Türkiye’de Bilim: Kurumsal Desteksizlik mi, Toplumsal İsteksizlik mi?

Ülkemiz, uzun süredir devam eden mevcut siyasi iklimin gölgesinde bilimsel düşünme ve bilimsel yaşama yetisini büyük ölçüde kaybetti. Ancak bu gerileme sadece yönetimin bir hatası mı, yoksa toplum olarak içine düştüğümüz "pratik düşünme" kolaycılığının ve derinlemesine öğrenmeye karşı duyduğumuz üşengeçliğin bir sonucu mu?

Tarihsel bir perspektifle baktığımızda; bilimin, sanatın ve felsefenin geliştiği toplumlarda bu ilerlemelerin yöneticilerin desteğiyle değil, çoğu zaman onlara rağmen başladığını görüyoruz. Bilimsel devrimler gerçekleştikten sonradır ki, yöneticiler bu ışığın gücünü fark edip desteklemek zorunda kalmışlardır. Rönesans’a kadar uzanan süreçte kilise ve devlet mekanizması, dogmatik olmayan her düşüncenin kıvılcımını söndürmeye, hakikatin ışığını engellemeye çalışıyordu.

Bugün herkesin adını bildiği Giordano Bruno’nun hayatı; devlet desteği, para veya saygınlık içinde son bulmadı. O, evrenin sonsuzluğunu savunduğu için kilisenin emriyle diri diri yakıldı. Modern fiziğin babası sayılan Galileo’nun kaderi, Jüpiter’in aylarını keşfettiği için kralların lütfuna mazhar olmak değil, engizisyon kararıyla ömrünü ev hapsinde tamamlamaktı. Peki, bu baskılar bilimi yok etti mi? Hayır. Aksine, daha fazla düşünür bilimsel gerçekleri halka anlatmaya başladı. İnsanlar, kilisenin her sözünün mutlak doğru olmayabileceği ve dünyanın gördüklerinden çok daha farklı bir yer olduğu fikrini daha yüksek sesle tartışır hale geldi.

Charles Darwin, evrim teorisine dair ilk kanıtları topladığında, bu verilerin kutsal metinlerdeki yaratılış anlatısıyla çeliştiğini fark etmenin ağır sorumluluğunu hissetti. Fikirlerini yayınlamanın toplumsal bedelini biliyordu; yine de geri adım atmadı. Beklediği gibi, kimileri bu kuramın zarafetine hayran kalırken, kimileri de dini dogmalarıyla çatıştığı için ona düşman kesildi. Ancak sonuç değişmedi: Darwin, inançlarını bilimsel metodolojinin dışında tutarak evreni daha anlaşılır kılacak o devrimsel teoriyi dünyayla paylaştı. Elbette burada, benzer sonuçlara eş zamanlı olarak ulaşan Alfred Russel Wallace’ın hakkını da teslim etmek gerekir.

İnsanlık, bugünkü bilimsel birikimini kralların lütfuna, halkın alkışına veya din adamlarının dualarına borçlu değildir. Bilgiye; yakılmayı göze alan Bruno, hapsedilen Galileo ve toplumun tepkisine rağmen hakikatin arkasında duran Darwin gibi sayısız bilim insanı sayesinde ulaştık.

Günümüzde, akıl ve bilim karşıtı bir yönetimin bilimsel düşünceye büyük zararlar verebileceği gerçeğini yadsıyamayız. Örneğin, biyolojinin temel taşı olan evrim teorisinin bugün okullarımızda ideolojik nedenlerle öğretilmemesi, bir neslin bilimsel kavrayışını sakatlamaktadır. Fakat madalyonun diğer yüzüne ne kadar dürüst bakıyoruz? Bizler öğrenmek, sorgulamak ve kendimizi geliştirmek için gerçekten ne yapıyoruz?

Evrim Ağacı gibi nitelikli bilim kanallarının abone sayıları, sadece eğlence odaklı içeriklerin yanında neden bu kadar düşük kalıyor? Neden toplumun "fenomenleri" bilim insanlarından değil de sığ içerik üreticilerinden çıkıyor? Neden emekli bir futbol yıldızını havalimanlarında binlerce kişiyle karşılarken, bir bilim insanımızı aynı coşkuyla selamlamıyoruz?

Çünkü bir futbol maçını izlemek, evrenin işleyişi üzerine düşünmekten daha zahmetsiz geliyor. Sorumluluk almak yerine, suçu başkasına (yönetime, sisteme, kadere) atmak en kolay yol. Peki ya sorumluluk alıp karanlığı aydınlatmaya çalışanlar? Bilimi yaymaya çalışan içerik üreticilerine ve yayıncılara ne kadar destek oluyoruz?

Uzun lafın kısası; bizler sadece karanlığa gömülen bir nesil değil, aynı zamanda karanlığı aydınlatmaya çalışanları yalnız bırakarak o karanlığın her gün biraz daha büyümesine neden olan bir toplumuz.