayısını bildirmektedir.

Elektron Grubu Düzeni ve İdeal Şekiller

Merkez atom üzerinde ortaklanmamış elektron çifti bulunmayan türlerde (), molekülün şekli doğrudan elektron gruplarının uzaysal dizilimiyle örtüşmektedir. Karbondioksit (CO₂) bunun yalın bir örneğidir. Lewis gösteriminde merkezdeki karbon iki oksijen uç atomuyla birer ikili bağ kurmaktadır. Her ikili bağ tek grup sayıldığından karbonun etrafında sadece iki yönelim yer almakta ve sınıfındaki bileşik 180° açıyla doğrusal geometri sergilemektedir.

Dört gruplu ve ortaklanmamış elektron çifti içermeyen yapılarda ise temel örnek yine metan (CH₄) gazıdır. Karbon dört, hidrojen uç atomlarının her biri de birer değerlik elektronu katarak dört ortaklanmış elektron çifti oluşturmakta, böylece grupların tamamı bağ içinde yer aldığından yapı gösterimini almaktadır. Dört elektron grubu birbirini eşit biçimde iterek uzayda 109,5° açıyla dağılmakta, böylece elektrostatik itmenin en aza indiği düzgün dört yüzlü molekül geometrisi ortaya çıkmaktadır.

Tüm Reklamları Kapat
Merkezde karbon, etrafında dört hidrojen atomu bulunan metan molekülünün top ve çubuk modeli.
Metan molekülünde dört hidrojen, karbon atomu etrafında düzgün dört yüzlü bir biçimde dizilmektedir.
Manuel Almagro Rivas, CC BY-SA 3.0

Elektrik yüklü çok atomlu iyonlarda aynı adımlar uygulanırken hesaba iyon yükü de dahil edilmektedir. Örneğin amonyum iyonunda (NH₄⁺) azot atomu 5 değerlik elektronuna sahiptir ve dört hidrojenden kurulan dört sigma bağından yapıya 4 elektron daha katılmaktadır. Pozitif yük sistemden 1 elektron eksildiğini ifade etmektedir, dolayısıyla toplamdan 1 çıkarılarak çift sayısı şu yolla hesaplanmaktadır:⁠[8]

Hesaplanan 4 çiftin dördü de hidrojen uç atomlarına uzanan ortaklanmış elektron çiftleridir, dolayısıyla azot üzerinde ortaklanmamış elektron çifti kalmamaktadır. Böylece NH₄⁺ iyonu da tıpkı metan gibi sınıfında yer alarak düzgün dört yüzlü geometri göstermektedir.

Çoklu bağların yer değiştirebildiği taneciklerde ise rezonans yapı kavramı devreye girmektedir, örneğin karbonat iyonunun tek bir Lewis çiziminde bir ikili bağ ile iki tekli bağ bir arada görünmektedir. Oysa karbonatın gerçek yapısı üç eşdeğer rezonans yapının ortalamasıdır. Bu ortalama yapı nedeniyle merkez çevresinde farklı açılar oluşmamakta ve tamamı 120° olan tek tip O-C-O açısı ölçülmektedir.

Ortaklanmamış Elektron Çiftleri ve Açı Sapmaları

Merkezdeki elektron gruplarından bir kısmı ortaklanmamış elektron çifti olduğunda molekül şekli neden grup düzeninden ayrılmaktadır? Ortaklanmamış elektron çiftleri de uzayda belli bir hacim işgal ederek komşu bağları itmektedir, fakat bu bulutların ucunda herhangi bir uç atom durmamaktadır. Şekil tanımlanırken sadece atom çekirdeklerinin konumları sayılmaktadır. Bu nedenle elektron gruplarının dizilimi ile gözlenen molekül geometrisi birbirinden farklı adlar almaktadır.

Tek bir çekirdeğin çekiminde kalan ortaklanmamış elektron çifti, iki çekirdek arasında paylaşılan ortaklanmış elektron çiftine kıyasla uzayda daha geniş bir hacim kaplayacak biçimde modellenmektedir. Ortaklanmamış çiftlerin geniş hacmi ile çoklu bağların yoğun yük bulutu komşu bağları sıkıştırmakta ve artan itme nedeniyle bağ açılarını ideal değerlerinden uzaklaştırmaktadır. İtme kuvvetleri belirgin bir sıra izlemektedir. Basit VSEPR yaklaşımında en güçlü itme iki ortaklanmamış elektron çifti arasında görülürken bunu ortaklanmamış elektron çifti ile ortaklanmış elektron çifti arasındaki etkileşim izlemekte, en zayıf itme ise iki ortaklanmış elektron çifti arasında ortaya çıkmaktadır.

Grup düzeni ile molekül şekli arasındaki bu şekil farkının temel örneklerinden biri amonyak (NH₃) gazıdır. Merkezdeki azot atomunun etrafında üç ortaklanmış elektron çifti ve bir ortaklanmamış elektron çifti olmak üzere toplam dört elektron grubu bulunmaktadır. Geometrik adlandırmada ortaklanmamış çift hesaba katılmadığından sınıfındaki amonyakta üç hidrojen tabanda, azot ise tepede yer alarak üçgen piramit şeklini oluşturmaktadır.

Sıkıştırma etkisi su (H₂O) molekülünde çok daha net bir sayısal kanıt sunmaktadır. Oksijen iki ortaklanmış elektron çifti ve iki ortaklanmamış elektron çifti taşıdığından sınıfına girmekte, ancak dört grup dört yüzlüye yayılsa da sadece atom konumları dikkate alındığında suyun geometrik şekli kırık doğru olmaktadır. İdeal düzen 109,5° öngörmektedir, oysa iki ortaklanmamış çiftin güçlü itmesi yüzünden deneysel H-O-H bağ açısı 104,5° olarak ölçülmektedir.

Üç boyutlu geometrideki bu farklar bileşiğin elektriksel kutupluluğunu gösteren dipol momenti özelliğini de doğrudan belirlemektedir. Çok atomlu bir türün toplam kutupluluğu, yapısındaki bireysel bağ dipollerinin vektörel toplamına eşittir. Örneğin CO₂ yapısındaki her C-O bağı polardır. İki C-O bağ dipolü eşit büyüklüktedir, fakat doğrusal iskelette birbirine 180° zıt yönde durdukları için vektörel toplamda birbirini götürmekte, dolayısıyla molekülün net dipol momenti sıfır olmaktadır.

Oysa suyun kırık doğru mimarisi bu vektörel sönümlenmeyi engellemektedir. Polar O-H bağlarına ait bireysel dipol vektörleri üç boyutlu uzayda birbirini sıfırlayamamaktadır, çünkü zıt yönlere bakmak yerine 104,5° açıyla dizilmekte, dolayısıyla vektörel toplam sıfırdan farklı çıkmaktadır. Sonuç olarak H₂O molekülü belirgin bir net dipol momenti taşımaktadır.

Soldaki 180 derecelik doğrusal CO₂ panelinde oksijenlere bakan zıt iki yeşil ok, sağdaki 104,5 derecelik kırık doğru H₂O panelinde üstteki oksijene yönelen iki yeşil okla yukarı bakan kalın mavi ok görülür.
Doğrusal CO₂ iskeletinde zıt yönlü bağ dipolleri birbirini götürdüğünden net dipol momenti sıfır olmaktadır. Kırık doğru mimarili H₂O molekülünde ise dipoller sıfırlanamadığından molekül net dipol momenti taşımaktadır.
Evrim Ağacı

Hibritleşme ile VSEPR Kuramı İlişkisi

Hibritleşme ile VSEPR kuramı ayrı kavramlardır. Yine de her iki model merkez atom çevresindeki elektron grubu sayısı üzerinden doğrudan birbirine bağlanmaktadır, çünkü VSEPR elektron çiftlerinin birbirini iterek uzayda hangi açılarla dizileceğini öngörürken hibrit orbital yaklaşımı bu yönelimlere uygun dalga fonksiyonlarını kurmaktadır.⁠[2] Dolayısıyla sterik sayı belirlendiğinde hem temel elektron dizilimi hem de merkez atomun hibritleşme türü aynı anda ortaya çıkmaktadır.

Bu sayısal köprü üç basamaklıdır. İki elektron grubu bulunduran merkez atomlar sp hibritleşmesiyle 180° açılı doğrusal dizilime, üç gruplu merkezler hibritleşmesiyle 120° açılı düzlem üçgen yönelime, dört gruplu merkezler ise hibritleşmesiyle 109,5° ideal açılı düzgün dört yüzlü düzene karşılık gelmektedir.

Küçük inorganik türlerde şekli adlandırmak kolaydır. Ancak uzun zincir ya da halka yapılı organik bileşiklerin bütününe tek bir molekül geometrisi adı vermek kullanışlı değildir, çünkü bu moleküller genellikle birden fazla merkez atom içermektedir. Bu nedenle iskelet üzerindeki her merkez ayrı ele alınmakta ve her birinin yerel şekli ile bağ açıları tek tek saptanmaktadır.

Çözümlü örnek 1: Karbondioksit (CO₂) molekülünde merkez karbon atomunun elektron grubu sayısı, VSEPR gösterimi, hibritleşme türü ve ideal bağ açısı nedir?

Verilenler: Merkezdeki karbonun iki oksijen uç atomuyla ikili bağlar kurduğu CO₂ Lewis formülü ve karbonda ortaklanmamış elektron çifti bulunmadığı bilgisi.

İstenen: Merkez karbonun sterik sayısı (), VSEPR sınıfı, hibrit orbital türü ve ideal bağ açısı.

1. adım: Her bir ikili bağ VSEPR sayımında tek grup kabul edildiğinden karbona doğrudan bağlı uç atom sayısı ve ortaklanmamış elektron çifti sayısı alınarak sterik sayı hesaplanmaktadır:⁠[10]

2. adım: Karbon üzerinde ortaklanmamış elektron çifti yer almadığı ve iki uç atom bulunduğu için genel gösteriminde ile değerleri yerine yazılmaktadır:

Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?

3. adım: Elde edilen 2 elektron grubu, hibrit orbital ve temel geometri eşleştirmesindeki karşılığıyla bağıntılandırılmaktadır:

Sonuç: Karbondioksit molekülündeki merkez karbon 2 elektron grubuna ve gösterimine sahiptir, sp hibritleşmesi yapmaktadır ve molekül 180° ideal bağ açısıyla doğrusal geometri sergilemektedir.

Karbon Dışı Atomlar ve Katı Malzemeler

Hibritleşme sadece karbona özgü değildir. Azot ve oksijen başta olmak üzere pek çok element bağlanma düzenine göre , ya da sp hibritleşmesiyle betimlenebilmektedir, çünkü ortaklanmamış elektron çiftleri de tıpkı ortaklanmış elektron çiftleri gibi hibrit orbitallere yerleşmektedir.⁠[7] Örneğin amonyak (NH₃) molekülünde azotun beş değerlik elektronu dört eşdeğer hibrit orbitaline dağılmaktadır. Bunlardan üçü hidrojenlerin orbitalleriyle örtüşerek N-H sigma bağlarını kurmakta, dördüncüsü ise ortaklanmamış elektron çiftini taşımaktadır. Metilamin molekülündeki azot atomu da aynı dörtlü hibrit kümesiyle betimlenmektedir.

Tekli bağ kuran oksijende tablo benzerdir. Su (H₂O) molekülünde oksijenin altı değerlik elektronu yine dörtlü kümesine yerleşmektedir, ancak burada sadece iki orbital hidrojenlerin orbitalleriyle örtüşerek O-H sigma bağlarını oluşturmaktadır.⁠[7] Kalan iki hibrit orbital ise iki ortaklanmamış elektron çiftini barındırmaktadır. Metanol molekülündeki oksijen atomu da değerlik bağ kuramı çerçevesinde yine dört hibrit orbitaliyle açıklanmaktadır.

İkili bağlarda düzen yapısına kaymaktadır. Formaldehidin karbonil grubunda hem karbon hem oksijen düzenindedir, çünkü C-O sigma bağı birer hibrit orbitalin uç uca örtüşmesiyle kurulurken oksijendeki ortaklanmamış elektron çiftleri kalan iki hibrit orbitaline yerleşmektedir. İkili bağın C-O pi bileşeni ise her iki atomda hibritleşmeye katılmayan orbitallerinin yan yana örtüşmesiyle meydana gelmektedir. Benzer şekilde karbona ikili bağla tutunan imin grubundaki azot da hibritleşmesi yapmaktadır.

Bazı reaktif ara ürünlerde orbital boştur. Metil karbokatyonu () bunun temel örneğidir. Yapıdaki karbon üç hidrojenle kurduğu sigma bağlarının düzlemine dik konumda boş bir orbitali bulundurmaktadır, fakat içinde hiç elektron yer almayan bu bölge grup sayımına girmemektedir. Bu durumda iyon düzlem üçgen şeklini korumaktadır.

Çözümlü örnek 2: Metil karbokatyonu) iyonunda merkez karbon atomunun elektron çifti sayısı, hibritleşme türü ve molekül geometrisi nedir?**

Verilenler: Merkezdeki karbonun 4 değerlik elektronu, üç hidrojenden gelen 3 bağ elektronu, iyon yükü ve karbonda bir adet boş orbitali bulunduğu bilgisi.

İstenen: Karbon çevresindeki elektron çifti sayısı, hibritleşme türü ve geometrik şekil.

1. adım: Karbonun 4 değerlik elektronuna üç hidrojen bağından gelen 3 elektron eklenip yük için 1 elektron çıkarılarak toplam çift sayısı bulunmaktadır:

2. adım: Boş orbital hesaba katılmadığından ve ortaklanmamış elektron çifti bulunmadığından () mevcut 3 ortaklanmış elektron çifti doğrudan sterik sayıyı vermektedir:

3. adım: Elde edilen 3 grup, düzlem içi üç hibrit orbital ve düzleme dik boş orbitali düzeniyle eşleştirilmektedir:

Sonuç: Metil karbokatyonunda karbon çevresinde 3 elektron grubu yer almaktadır, merkez atom hibritleşmesi yapmaktadır ve iyonun geometrik şekli düzlem üçgendir.

Yerel yönelimler küçük moleküllerle sınırlı değildir. Karbonun katı allotroplarına bakıldığında aynı yerel geometrilerin geniş kristal ağlarını da belirlediği görülmektedir. Örneğin elmas kristalindeki her karbonun çevresi düzgün dört yüzlüdür, oysa tek atom kalınlığındaki grafen tabakasında karbonlar düzlem üçgen dizilmekte ve sigma ağı türündeki hibrit orbitallerin örtüşmesiyle kurulmaktadır. Çok sayıda grafen katmanının istiflenmesiyle oluşan grafit ise bu düzlemsel yapısı sayesinde etkili bir katı yağlayıcı işlevi görmektedir.⁠[13]

Soldaki elmas panelinde mavi merkez karbon biri kama biri kesikli çizgiyle 109,5 derece açılı dört gri karbona, sağdaki grafen panelinde altıgen ağdaki mavi karbon 120 derece açıyla üç komşusuna bağlıdır.
Elmas kristalinde her karbon sp³ hibritleşmesiyle dört komşusuna düzgün dört yüzlü düzende bağlanmaktadır. Grafen tabakasında ise karbonlar sp² hibritleriyle üç komşuya bağlanarak düzlem üçgen dizilmektedir.
Evrim Ağacı

Asitlik, Bazlık ve Tekli Bağ Özellikleri

Hibrit bileşimdeki payı bağları değiştirmektedir. Tekli kovalent bağın uzunluğu ve sağlamlığı doğrudan bu bağı kuran hibrit orbitallerin bileşimine bağlıdır, çünkü yüksek karakterli sp hibrit orbitalindeki elektronlar ya da orbitallerindekilere kıyasla çekirdeğe daha yakın tutulmaktadır. Propindeki örtüşmeli C-C tekli bağı, propendeki örtüşmeli C-C tekli bağından daha kısa ve daha yüksek bağ enerjilidir.

Çekirdeğe yakınlık asitlik eğilimini de artırmaktadır. Zincir ucunda üçlü bağ taşıyan uç alkinler, sp hibritleşmiş alkin karbonunun %50 karakteri sayesinde daha elektronegatif olması nedeniyle alkenlerden ve alkanlardan belirgin biçimde daha asidiktir. Uç alkinlerin yaklaşık 26 olan değeri yine de zayıf bir asitliğe işaret etmekte, ancak sodyum amid () gibi güçlü bir baz varlığında uçtaki proton tamamen uzaklaştırılabilmektedir.

Azotlu bazlarda ise etki ters yöndedir. Bir bazın proton yakalama eğilimi, üzerindeki ortaklanmamış elektron çiftini ne kadar kolay paylaşabildiğiyle belirlenmektedir. İmin azotundaki ortaklanmamış elektron çifti %33 payına sahip orbitalinde tutulmaktadır, oysa amin azotunda bu çift %25 paylı orbitalinde bulunmaktadır. Yüksek karakteri elektronları çekirdeğe daha sıkı bağladığından iminler aminlere göre daha zayıf bazlık göstermektedir. Protonlanmış iminlerde değeri 5 ilâ 7 aralığında kalırken protonlanmış aminlerde yaklaşık 10 değerine ulaşmaktadır.⁠[14]

Çözümlü örnek 3: İmin azotu) ile amin azotunun () ortaklanmamış elektron çiftlerini barındıran hibrit orbitallerindeki karakteri farkı ve protonlanmış biçimlerinin farkı kaçtır?**

Verilenler: Yuvarlatılmış sayılarla orbitalinin %33, orbitalinin %25 olan karakteri ile protonlanmış iminlerin 5 ilâ 7 ve protonlanmış aminlerin yaklaşık 10 olan değerleri.

İstenen: İki azot atomunun orbitalleri arasındaki yüzde karakteri farkı () ve protonlanmış biçimlerin farkı ().

1. adım: İmin azotuna ait orbitalindeki yüzdesinden amin azotuna ait orbitalinin yüzdesi çıkarılmaktadır:

2. adım: Protonlanmış aminin yaklaşık 10 olan değerinden protonlanmış iminin 7 ve 5 sınırları çıkarılarak bazlık farkı aralığı hesaplanmaktadır:

Sonuç: İmin azotundaki ortaklanmamış çift, amin azotundakine göre 8 yüzde puan daha fazla karakteri taşıyan bir hibrit orbitalde tutulduğundan çekirdeğe daha yakındır ve protonlanmış iminin değeri amine kıyasla 3 ilâ 5 birim daha düşük kalarak daha zayıf bazlık göstermektedir.

Sık Yapılan Yanılgılar ve Modellerin Sınırları

Tek bir Lewis formülü yanıltıcı olabilir. Amid fonksiyonel grubu bu duruma belirgin bir örnek oluşturmaktadır. Klasik Lewis gösteriminde amid azotu çevresinde üç tekli bağ ile bir ortaklanmamış elektron çifti yer aldığından kağıt üzerindeki mekanik sayım sonucuna götürmektedir, oysa deneysel ölçümler bağlanma çevresinin hibritleşmesine uygun biçimde düzlem üçgen olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu görünürdeki çelişkinin sebebi rezonanstır. Amid azotu üzerindeki ortaklanmamış elektron çifti tek bir orbitalinde yerelleşmiş halde kalmamakta, komşu karbonil grubuyla etkileşerek konjuge pi sistemine katılmaktadır. Biyolojide amino asitleri birbirine bağlayarak polipeptitleri ve proteinleri oluşturan peptit bağı da aynı amid yapısını taşımaktadır. Peptit iskeletindeki C-N bağı genellikle tekli bağ biçiminde çizilmektedir, fakat kısmi C-N pi örtüşmesi nedeniyle bu eksen çevresinde dönmeye karşı belirgin bir engel bulunmaktadır.

Hibrit orbital yaklaşımının açık sınırları vardır. Model organik kimyada güçlü sonuçlar üretmektedir, ancak yalın yaklaşımı her bileşikte aynı ölçüde başarılı olamamaktadır. Suyun kükürtlü benzeri olan hidrojen sülfür (H₂S) molekülünde kükürt de iki bağ ile iki ortaklanmamış elektron çifti taşımaktadır, fakat ölçülen H-S-H bağ açısı 109,5° yerine sadece 92° çıkmaktadır.⁠[1] Bu nedenle kükürt etrafındaki bağlanmayı birbirine 90° açıyla yönelen saf atomik orbitalleri daha iyi açıklamaktadır.

VSEPR kuramı da istisnalarla karşılaşmaktadır. Basit grup sayımına göre 2. grup halojenürlerinin () tamamında merkez atom iki grup taşıdığından doğrusal X-M-X dizilimi beklenmektedir. Stronsiyum florür () ile baryum florür () gibi bazı bileşikler doğrusal çıkmamakta, aksine belirgin biçimde kırık doğru yapısında bulunmaktadır.⁠[9] Söz konusu sapmayı açıklamak için daha gelişmiş bağlanma modelleri gerekmektedir.

Yerel yaklaşımların zorlandığı noktada çerçeve genişlemektedir. Bu eşikte moleküler orbital kuramı devreye girmektedir. Atom orbitali sadece tek çekirdek çevresini tanımlamaktadır, oysa moleküler orbital elektronların bulunmasının olası olduğu iki ya da daha fazla atom çevresindeki uzay bölgesini betimlemektedir. Böylece çok merkezli dalga bakışı, kimyasal bağlanmayı daha geniş bir bileşik kümesinde kavramak için hibrit orbital modelini tamamlamaktadır.

Su molekülü için moleküler orbital enerji diyagramı, bağ ve karşıt bağ orbitallerini göstermektedir.
Su molekülünün moleküler orbitalleri, oksijen orbitallerinin hidrojen orbitalleriyle birleşmesini göstermektedir.
ChiralJon, CC BY 2.0

Sonuç

Moleküllerin geometrisi, VSEPR kuramındaki değerlik elektron gruplarının birbirini iterek en uzak konumlara yerleşmesiyle öngörülmekte ve merkez atomdaki sp, ile hibrit orbitallerinin yönelimleriyle kuantum mekaniksel bağ örtüşmelerine bağlanmaktadır.⁠[3] Karbonun dört özdeş bağ kurduğu metandan düzlemsel etene ve doğrusal asetilene kadar uzanan temel yapıların tamamı, elektron grubu sayısının bu iki modeli ortak bir zeminde buluşturması sayesinde ideal bağ açıları üzerinden ilk yaklaşımda tutarlı biçimde açıklanabilmektedir.

Bununla birlikte ne hibritleşme atomların geçirdiği fiziksel bir dönüşümdür ne de tek bir Lewis çizimi her molekülde gerçek bağ açılarını tek başına garanti etmektedir. Proteinleri bir arada tutan peptit bağındaki düzlemsel C-N dönme engeli, hidrojen sülfürün 92° değerine inen bağ açısı ve ile bileşiklerindeki kırık doğru geometrisi, yerel modellerin nerede durduğunu açıkça çizmektedir. Sonuç olarak hibrit orbital ve VSEPR modelleri molekül şekillerini hızlı ve sezgisel biçimde öngörmeyi sağlamakta, bu yerel modellerin sınırlarına ulaşıldığında ise çok merkezli moleküler orbital kuramı bağlanma tablosunu tamamlamaktadır.

26
Alt Başlıklar
Bu Makale Sana Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    13
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    5
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    4
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    4
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    1
  • Üzücü!
    Üzücü!
    1
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    1
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    0
  • Güldürdü
    Güldürdü
    0
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0
  • abLower, S.. 9.6: The Hybrid Orbital Model. Chem1, Chemistry Libretexts. (1 Ocak 2022). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abLiu, X.. 1.6: Valence Bond Theory And Hybridization. Organic Chemistry I, Kwantlen Polytechnic University; Chemistry Libretexts. (1 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abLiu, X.. 1.5: Valence-Shell Electron-Pair Repulsion Theory (Vsepr). Organic Chemistry I, Kwantlen Polytechnic University; Chemistry Libretexts. (1 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • ^Soderberg, T.. 5.3: Hybridization Of Atomic Orbitals. Chem 107B: Physical Chemistry For Life Scientists, University Of California Davis; Chemistry Libretexts. Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • ^Farmer, S., Kennepohl, D., Cunningham, K., Soderberg, T. ve Reusch, W.. 1.8: Sp² Hybrid Orbitals And The Structure Of Ethylene. Organic Chemistry (Morsch Et Al.), Chemistry Libretexts. Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • ^Farmer, S., Kennepohl, D., Cunningham, K. ve Soderberg, T.. 1.9: Sp Hybrid Orbitals And The Structure Of Acetylene. Organic Chemistry (Morsch Et Al.), Chemistry Libretexts. Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abFarmer, S., Kennepohl, D. ve Cunningham, K.. 1.10: Hybridization Of Nitrogen, Oxygen, Phosphorus And Sulfur. Organic Chemistry (Morsch Et Al.), Chemistry Libretexts. (1 Ocak 2023). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abBarron, A. R.. 1.5: Structure And Bonding – Valence Shell Electron Pair Repulsion (Vsepr) Theory. Chemistry Of The Main Group Elements, Chemistry Libretexts. Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abAnonim; Halpern, J.. (2022). 9.2: Vsepr – Molecular Geometry. General Chemistry: Principles, Patterns, And Applications (Averill), Chemistry Libretexts. Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abCalifornia Institute of Technology. Vsepr, Series 8 Lecture Notes. Chemistry 1 Ders Materyali. Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Caltech | Arşiv Bağlantısı
  • ^Pauling, L.. The Nature Of The Chemical Bond. Application Of Results Obtained From The Quantum Mechanics And From A Theory Of Paramagnetic Susceptibility To The Structure Of Molecules. Journal Of The American Chemical Society, 53(4), 1367–1400. Doi:10.1021/Ja01355A027. (1 Ocak 1931). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Bosco Ho, özgün makalenin açık taraması | Arşiv Bağlantısı
  • ^Gillespie, R. J.. This Week's Citation Classic: Gillespie R. J. & Nyholm R. S., Inorganic Stereochemistry, Quart. Rev. Chem. Soc. 11:339–80, 1957. Current Contents, 19, 14. Institute For Scientific Information. (1 Ocak 1984). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: University of Pennsylvania, Eugene Garfield Library | Arşiv Bağlantısı
  • ^Contakes, S. M.. 7.7.1: The Group 14 Elements And The Many Allotropes Of Carbon. Chem-3010: Spring 2026, Iowa State University; Chemistry Libretexts. (1 Ocak 2026). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • ^Soderberg, T.. Organic Chemistry With A Biological Emphasis, Volume I: Chapters 1–8. University Of Minnesota, Morris, S. 63–68, 89–90, 350, 360. Cc By-Nc-Sa 4.0. (1 Ocak 2016). Alındığı Tarih: 13 Kasım 2026. Alındığı Yer: eCampusOntario Open Library | Arşiv Bağlantısı

Bilimsel bir hata mı gördün?

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 16:47:32 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/7706

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Keşfetmeye Devam Et