ReklamTüm Reklamları Kapat

Graham Difüzyon ve Efüzyon Yasası Nedir? Gazlar Neden Farklı Hızlarda Yayılır?

Hidrojen Gazı Oksijenden Neden Dört Kat Hızlı Kaçar?

20dk
ReklamTüm Reklamları Kapat
Buz üzerindeki ve alev üzerindeki iki kapalı çelik tüp. Sıcak tüpteki tanecikler daha hızlı hareket ediyor ve çeperlere daha sert çarpıyor.

Bu Makalede Neler Öğreneceksin?

Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.
  • Kinetik molekül teorisi, gaz basıncını taneciklerin kap duvarlarına çarpmasıyla; sıkıştırılabilirliği ise tanecikler arasındaki geniş boşluklarla açıklar.
  • İdeal gaz yasası PV = nRT, basınç, hacim, sıcaklık ve gaz miktarını ilişkilendirirken Boyle, Charles ve Amontons yasaları özel koşullardaki değişimleri gösterir.
  • Gazlar genellikle sıvılarda çözünürken ısı açığa çıkar; sıcaklık yükseldikçe çözünmüş oksijen azalabilir ve bu durum su canlılarını etkileyebilir.

Graham difüzyon ve efüzyon yasası (İng: "Graham's law"), sabit sıcaklık ve basınç koşullarındaki gazların yayılma hızlarının kütleleriyle nasıl değiştiğini açıklayan deneysel bir bağıntıdır. İskoç kimyacı Thomas Graham tarafından ortaya konan bu yasaya göre bir gazın yayılma veya dar bir delikten kaçış hızı, sahip olduğu mol kütlesi değerinin kareköküyle ters orantılıdır. Ağır gazlar daha yavaş ilerlemektedir. Aynı sıcaklıktaki hafif gaz tanecikleri ise kütlesi büyük taneciklere kıyasla çok daha çabuk dağılmakta ve dar açıklıklardan süratle sızmaktadır. Gazların taşınım davranışındaki bu çarpıcı fark, eşit sıcaklıkta tutulan bütün gaz taneciklerinin aynı ortalama kinetik enerjiye sahip olmasından kaynaklanmaktadır.⁠[2]

Örneğin eşit koşullarda karşılaştırılan hidrojen gazı, mikroskobik bir açıklıktan oksijen gazına göre yaklaşık dört kat daha hızlı kaçmaktadır. İlk bakışta böylesine belirgin bir fark, hidrojen taneciklerinin öteki gaz taneciklerinden daha ufak boyutlu olduğu izlenimini uyandırabilir, çünkü günlük yaşamda dar geçitlerden küçük nesnelerin daha rahat geçtiği düşünülmektedir. Oysa Graham 1830'lu yıllardaki öncü çalışmalarında hidrojen taneciklerinin diğer gazlardan daha küçük olduğunu varsaymak için hiçbir bilimsel gerekçe bulunmadığını açıkça vurgulamıştır.⁠[4] Buradaki belirleyici etken kütledir. Taneciklerin büyüklüğü değil, doğrudan kütle farkı kaçış hızını tayin etmektedir.

Bu doğrultuda gazların yayılma hızları karşılaştırılırken sıcaklığın ve basıncın sabit tutulması, kütlenin tek başına üstlendiği etkiyi ayırmaktadır. Isıl koşullar sabit kaldığında her gaz türünün tanecikleri eşit ortalama kinetik enerji taşımakta, ancak bu eşit enerji farklı kütleli taneciklerde farklı hareket hızlarına karşılık gelmektedir. Dolayısıyla bir maddenin kimyasal kimliği değiştiğinde gözlenen hız sıçraması doğrudan kütle karekökü hesabıyla öngörülebilmektedir. Biz de bu yazımızda gazların kendiliğinden karışması ile boşluğa sızması arasındaki fiziksel sınırdan yola çıkarak alçı tıpalı tarihsel deneyleri, kinetik türetimleri, laboratuvar ölçümlerini ve endüstriyel uygulamaları adım adım incelemekteyiz.

Tüm Reklamları Kapat

Difüzyon ve Efüzyon Arasındaki Fark Nedir?

Gaz molekülleri hiçbir zaman durgun değildir. Kapalı bir şişedeki ya da geniş bir odadaki tanecikler her doğrultuda kesintisiz, düzensiz ve hızlı bir devinim sürdürmektedir. Gazların kendi taneciklerinin bu öz hareketi sayesinde zamanla birbirinin içine girerek kademeli biçimde karışması olayına difüzyon denmektedir. Süreç tamamen kendiliğinden işlemektedir. Çalkalama, üfleme veya karıştırma gibi dışarıdan uygulanan hiçbir mekanik müdahale gerekmeksizin temas halindeki farklı gazlar yavaş yavaş iç içe geçmektedir.⁠[1]

Başlangıçta kabın bir köşesinde toplanmış olan yabancı bir gaz, yeterli süre geçtiğinde kabın her yanına dağılmaktadır. Bu sayede karıştırma düzeneği bulunmayan durgun bir haznede bile sonunda her noktada eşit bileşim sergileyen tekdüze bir gaz karışımı oluşmaktadır. Örneğin mutfağın bir ucunda serbest kalan uçucu bir kokunun esintisiz ortamda dahi odanın öteki ucuna ulaşması, moleküllerin rastgele yürüyüşleriyle gerçekleşen bu kademeli yayılmanın günlük bir sonucudur.

Tekil moleküllerin anlık yönelimi tamamen gelişigüzel olsa da toplu madde geçişi son derece düzenli bir yön izlemektedir. Net yayılma akışı daima yüksek konsantrasyon bulunan bölgeden düşük konsantrasyonlu bölgeye doğru ilerlemektedir. Bu yönelimin nedeni bütünüyle istatistikseldir, çünkü taneciklerin kalabalık olduğu kesimden seyrek kesime rastgele geçen molekül sayısı, ters yönde dönen molekül sayısından çok daha fazladır.⁠[12]

Sayısal dengesizlik net akış doğurmaktadır. Yoğun kesimle seyrek kesim arasındaki bu fark sürdüğü müddetçe maddenin az bulunduğu bölgelere doğru kesintisiz bir taşınım gerçekleşmektedir. Ancak yoğun bölgedeki tanecikler seyrek bölgelere dağıldıkça iki taraf arasındaki sayısal fark giderek kapanmaktadır. Sonuçta haznenin her noktasında eşit konsantrasyona ulaşılmakta ve gözlemlenebilen net madde akışı bütünüyle durmaktadır.

Tüm Reklamları Kapat

Kaptaki her bölge eşit konsantrasyona eriştiğinde moleküllerin devinimi sona ermekte midir? Kesinlikle hayır. Konsantrasyon farkının kapanması taneciklerin durduğu anlamına gelmemektedir, çünkü ısıl enerjileri varlığını korumaktadır. Tekdüze dağılım kurulduğunda da her gaz molekülü kabın içinde hızla savrulup çarpışmaya devam etmektedir, ancak birim zamanda sağdan sola geçen tanecik sayısı soldan sağa geçene eşitlendiği için makroskopik ölçekte görünür bir değişim kalmamaktadır.

Bunun yanında difüzyon hızı ile tekil moleküllerin anlık hareket sürati çoğu zaman birbirine karıştırılmaktadır. Bu iki kavram özdeş fiziksel büyüklükler değildir.⁠[8] Bir gaz molekülü ardışık iki çarpışma arasında saniyede yüzlerce metre süratle fırlayabilir, fakat etrafını saran diğer moleküllerle çarpıştıkça sürekli yön değiştirmektedir. Dolayısıyla düz bir çizgide ilerlemek yerine zikzaklı bir rota çizen taneciklerin toplu karışma hızı, tekil molekül süratinden çok daha yavaş kalmaktadır.

Difüzyon gazlara özgü değildir. Sıvılarda ve sıvı çözeltilerde de taneciklerin öz devinimine dayanan belirgin bir karışma gözlenmektedir, hatta katılarda ve katı çözeltilerde dahi çok daha kısıtlı ölçekte difüzyon gerçekleşmektedir. Bununla birlikte taneciklerin birbirine sıkıca yaklaştığı yoğun fazlarda atomların veya moleküllerin komşu boşluklara sıçraması güçleşmekte, bu nedenle sıvı ve katılardaki yayılma süreci gazlara kıyasla çok daha uzun sürelere yayılmaktadır.

Gazların birbiriyle iç içe geçmesinden fiziksel olarak ayrılan ikinci temel taşınım biçimi ise efüzyon olgusudur. Efüzyon, kapalı bir kaptaki gaz moleküllerinin tıpkı şişirilmiş bir balondaki iğne deliği gibi dar ve çoğunlukla mikroskobik bir açıklıktan vakum bulunan boşaltılmış bölgeye sızmasıdır. Buradaki ayrım son derece nettir. Difüzyonda gaz tanecikleri başka gaz moleküllerinin arasından çarpışarak karışmaktadır, oysa efüzyonda tanecikler küçük bir delikten doğrudan havası alınmış boş bir hacme kaçmaktadır. Böylece ortam direnci ortadan kalkmakta ve gazın kendi hızıyla boşluğa çıkış davranışı yalın biçimde incelenebilmektedir.

Mantar tıpalı cam şişedeki mavi kürelerden birkaçı, dar boğazdaki küçük delikten sağdaki boş kapsül hazneye geçiyor.
Mavi kürelerin küçük delikten boş hazneye geçişi gaz efüzyonunu simgeler.
Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Gözenekli Tıpa Deneyleri ve Tarihsel Keşif

Tarihsel keşif beklenmedik bir gözlemle başlamıştır. Gazların yayılma hızlarını nicel bir yasaya kavuşturan araştırma süreci, Alman kimyacı Döbereiner tarafından yapılan laboratuvar gözlemine dayanmaktadır. Döbereiner su banyosu üzerinde baş aşağı kapatılmış çatlak cam kaplarda bekletilen hidrojen gazının dar yarıktan dışarı sızdığını fark etmiş, 1805 ilâ 1869 yılları arasında yaşayan Thomas Graham ise deneysel çalışmasını doğrudan bu kaçış gözleminin üzerine kurmuştur.

İlk adımda Graham çatlak kap deneyini yeniden kurmuş ve olayın tek yönlü bir sızıntı olmadığını saptamıştır. Deney sırasında yarıktan dışarı hidrojen çıkarken kap boşalmamaktadır, çünkü her seferinde dışarıdaki atmosfer havasının belirli bir oranı aynı çatlaktan kabın içine geri girmektedir. Yani dar yarık boyunca zıt yönlerde ilerleyen iki ayrı gaz akışı birbirinin yerini almaktadır.

Graham bu karşılıklı sızıntıyı incelerken, girişte değinildiği üzere hidrojenin hızlı kaçışını taneciklerinin küçüklüğüne bağlayan açıklamayı benimsememiştir.

Ne var ki çatlak cam kavanozlar hassas sayısal ölçümler için elverişsiz kalmıştır, çünkü hidrojen yarıktan hızla çıkıp içeriye daha az hava girdiğinde kaptaki su sütunu dış seviyenin üstüne tırmanmaktadır. Böylelikle söz konusu seviye farkı oluştuğu anda dış atmosfer basıncı devreye girerek havayı yarıktan içeriye mekanik biçimde itebilmektedir. Bu etki saf difüzyon değildir. Graham atmosfer basıncının doğurduğu bu zorlamayı gerçek difüzyondan tamamen ayrı bir mekanik karışma etkisi olarak ele almıştır.

İkinci büyük kusur kararsız yarık geometrisidir. Camdaki ince çatlağın etkin genişliği ortamın nem durumuna bağlı olarak sürekli değişmektedir. Bu yüzden ardışık deneylerde aynı yayılma hızını yeniden elde etmek olanaksızlaşmıştır. Yani kırılgan cam yarıkları nicel bir yasa kurmaya yetecek deneysel tekrarlanabilirliği sağlayamamıştır.

Bu nedenle ölçüm engellerini aşmak isteyen Graham, 1829 yılında bir ucu alçıyla kapatılmış cam boru düzeneğine geçmiştir.⁠[3] Kırılgan ve düzensiz cam çatlaklarının yerini, gözenekli engel görevini üstlenen Paris alçısı almıştır. Borunun ağzında biçimlendirilen bu gözenekli tıpa henüz ıslakken havayı kesinlikle geçirmemektedir, ancak kurutulduğu zaman içindeki ince boşluklar açılmakta ve tıpa gazların geçişine izin veren kararlı bir ara ortama dönüşmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Güvenilir ölçüm üç önlem gerektirmiştir. İlk olarak gözeneklerin suyla dolup yeniden kapanmaması için kurutulmuş gözenekli tıpanın su üzerindeki deney boyunca ıslatılmamasına özen gösterilmiştir. İkinci olarak karşılıklı yer değiştiren gaz hacimlerinin doğal oranını bozmamak amacıyla borunun içi ile dışı arasında herhangi bir basınç eşitsizliği doğmasına izin verilmemiştir. Graham gözenekli alçı kütlesinin incelenen gazları soğurup soğurmadığını da test etmiştir, çünkü alçının gaz tutması ölçülen difüzyon hacimlerini doğrudan saptırabilmektedir.

Bütün bu titiz kontrollerden geçen deneysel bulgular 19 Aralık 1831 günü Royal Society of Edinburgh üyeleri önünde sunulmuş, özgün çalışmanın ilk bölümü ise Mart 1833 tarihli dergi sayısında basılmıştır.⁠[4] Graham bu metindeki yasa tanımında, gözenekli bölmeden karşılıklı yer değiştirerek geçen küçük gaz hacimlerinin her gazın yoğunluk değerinin kareköküyle ters orantılı olduğunu ilan etmiştir. Birbirinin yerini alan bu karakteristik miktarlara da eşdeğer difüzyon hacimleri adını vermiştir.

Ölçümler sabit sıcaklık ve basınçta yürütülmüştür. Bu tarihsel deney serisinde yoğunluk ölçümlerinin ortak kıyaslama standardı olarak atmosfer havası seçilmiş, eşdeğer difüzyon hacmi ise içeriye yayılan gaz hacminin dışarıya yayılan hava hacmine oranlanmasıyla hesaplanmıştır.⁠[5] Böylece her gazın havaya kıyasla ne ölçüde çabuk veya ağır yayıldığı tek bir boyutsuz sayıyla temsil edilmiştir.

Siyah beyaz portrede koyu redingotlu, papyonlu adam arkasında cam laboratuvar kaplarıyla sağ elini örtülü masaya dayayarak ayakta duruyor.
Yaklaşık 1845 tarihli bu portrede İskoç kimyacı Thomas Graham (1805 ilâ 1869), cam laboratuvar kaplarının yanında görülmektedir.
J. Faed, J. G. Gilbert'ten mezzotint, CC BY 4.0

Deneysel veriler ters karekök bağıntısıyla uyuşmaktadır. Örneğin Graham'ın tarihsel çizelgesinde havaya göre bağıl yoğunluğu 0,0694 olan hafif hidrojen gazının eşdeğer difüzyon hacmi 3,83 bulunurken, havadan biraz daha yoğun olup bağıl yoğunluğu 1,111 ölçülen oksijenin eşdeğer difüzyon hacmi 0,9487 olarak kaydedilmiştir.⁠[5] Buna göre hidrojenin bağıl yoğunluğunun karekökünün tersi alındığında yaklaşık 3,80 sayısı elde edilmekte ve bu sonuç ölçülen 3,83 değerine yakın düşmektedir.

Gazların yayılma yasasını aydınlatan bu çığır açıcı çalışmalar Graham'a 1834 Keith Ödülü'nü kazandırmıştır. Araştırmaları sıvı çözeltileri de kapsamıştır. Bunun yanında Graham, gözenekli duvardan gerçekleşen efüzyon ile kılcal borudan gaz geçişini birbirinden ayırmıştır. Bu doğrultuda söz konusu iki geçiş biçiminin her birinin kendine özgü hız yasalarına uyduğunu ifade etmiştir.⁠[6]

Kinetik Moleküler Teori ve Karekök Bağıntısı

Graham'ın laboratuvarda deneysel bir kural olarak bulduğu yoğunluk karekökü bağıntısının neden işlediğini mikroskopik ölçekteki kinetik moleküler teori açıklamaktadır. Bu kuramsal çerçeveye göre bir gazı oluşturan tanecikler durmaksızın, rastgele yönlerde ve yüksek süratlerle hareket etmektedir. Model sade ve güçlüdür. Tanecikler birbirleriyle ya da kap çeperleriyle çarpıştıklarında toplam enerji korunmakta, yani gaz molekülleri enerji yitirmeden esnek çarpışma gerçekleştirmektedir.

Enerjiyi belirleyen etken sadece sıcaklıktır. Aynı kinetik modelde gaz taneciklerinin ortalama kinetik enerji düzeyini denetleyen yegane dış büyüklük, Kelvin birimiyle ölçülen mutlak sıcaklık değeridir. Sıcaklık sabit tutulduğu sürece gazın kimyasal formülü ne olursa olsun tanecik başına düşen ortalama kinetik enerji aynı kalmakta, dolayısıyla deneylerin sabit sıcaklıkta yürütülmesi iki farklı gazı eşit enerji zemininde yarıştırmak anlamına gelmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Tarihsel yasada geçen gaz yoğunluğu ise ideal gaz davranışının temel ilkeleriyle doğrudan tanecik kütlesine bağlanabilmektedir. İdeal gaz karşılaştırmalarında sıcaklık ve basınç eşitlendiğinde, bir litrelik ya da birim büyüklükteki hacmin barındırdığı mol sayısı bütün gazlar için aynıdır. Birim hacimdeki tanecik sayısı değişmediğine göre, eşit sıcaklık ve basınç altında tutulan herhangi bir gazın yoğunluğu kendi molekül kütlesiyle (İng: "molecular weight"), başka bir deyişle mol kütlesiyle doğru orantılı biçimde artmaktadır. Böylece yoğunlukların oranı yerine doğrudan mol kütlelerinin oranı geçirilebilmektedir.

Kütle ile hız ters yönlü değişmektedir. Sabit sıcaklıkta ve özdeş fiziksel koşullarda kıyaslanan A ile B gazları için Graham difüzyon ve efüzyon yasası matematiksel olarak şu denklemle ifade edilmektedir:

Bu bağıntıda ile karşılaştırılan iki gazın efüzyon ya da difüzyon hızlarını, ile ise aynı gazların mol kütlelerini simgelemektedir. Pay ve paydadaki gaz sıralaması ters kurulmaktadır. Sol taraftaki hız kesrinde A gazı pay kısmında durmaktadır, oysa sağ taraftaki karekökün içinde B gazının mol kütlesi üstte yer almaktadır. Karekök işlemi aradaki oranı daraltmaktadır, dolayısıyla bir gazın hızını iki katına çıkarmak kütlesini dörtte birine indirmeyi, hızını dört katına çıkarmak ise kütlesini on altıda birine düşürmeyi gerektirmektedir.

Ortalama Kinetik Enerji ve Molekül Hızı

Aynı mutlak sıcaklıkta bulunan iki ayrı gazdan mol kütlesi küçük olanı neden deliğe daha çabuk ulaşmaktadır? Yanıt doğrudan enerji eşitliğinde saklıdır. Aynı sıcaklığı paylaşan bütün gaz örnekleri özdeş ortalama kinetik enerji değerine sahiptir. Avogadro sabiti ile gösterildiğinde, eşit sıcaklıktaki A ve B gazlarının tekil molekül başına ortalama kinetik enerji eşitliği şu biçimde kurulmaktadır:

Eşitlikte her gazın mol kütlesinin Avogadro sabitine bölümü, tek bir gaz molekülünün kütlesini temsil etmektedir. İki yandaki ortak çarpanlar birbirini götürdüğünde kütle ile hız karesinin çarpımı sabit kalmaktadır, dolayısıyla mol kütlesi daha küçük olan gazın eşitliği koruyabilmesi için ile simgelenen ortalama karekök hızı (İng: "root-mean-square speed") değerinin zorunlu olarak büyümesi gerekmektedir.

Hız ve olasılık yoğunluğu grafiğindeki sağa kuyruklu eğride en olası, ortalama ve ortalama karekök hızlar kırmızı noktalarla belirtilmiştir.
Güneş atmosferi için çizilen tek bir gaza ait Maxwell-Boltzmann eğrisi, en olası hız ile ortalama ve ortalama karekök hızları göstermektedir.
Dmcandre, CC BY-SA 4.0

Hız doğrudan sıcaklığa ve kütleye bağlıdır. Tek bir A gazı için ortalama karekök hızı ideal gaz sabiti , Kelvin cinsinden mutlak sıcaklık ve mol kütlesi yardımıyla şu temel formülle tanımlanmaktadır:

Sıcaklık eşitlendiğinde pay sabit kalmaktadır. İki farklı gaz sabit sıcaklık altında karşılaştırıldığında karekökün payındaki çarpımı her ikisi için de birebir aynı sayısal değeri almaktadır. Oranlama yapıldığında ortak terimleri birbirini götürmekte, dolayısıyla efüzyon hızlarının oranı doğrudan ortalama karekök hızlarının oranına, yani mol kütlelerinin ters karekök oranına bağlanmaktadır.

Bununla birlikte moleküllerin tamamı aynı süratle uçmamaktadır. Çarpışmalarla sürekli enerji alışverişi yapıldığı için aynı gaz örneğinin içinde yavaş ilerleyen taneciklerle ortalamanın çok üzerinde seyreden hızlı tanecikler geniş bir hız dağılımı oluşturmaktadır. Ayrıca gaz dışarıdan ısıtıldığında mutlak sıcaklık arttığından hız dağılımı eğrisi bütün olarak sağa, yani daha yüksek hız değerlerine doğru kaymaktadır.⁠[7]

Tüm Reklamları Kapat

Çarpışmasız Efüzyon Modelinin Temel Koşulları

Karekök bağıntısının en pürüzsüz ve kesin biçimde çalıştığı fiziksel senaryo, kapalı bir kaptaki gaz moleküllerinin ince bir delikten vakum ortamına kaçtığı çarpışmasız efüzyon modelidir. Fiziksel kimyada bu kaçış tanecik akısıyla çözümlenmektedir. Bu modelde tanecik akısı, kabın çeperindeki birim delik alanından birim zamanda dışarı çıkan molekül sayısı olarak tanımlanmaktadır. Buna göre birim zamandaki toplam gaz çıkışı doğrudan bu akı büyüklüğü üzerinden hesaplanmaktadır.⁠[11]

Tanecikler her yöne rastgele dolaşmaktadır. Ancak çeperin gerisine doğru ya da çepere paralel uçan moleküller açıklığa ulaşamaz, dolayısıyla akı hesabında sadece delik eksenine doğru pozitif hız bileşeni () taşıyan moleküller dışarı çıkışa katkı vermektedir. Bu pozitif yönlü taneciklerin delik düzlemine birim zamanda çarpma sıklığı ise doğrudan ortalama hızlarıyla ölçeklenmektedir.

Türetimin geçerliliği üç sıkı varsayıma dayanmaktadır. Matematiksel modelin bu yalın biçimini koruyabilmesi için deney düzeneğinin bütün bu fiziksel koşulları eşzamanlı karşılaması gerekmektedir. Birinci varsayım uyarınca çeperdeki açıklık, ölçüm süresince kap içindeki toplam gaz basıncını değiştirmeyecek ölçüde küçük tutulmalıdır. Aksi halde iç basınç hızla düşmekte ve böylece durağan akış rejimi bozulmaktadır.

İkinci varsayıma göre delikten gerçekleşen sızıntı, içeride kalan gaz kütlesinin hız dağılımını sarsmamalıdır. Bu süreçte hızlı moleküller deliğe biraz daha sık ulaşsa bile kap içindeki esnek çarpışmalar ısıl dengeyi anında yenileyerek içerideki hız profilini sabit tutmaktadır. Üçüncü varsayım ise moleküllerin yarık kesitinden geçerken birbirleriyle hiç çarpışmadığını kabul etmektedir, böylece her tanecik delikten tek başına ve bağımsız biçimde fırlamaktadır. Geçiş tamamen çarpışmasızdır.

Hız karşılaştırmasında sadece kütlelerin ters karekökünü yazmak, kıyaslanan iki gazın kap içindeki sayısal yoğunluklarının eşit olduğu kabulüne de dayanmaktadır. Kaptaki A ve B gazlarının molekül sayıları birbirinden farklıysa, tek molekül kütleleri ve ile molekül sayıları ve efüzyon hızı oranına şu biçimde girmektedir:

Burada , Avogadro sabitini değil A gazının kaptaki molekül sayısını göstermektedir. Fiziksel olarak bu çarpanın varlığı, açıklığa birim zamanda isabet eden tanecik sayısının gazın kap içinde ne kadar kalabalık olduğuyla doğru orantılı olmasından kaynaklanmaktadır. Ancak ideal gaz koşullarında sıcaklık ve basınç eşitlendiğinde eşit hacimlerdeki ve sayıları da birbirine eşitlenmekte, dolayısıyla öndeki sayısal oran ortadan kalkarak geriye yalın karekök yasasını bırakmaktadır.

Özdeş iki kapaklı cam kabın yan deliklerinden çıkan ve hafif molekülleri simgeleyen mavi küçük küreler, hızı boyut değil kütle belirlediğinden ağır molekülleri simgeleyen turuncu büyük kürelerden daha uzağa gitmiştir.
Mavi küçük küreler kütlece hafif, turuncu büyük küreler ağır molekülleri simgelemektedir.
Yapay zeka ile üretilmiş görsel (Evrim Ağacı)

Gazların Efüzyon Hızı ve Hesaplama Örnekleri

Laboratuvar ortamında mikroskobik bir delikten saniyede kaç molekül çıktığını tek tek saymak pratik değildir. Oysa eşit hacimli gaz örneklerinin aynı delikten boşalması için gereken süreyi kronometreyle ölçmek çok daha elverişli, hatta çok daha duyarlı bir yöntem sunmaktadır. Burada hız ile zaman ters yönlüdür. Yani sabit bir gaz hacminin kaçışı izlendiğinde daha yüksek efüzyon hızı daha kısa geçiş süresi demektir, çünkü hızlı hareket eden hafif tanecikler aynı hacmi çok daha çabuk terk etmektedir.

Örneğin şırıngalı bir laboratuvar düzeneğinde 25 mL hacmindeki farklı gaz örneklerinin 0,015 cm çapındaki ince bir delikten vakumlu hazneye kaçış süreleri ölçüldüğünde, kütle ile zaman arasındaki bağıntı somut biçimde ortaya çıkmaktadır. Deneyde ölçülen beş gazın verileri şöyledir.

  • Hidrojen (H₂) örneği 2,02 olan en düşük molekül kütlesine sahiptir, dolayısıyla vakumlu kaba sadece 5,1 saniyede geçmektedir.
  • Helyum (He) soy gazı 4,00 molekül kütlesiyle aynı delikten 7,2 saniyede sızmaktadır.
  • Oksijen (O₂) gazı 32,0 molekül kütlesine sahip olup 25 mL hacmi 19,2 saniyede boşaltmaktadır.
  • Karbon dioksit (CO₂) gazı 44,0 molekül kütlesiyle geçişini 22,5 saniyede tamamlamaktadır.
  • Kükürt dioksit (SO₂) ise 64,1 molekül kütlesiyle serinin en ağır gazıdır ve delikten ayrılması 27,4 saniye sürmektedir.

Sıralanan bu ölçüm verileri karekök ölçeklenmesini açıkça doğrulamaktadır. Nitekim molekül kütlesi 4,00 olan helyumdan 64,1 olan kükürt dioksite geçildiğinde kütle yaklaşık on altı katına çıkmakta, oysa kaçış süresi on altı kat uzamak yerine karekök kuralına uygun biçimde 7,2 saniyeden 27,4 saniyeye çıkarak yaklaşık dört katına ulaşmaktadır. Benzer şekilde kütlesi 2,02 olan hidrojen ile 32,0 olan oksijen kıyaslandığında kütle on altı kat büyümekte, ancak geçiş süresi 5,1 saniyeden sadece 19,2 saniyeye yükselmektedir.⁠[3]

Sayısal hesaplamalarda sıkça sıra hatasına düşülmektedir, çünkü hız oranındaki gaz dizilişi ile karekök içindeki mol kütlesi dizilişi çoğu kez aynı sırada bırakılmaktadır. Oysa ters orantı gereği paydaki gazın mol kütlesi karekökün paydasına, paydadaki gazın mol kütlesi ise karekökün payına yerleştirilmelidir. Bunun yanında deneysel hız oranı bilinen fakat kimliği bilinmeyen bir gaz inceleniyorsa, denklemin her iki yanının karesi alınarak bilinmeyen mol kütlesi kolayca çekilebilmektedir. Aşağıdaki üç çözümlü örnek, tam sayılı hız karşılaştırmasından hassas ondalıklı hesaba ve bilinmeyen bir gazın mol kütlesini bulmaya uzanan standart çözüm basamaklarını adım adım göstermektedir.

Çözümlü örnek 1: Aynı koşullarda hidrojen gazının efüzyon hızı oksijen gazınınkinin kaç katıdır?

Verilenler: Eşit koşullarda karşılaştırılan hidrojen (H₂) için ve oksijen (O₂) için olarak alınan mol kütleleri.

İstenen: Hidrojenin efüzyon hızının oksijenin efüzyon hızına oranı, yani .

1. adım: Graham difüzyon ve efüzyon yasası gereğince ağır olan oksijenin mol kütlesi paya, hidrojenin mol kütlesi ise paydaya yerleştirilerek kütle birimleri sadeleştirilmektedir:

2. adım: İki gazın bağıl kaçış hızı kütle oranının kareköküne eşit olduğundan bulunan boyutsuz sayının karekökü alınmaktadır:

Sonuç: Aynı koşullarda hidrojen gazının efüzyon hızı oksijen gazının efüzyon hızının katıdır.

Çözümlü örnek 2: Helyum gazının efüzyon hızının oksijen gazınınkine oranı kaçtır?

Verilenler: Helyum (He) gazına ait mol kütlesi ile oksijen (O₂) gazına ait mol kütlesi.

İstenen: Eşit sıcaklık ve basınç altında helyumun efüzyon hızının oksijeninkine oranı, yani .

1. adım: Aranan hız kesrinde helyum üstte durduğu için oksijenin mol kütlesi helyumunkine bölünerek kütle katsayısı hesaplanmaktadır:

2. adım: Hesaplanan bu kütle katsayısının karekökü alınarak helyumun oksijene kıyasla ne kadar hızlı sızdığı belirlenmektedir:

Sonuç: Elde edilen sayı üç anlamlı basamağa yuvarlandığında helyumun efüzyon hızının oksijeninkine oranı bulunmaktadır.

Çözümlü örnek 3: Azota göre bağıl efüzyon hızı bilinen tek atomlu bir gazın mol kütlesi nasıl bulunur?

Verilenler: Bilinmeyen tek atomlu bir gazın aynı sıcaklıkta azot gazına (N₂) kıyasla olarak ölçülen efüzyon hızı oranı () ve azot gazının olan mol kütlesi.⁠[13]

İstenen: Bilinmeyen tek atomlu gazın mol kütlesi () ve bu kütleye uyan olası element kimliği.

1. adım: Karekök ifadesinden kurtulmak amacıyla bağıntının iki tarafının karesi alınmakta ve aranan mol kütlesi tek başına bırakılmaktadır:

2. adım: Paydadaki bağıl hız oranının karesi hesaplanarak bölme işleminde kullanılacak sayısal çarpan bulunmaktadır:

3. adım: Referans azot gazının mol kütlesi bu çarpana bölünerek bilinmeyen gazın mol kütlesine ulaşılmaktadır:

Evrim Ağacı ürünlerinden haberdar mısınız?

Sonuç: Üç anlamlı basamağa yuvarlama yapıldığında bilinmeyen tek atomlu gazın mol kütlesi çıkmaktadır. Bu değer periyodik tablodaki mol kütleli ksenon (Xe) soy gazıyla yakından uyuşmaktadır. Bununla birlikte efüzyon ölçümü tek başına kesin kimlik kanıtı sayılmamakta, sadece gaz örneğinin büyük olasılıkla ksenon olduğuna işaret etmektedir.

Gazların Yayılma Deneyi ve Sınırları

Gazların birbirine doğru yayılma hızlarını laboratuvar ortamında gözle görünür kılmak amacıyla yatay konumda uzun bir cam boru düzeneği kurulmaktadır. Açık havada gazlar esintiyle hemen savrulmaktadır. Oysa cam boru odadaki sıcaklık farklarından kaynaklanan hava akımlarını tamamen kesmekte, böylece taneciklerin sadece kendi ısıl hareketleriyle ilerlemesini izlemeye olanak vermektedir.

Ne var ki borunun içi vakumlu değildir. Yatay cam borunun iç hacmi baştan sona olağan atmosfer havasıyla doludur. Bu yüzden borunun uçlarından salınan gazlar boşlukta uçmak yerine aradaki hava moleküllerinin içinden süzülerek ilerlemektedir. Bu süreçte incelenen tanecikler yol boyunca milyarlarca kez azot ve oksijen molekülleriyle çarpışmakta, sonuç olarak hareketleri serbest kaçıştan önemli ölçüde ayrılmaktadır.

Havayla yaşanan kesintisiz çarpışmalar yüzünden cam boru deneyi kusursuz bir sayısal ölçüm düzeneği olarak değil, nitel bir gösterim olarak değerlendirilmelidir.⁠[10] Hafif gazın ağır gazdan daha çabuk yol aldığı bu deneyde çıplak gözle doğrulanmaktadır, ancak cetvelle ölçülen mesafe oranı yalın vakum efüzyonu hesabıyla birebir örtüşmeyebilmektedir.

Amonyak ve Hidrojen Klorür Deneyi

Hava içindeki yayılma hızı farkını görselleştiren en klasik gösterim, renksiz amonyak (NH₃) ile renksiz hidrojen klorür (HCl) gazlarının yatay boruda karşılaşmasıdır. Deney öncesinde sıkı güvenlik önlemleri alınmalıdır, çünkü hidrojen klorür gazı hem zehirli hem aşındırıcı özellik göstermekte, bunun yanında amonyak gazı da zehirli nitelik taşımaktadır. Bu nedenle uygulayıcının mutlaka koruyucu gözlük ve eldiven giymesi, ayrıca düzeneği çalışan bir çekerocak (İng: "fume cupboard") içinde kurması zorunludur.

Ayrıca iki kimyasalın derişik buharları kesinlikle solunmamalıdır.⁠[9] Güçlü gaz çıkışı için yeni veya yakın tarihte açılmış reaktif şişelerinin seçilmesi önerilmektedir. Örneğin uygulamada derişik hidroklorik asit ve derişik sulu amonyak şişelerinden hacminde örnekler alınmaktadır. Ek olarak küçük şişelerin devrilme tehlikesini azaltmak amacıyla kaplar uygun boyuttaki cam beherlerin içine yerleştirilmektedir.

Cam boru tamamen kuru olmalıdır. Deneye başlamadan önce yatay konumda sabitlenen borunun iç çeperi dikkatle denetlenmelidir, çünkü içeride kalacak en küçük nem tabakası veya su damlacığı suda çok iyi çözünen bu gazları tutarak yayılma cephesini bozabilmektedir. Bu düzenekte gaz kaynaklarından derişik hidroklorik asit uçucu hidrojen klorür buharı üretirken, derişik sulu amonyak çözeltisi de ortama amonyak gazı salmaktadır.

NH₃ ve HCl tıkaçlı boruda içe yönelen oklar, sağa yakın beyaz NH₄Cl halkası ve yol oranları görülür.
Şemada beyaz halka HCl ucuna yakın çizilmiştir ve yalın karekök modeline göre amonyak toplam yolun yaklaşık %59'unu almaktadır. Hafif amonyak molekülleri aynı sürede ağır hidrojen klorür moleküllerinden daha fazla mesafe katetmektedir.
Evrim Ağacı

İki derişik çözeltiye batırılan pamuklu çubuklar, yatay cam borunun karşılıklı ağızlarına aynı anda yerleştirilmektedir.⁠[9] Görünmez gazlar birbirine doğru ilerlemektedir. Ardından iki uçtan ayrılan bu gaz cepheleri boru içindeki durgun havada buluştuğunda, karşılaşma kesitinde katı amonyum klorür (NH₄Cl) kristallerinden oluşan belirgin beyaz bir halka belirmektedir. Beyaz duman halkasını doğuran bu kimyasal tepkime şu denklemle yürümektedir:

Cam boruda beliren beyaz halkanın konumu incelendiğinde, halkanın genellikle tam orta noktada değil hidroklorik asit ucuna daha yakın bir kesimde oluştuğu görülmektedir, çünkü hafif amonyak molekülleri ortak buluşma süresince ağır hidrojen klorür moleküllerinden daha uzun mesafe almaktadır.⁠[8] Sayısal olarak çarpışma ayrıntılarını ihmal eden yaklaşık karekök modeliyle bu mesafe oranı aşağıdaki adımlarla tahmin edilmektedir.

Çözümlü örnek 4: Eşit sıcaklık ve ortak buluşma süresinde amonyağın aldığı yolun hidrojen klorürünkine yaklaşık oranı kaçtır?

Verilenler: Eşit sıcaklıkta yayılan hidrojen klorür (HCl) için ve amonyak (NH₃) için değerindeki mol kütleleri ile iki gazın karşılaşma anına dek geçen ortak süre.

İstenen: Amonyağın boru boyunca aldığı yolun hidrojen klorürün aldığı yola yaklaşık oranı, yani .

1. adım: Eşit sürede katedilen mesafeler ortalama yayılma hızlarıyla doğru orantılı sayıldığından hidrojen klorürün mol kütlesi amonyağınkine bölünmektedir:

2. adım: Bulunan kütle kesrinin karekökü alınarak basit modelin öngördüğü yaklaşık mesafe oranı hesaplanmaktadır:

Sonuç: Basit karekök yaklaşımına göre amonyağın aldığı yolun hidrojen klorürün aldığı yola oranı yaklaşık çıkmaktadır, ancak bu sayı kesin bir deneysel değer olarak sunulmamalıdır. Uygulamada hava dolu borudaki gerçek ölçümlerde gözlenen mesafe oranı tahmininin biraz altında kalabilmektedir.

Ortalama Serbest Yol ve Çarpışma Kesiti

Yatay boru deneyindeki gerçek mesafe oranının basit karekök tahmininden sapması, yayılan moleküllerin hava tanecikleriyle yaptığı sık çarpışmalar incelendiğinde netleşmektedir. Bir gaz molekülünün peş peşe yaşadığı iki çarpışma arasında doğrusal olarak alabildiği ortalama uzaklığa ortalama serbest yol denmektedir. Çarpışmalar yolu sürekli kırmaktadır. Örneğin oda sıcaklığı ve olağan atmosfer basıncı altındaki çaplı bir azot (N₂) molekülünün ortalama serbest yolu kadardır, yani bu mesafe molekülün kendi çapının yaklaşık katına denk gelmektedir.

İlk bakışta molekül ölçeğinde çaplık bu aralık geniş görünse de bir gaz molekülü olağan koşullarda saniyede milyarlarca kez çarpışarak yön değiştirmektedir. Genel kural olarak gaz fazında ortalama serbest yol , tanecik çapı değerinden çok büyüktür (). Yoğunluk arttıkça birim hacimdeki tanecikler birbirine yaklaşmakta, dolayısıyla ortalama serbest yol gazın yoğunluğuyla ters orantılı biçimde kısalmaktadır.⁠[13]

Çarpışma sıklığı da süreyi belirlemektedir. Buna göre tek bir taneciğin birim zamandaki ortalama çarpışma sıklığı harfiyle gösterildiğinde, ardışık iki darbe arasında geçen ortalama serbest uçuş süresi doğrudan değerine eşit olmaktadır. Bununla birlikte ortalama serbest yolu hesaplamak için kullanılan yalın sert küre formülü her koşulda geçerli değildir, çünkü bu basit geometrik ifade sadece moleküller arası etkileşimlerin ihmal edilebildiği çok düşük yoğunluk rejimlerinde tam doğruluk sağlamaktadır.⁠[14]

Tek belirleyici etken kütle değildir. Hava dolu bir boruda ilerleyen moleküllerin etkin hedef büyüklüğünü yansıtan çarpışma kesiti parametresi de hava direncini doğrudan değiştirmektedir. Amonyak ve hidrojen klorür molekülleri hava içinden süzülürken farklı çarpışma kesitleri sergilemektedir, dolayısıyla tek başına mol kütlesi kıyaslaması gerçek difüzyon hızını ve buluşma noktasını eksiksiz verememektedir.

Benzer şekilde kap çeperindeki delikten boşluğa kaçış deneylerinde de fiziksel bir sınır belirleyici olmaktadır. Çarpışmasız efüzyon denklemlerinin geçerli kalabilmesi için alanlı deliğin çeper kalınlığı , içerideki gazın ortalama serbest yolu uzunluğundan çok küçük kalmalıdır (). Ne var ki çeper kalınlığı bu eşitsizliği bozacak ölçüde fazlaysa delik kısa bir kanala dönüşmekte, dolayısıyla kaptan gaz çıkışını doğru betimlemek için tanecik çarpışmaları ve taşınım olayları hesaba katılmalıdır.

Farklı Ortamlarda Difüzyon Katsayısı Karşılaştırması

Ardışık çarpışmaların net madde yayılmasını nasıl frenlediği, difüzyon katsayısının kinetik denkleminde doğrudan görülmektedir. Uluslararası Birimler Sistemi içinde difüzyon katsayısının birimi olarak tanımlanmaktadır. Fakat pratik tablolarda birimi yaygındır. Gazlar için türetilen kinetik modelde difüzyon katsayısı , ortalama serbest yol ile ortalama molekül sürati büyüklüklerinin çarpımıyla doğru orantılıdır:

Bu çarpım kritik bir gerçeği açıklamaktadır. Tekil molekül sürati çok yüksek olsa bile ortalama serbest yol kısaldığında toplu yayılma yavaşlamaktadır. Ortalama serbest yol, yayılan molekülün yanı sıra çevredeki taneciklerin sıklığına ve çarpışma kesitine de bağlıdır. Bu nedenle bilimsel kaynaklarda bir difüzyon katsayısı verilirken sadece yayılan maddenin adını söylemek yeterli olmamakta, içinde yayıldığı çevre matrisin de mutlaka belirtilmesi gerekmektedir.

Maddenin fiziksel hali seyrek gaz fazından yoğun sıvı ve düzenli katı fazlara geçtikçe tanecikler arasındaki boşluklar keskin biçimde kapanmaktadır. Gazlarda koşulu geçerlidir, oysa sıkışık taneciklerden oluşan sıvılarda ortalama serbest yol tek bir molekül çapının dahi altına inmektedir (). Bu nedenle çarpışma aralığının daralmasıyla farklı fazlardaki tipik difüzyon katsayıları arasında on bin ilâ yüz milyon kat fark ortaya çıkmaktadır.

  • Gaz ortamında moleküler difüzyon incelendiğinde tanecikler çarpışmalar arasında uzun mesafeler alabildiği için tipik katsayı düzeyinde kalmaktadır.
  • Sıvı ortamında difüzyon ele alındığında ortalama serbest yol molekül çapından küçük kaldığı için tipik katsayı yaklaşık on bin kat düşerek mertebesine gerilemektedir.
  • Katı ortamında difüzyon ise atomların kristal örgü içinde çok zor yer değiştirmesi nedeniyle en yavaş rejimi oluşturmakta, örneğin katı demir içinde yayılan hidrojen için katsayı değerine kadar inmektedir.⁠[12]
Logaritmik ölçekli sütun grafiğinde gaz, sıvı ve katı için tipik difüzyon katsayılarını gösteren üç sütun yer alır.
Difüzyon katsayısı gazdan demirdeki hidrojene yaklaşık yüz milyon kat düşmektedir.
Evrim Ağacı

İzotop Ayırma ve Moleküler Demet Uygulamaları

Yoğun gazlarda ve sıvılarda yaşanan sık çarpışmalar yayılma süreçlerini karmaşıklaştırsa da mikroskobik gözeneklerin ve yüksek vakum bölmelerinin kullanıldığı düzeneklerde Graham difüzyon ve efüzyon yasası büyük bir duyarlılıkla çalışmaktadır. Çarpışmasız ortamda kütle farkı belirleyici olmaktadır, çünkü arka plan çarpışmaları devre dışı kaldığında her molekül kendi kütlesinin belirlediği ortalama hızla deliğe ulaşmakta ve böylece yalın karekök bağıntısı bu düzeneklerde iyi bir yaklaşıklıkla işlemektedir.

Uygulamada bu ilke iki amaca yönelmektedir. İlk gruptaki endüstriyel sistemler, kütleleri birbirine çok yakın gaz türleri arasındaki ufak çıkış akısı farkını ardışık kademelerde büyütmekte ve böylece kütle seçici ayırma gerçekleştirmektedir. Öte yandan ikinci gruptaki araştırma ve üretim aygıtları, vakum haznesine çıkan taneciklerin doğrusal yörüngelerini korumasından yararlanarak son derece düzenli tanecik demetleri üretmektedir.

Gaz Efüzyonu ile İzotop Zenginleştirme

Kütle seçici gaz sızmasının tarihsel uygulamalarından biri, aynı elementin farklı kütleli atomları olan izotop türlerinin birbirinden ayrıştırılmasıdır. Kimyasal yöntemler burada yetersiz kalmaktadır. Aynı elemente ait izotoplar kimyasal tepkimelerde neredeyse aynı biçimde davranmaktadır, çünkü özdeş elektron dizilimlerine sahiptir. Bu nedenle izotopları kimyasal tepkimelere dayalı yollarla birbirinden ayırmak güçleşmektedir.

Nükleer teknoloji tarihinde bu güçlüğü aşmak amacıyla uçucu bir bileşik olan uranyum hekzaflorür (UF₆) seçilmiş ve gözenekli engellerden gaz efüzyonu süreci geliştirilmiştir. Doğal uranyum cevherinden üretilen UF₆ gazında ve molekülleri karışık halde dolaşmaktadır. Ancak iki molekülün mol kütleleri birbirine çok yakındır, dolayısıyla tek bir gözenekli engelden geçişte elde edilen hız üstünlüğü son derece sınırlı kalmaktadır.

Çözümlü örnek 5: Uranyum hekzaflorür izotoplarının efüzyon hızları arasındaki oran kaçtır?

Verilenler: Gaz fazındaki bileşiğinin değerindeki mol kütlesi ile bileşiğinin değerindeki mol kütlesi.

İstenen: Hafif türünün efüzyon hızının ağır türünün efüzyon hızına oranı, yani .

1. adım: Ağır izotop bileşiğinin mol kütlesi hafif izotop bileşiğinin mol kütlesine bölünerek iki tür arasındaki kütle oranı belirlenmektedir:

2. adım: Hesaplanan bu yakın kütle oranının karekökü alınarak tek bir gözenekli engeldeki bağıl efüzyon hızı çarpanı bulunmaktadır:

Sonuç: İki bileşiğin mol kütleleri birbirine çok yakın olduğundan gazının gazına kıyasla efüzyon hızı oranı sadece düzeyindedir.

Tek basamaktaki zenginleşme çok küçüktür. Sayısal olarak altı flor atomunun eklediği ortak kütle yanında üç birimlik kütle farkı %1'in bile altında kalmakta, karekök işlemi ise bu farkı yarı yarıya daraltarak binde dörde indirmektedir. Bu nedenle tek bir gözenekli engelden geçen gaz karışımında oranı çok az yükselmekte, dolayısıyla uranyumun izotopu bakımından belirgin ölçüde zenginleştirilebilmesi için UF₆ gazının ardışık biçimde bağlanmış çok sayıda ayırma biriminden defalarca geçirilmesi gerekmektedir.⁠[1]

Moleküler Demet Epitaksisi ve Hız Ölçümü

Efüzyon düzenli tanecik demetleri de üretmektedir. Küçük delikli efüzyon hücreleri sadece gaz karışımlarını ayrıştırmaya yaramamakta, ayrıca moleküler demet olarak adlandırılan yönlendirilmiş tanecik akışlarını üretmek için de temel bir kaynak oluşturmaktadır. Bu düzenekte ısıtılmış bir haznedeki gaz veya buhar tanecikleri ince bir yarıktan çarpışmasız koşullarda yüksek vakum odasına çıktığında, saçılmadan düz çizgiler boyunca ilerleyen düzenli bir tanecik demeti ortaya çıkmaktadır.

Elde edilen bu düzenli akışların yarı iletken ve malzeme mühendisliğindeki en kritik uygulaması, modern elektronik aygıtların üretiminde başvurulan moleküler demet epitaksisi (İng: "molecular beam epitaxy") tekniğidir. Bu üretim yönteminde efüzyon fırınlarından vakum odasına salınan saf atom ya da molekül demetleri doğrudan bir altlık kristalin yüzeyine yönlendirilmektedir. Bu süreçte vakum ortamı arka plan çarpışmalarını önlemekte, böylece tanecik demetleri doğrusal yollar izleyerek altlık yüzeyine ulaşmaktadır.⁠[11]

Temel fiziksel kimya araştırmalarında da moleküler demet düzenekleri vazgeçilmez bir deney platformu sunmaktadır. Çarpışmalar vakumda tek tek izlenebilmektedir. Bu yaklaşımda iki ayrı moleküler demet vakum odasında kesiştirildiğinde tekil molekül çarpışmaları ve gaz fazındaki kimyasal tepkimeler çevre gazların bozucu etkisi olmaksızın doğrudan incelenebilmekte, böylece tepkime ürünlerinin hangi açılara ve hangi enerjilerle saçıldığı tek çarpışma düzeyinde saptanmaktadır.

Aynı efüzyon geometrisi, bir gazın sahip olduğu hız dağılımını laboratuvarda doğrudan ölçmeye yarayan uçuş süresi deneylerinin de kalbini oluşturmaktadır. Kaynaktan kısa bir gaz paketi salınmaktadır. Süratli moleküller belirli bir uçuş mesafesinin sonundaki dedektöre erken çarparken yavaş moleküller daha geç ulaşmaktadır, dolayısıyla ölçülen varış sürelerinin dağılımı ile gazın gerçek hız dağılımı arasında doğrudan bir matematiksel dönüşüm kurulabilmektedir.

Sonuç

Graham difüzyon ve efüzyon yasası, eşit sıcaklıktaki bütün gazların aynı ortalama kinetik enerjiyi paylaşmaları nedeniyle düşük mol kütlesine sahip taneciklerin mol kütlesinin kareköküyle ters orantılı olarak daha hızlı yayıldığını ortaya koymaktadır.⁠[2] Bu temel fiziksel ilke, mikroskobik bir delikten vakuma kaçan hidrojenin oksijenden neden yaklaşık dört kat süratli sızdığını tanecik boyutuna başvurmadan doğrudan kütle ve enerji dengesiyle açıklamaktadır.⁠[7]

Bununla birlikte basit karekök bağıntısı, taneciklerin birbirleriyle çarpışmadan geçtiği küçük delikli vakum efüzyonunda tam olarak işlerken atmosfer havası gibi yoğun ortamlardaki difüzyonda ortalama serbest yol ve çarpışma kesiti tarafından sınırlandırılmaktadır.⁠[10], [14] Ayrıca tipik difüzyon katsayısı gazlarda düzeyindeyken sıvılarda yaklaşık mertebesine, katı demir içindeki hidrojen örneğinde ise değerine gerilemektedir.

1
Alt Başlıklar
Bu Makale Sana Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    0
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    0
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    0
  • Güldürdü
    Güldürdü
    0
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    0
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    0
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    0
  • Üzücü!
    Üzücü!
    0
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0
  • abLibreTexts. 11.9: Mean Free Path, Diffusion, And Effusion Of Gases. Chemistry Libretexts, Structure And Properties (Tro), Bölüm 11.9. (1 Ocak 2015). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abVitz, E., Moore, J. W., Shorb, J., Prat-Resina, X., Wendorff, T. ve Hahn, A.. 9.16: Kinetic Theory Of Gases – Graham's Law Of Diffusion. Chemprime, Chemical Education Digital Library / Chemistry Libretexts, Bölüm 9.16. (1 Ocak 2016). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Chemistry LibreTexts | Arşiv Bağlantısı
  • abPurdue University. Thomas Graham: Graham's Laws Of Diffusion And Effusion. General Chemistry, History Of Chemistry. Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Purdue University, Chemical Education | Arşiv Bağlantısı
  • abGraham, T.. Xxvii. On The Law Of The Diffusion Of Gases. The London, Edinburgh, And Dublin Philosophical Magazine And Journal Of Science, 3. Seri, 2(9), 175–190. Doi:10.1080/14786443308648004. (1 Ocak 1833). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Zenodo, özgün makalenin açık taraması | Arşiv Bağlantısı
  • abGiunta, C.. Graham Diffusion. Classic Calculations, Le Moyne College. (1 Ocak 2003). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Le Moyne College | Arşiv Bağlantısı
  • ^Wisniak, J.. Thomas Graham. I. Contributions To Thermodynamics, Chemistry, And The Occlusion Of Gases. Educación Química, 24(3), 316–325. Doi:10.1016/S0187-893X(13)72481-9. (1 Ocak 2013). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: SciELO México / Universidad Nacional Autónoma de México | Arşiv Bağlantısı
  • abMichigan State University, Department of Chemistry. Cem 152: Chapter 10, Gases. Ders Sunusu, Pearson Education Materyali; Dosya Adı Chap10-2026.pdf. Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Michigan State University | Arşiv Bağlantısı
  • abNuffield Foundation ve Royal Society of Chemistry. Diffusion Of Gases: Ammonia And Hydrogen Chloride. Practical Chemistry, Rsc Education. Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Royal Society of Chemistry | Arşiv Bağlantısı
  • abUniversity of Colorado Boulder. G420: Graham’s Law Of Diffusion – Nh₃ And Hcl Diffusion. Lecture Demonstration Manual, General Chemistry. Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: University of Colorado Boulder | Arşiv Bağlantısı
  • abFleming, D.. Demonstrating The Diffusion Of Ammonia And Hydrogen Chloride [Diffusion İn Action]. Education İn Chemistry, Royal Society Of Chemistry, 21 Haziran 2021; Eşlik Eden Teknisyen Notları, Temmuz 2021, S. 1–2. (1 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: RSC Education | Arşiv Bağlantısı
  • abMassachusetts Institute of Technology. Kinetic Theory Of Gases: Effusion And Collisions. 5.62 Physical Chemistry Ii, Spring 2008, Lecture 29, S. 1–4. (1 Ocak 2008). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: MIT OpenCourseWare | Arşiv Bağlantısı
  • abBouchard, L.. Chemical Energetics And Change. Ucla Department Of Chemistry And Biochemistry, İlk Baskı Ders Notları, 23 Eylül 2018, S. 31, 35, 120–122. (1 Ocak 2018). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: University of California, Los Angeles | Arşiv Bağlantısı
  • abPearson Canada. Gases. Bölüm 5, Özellikle 5.9: Mean Free Path, Diffusion, And Effusion Of Gases, S. 176–177. Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: Pearson Canada, yayınevinin açık örnek bölümü | Arşiv Bağlantısı
  • abMassachusetts Institute of Technology. Kinetic Theory Of Gases: Mean Free Path And Transport. 5.62 Physical Chemistry Ii, Spring 2008, Lecture 31, S. 1–2. (1 Ocak 2008). Alındığı Tarih: 12 Kasım 2026. Alındığı Yer: MIT OpenCourseWare | Arşiv Bağlantısı

Bilimsel bir hata mı gördün?

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 21.11.2026 01:16:50 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24099

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Keşfetmeye Devam Et