Nöroplastisiteyle Gelen Elastisite
Nereye gideceğini bilen insana bütün dünya kenara çekilip yol verir . Epikletos M.S 2. yy
/content/97bbed12-8dfe-452a-b5e3-9c382ce84611.jpeg)
- Blog Yazısı
Blog Yazısı
Tabiatı derinlemesine tefekkür etmeye niyet ettiğinizde, her seferinde karşınıza aynı hakikat çıkar: Doğa, beden ve zihin aynı temel ilkeyi tekrar tekrar hatırlatır . Bu 3'lü sürekli bir çaba içindedir. Yaşama ve canlılığa bonkör bir ortam hazırlamak için durmaksızın çalışır. Hatta siz onun elinden canlılığını almaya çalıştıkça, o size inat , ortamı yeniden normalleştirmeye, yeni canlılıklara zemin hazırlamaya devam eder.
Marmara Denizi’nde denizanası, müsilaj, midye, pina ve benzeri su filtrasyon özelliği olan yapıların Ege’ye göre çok daha fazla görülmesinin temel nedenlerinden biri de tabiat ananın, insana rağmen canlılık ve yaşam ortamını destekleme çabasıdır. Benzer bir çabayı bedenimizde de görürüz. Ayağınızı burktuğunuzda ekleminizde oluşan inflamasyon veya demliğin buharıyla derinizi yaktığınızda yanık bölgede beliren minik su kabarcığı, bedenin canlılığı sürdürme gayretinin bir uzantısıdır. Beden size bir mesaj verir: “Bu bölgeyi bir müddet kullanma; burada onarım yapıyorum.”
Homeostazis ve Entropi gibi kavramlar da aslında, bu bitmek tükenmek bilmeyen çabanın keşfiyle ete kemiğe bürünmüş kavramlardır. Biyokimyasal olarak dengede bulunan vücudumuzda, dengeyi bozan bir etki oluştuğunda sistem yeniden dengeye gelmek için çalışır. Bu düzenleyici süreç, sinir sistemi aracılığıyla, ortamı tekrar stabil hale getirmeye uğraşır. Düzenin kalıcı biçimde bozulması durumunda ise bazı , hastalıklarla, daha ileri seviyede yaşamın sona ermesiyle karşı karşıya kalırız.
Anne karnında yaşama başlayan bir bebeğin ilk gelişen yapılarından birinin sinir sistemi olması bu nedenle tesadüf değildir. Plasenta içinde dünyaya merhaba demek için yaklaşık kırk hafta boyunca gelişen bebek, doğduğunda belki de çok daha sonra kullanabileceği donanımların yazılımıyla dünyaya gelir. Bu yazılımlar, henüz kullanılmasa da nöronal hazırlığı yapılmış yeni bağlantı yapılarıdır. Bebek , dış dünyayı keşfettikçe beyin hücrelerindeki biyokablolama karmaşıklaşır ve yeni bağlantılara hazırlanır. Öte yandan beyin; organizma ve zihin gelişimi için son derece cömert, bizi hayatta tutmak için ise bir o kadar tutumlu bir yapıdır. Gereğinden fazla kalmış, kullanılmayacağını anladığı bağlantıları budayarak imha eder. "Nöronal Budama" olarak tarif edilen bu işlem, ergenlik döneminin sonuna kadar hızla devam eder; yaşamın geri kalan bölümündeki bağlantı sayısını ve bağlantı kalitesini ise büyük ölçüde kullanıcısının inisiyatifine bırakır.
İnisiyatif, Fransızca kökenli bir kelime; bir işi ilk başlatan ve karar veren olma yetkisini ifade eder. Yeni bir işe başlamaya, yeni bir hobiye merak salmaya, söz gelimi dil öğrenmeye, enstrüman çalmaya ya da ahşap tornacılığına niyet ettiğinizde beyin, bu işlevleri yerine getirmenizi sağlayacak motor hareketler için yeni nöronal bağlantılar oluşturmaya başlar. Bir yandan da sizi sessizce izler: “Bakalım bu gayreti sürdürecek mi?” der. Siz ısrarla öğrenmeye ve antrenmana devam ederseniz, nöronal bağlantılar karmaşıklaşır ve bir sonraki safha için gerekli altyapıyı hazırlar. Eğer sıkılır ve vazgeçerseniz, size güvenip oluşturduğu bağlantıları kullanılmayacağını anladığı anda onları imha eder. Bu döngü siz vazgeçene dek devam eder.
Sahnelerde performans sergileyecek kadar iyi bir gitarist olmakla, kumsalda üç akorla akdeniz akşamlarını çalan gitarcı çocuk olmak arasındaki temel fark, bu ağı kullanabilmek ve geliştirebilmekten ibarettir. Profesyonel gitaristin her gün belli saatlerde prova yapmasının çoğu zaman fark edilmeyen gerekçesi de bu nöron ağını sağlam tutma çabasıdır . Prova yapmazsa köreleceğine dair zihinsel bir çıpası her daim orada durur.
Ellili yaşlardan sonra sabah spor salonuna gidip , o gece kas ağrısından uyuyamayan bir insanın, salona devam etmesi halinde bir süre sonra ağrısız gecelerde mis gibi uyku çekebilmesi de benzer bir sistemin sonucudur. İlk gün, alışık olmadığı bir performansa karşılık vermek zorunda kalan kas hücresinin çabasını gören beyin, kas dokusunun hemen cebinde bulunan şekeri kullandırarak , beklenen hareketin gerçekleştirmesini sağlar. Ancak bu hazır yakıtın kullanımı kas dokusunda laktik asit adı verilen bir atık oluşturur. Bu atık vücuttan atılana kadar ağrı hissedilir. Sporu rutine bindirdiğinizde ise vücut bu rutini içselleştirir ve ağrısız çözümü sunacak başka bir enerji üretim sistemine evrilir. Bu dönüşüm, spor sonrası vücudunuzda oluşan salgı trafiğiyle size güçlü bir haz duygusu armağan eder.
Elastisite & Plastisite
İlk defa fakültenin üçüncü sınıfında, Kaya Mekaniği adlı derste karşıma çıkmıştı elastisite ve plastisite kavramları. O koca koca kayaların yüke maruz kaldıklarında tıpkı bir yay gibi , gerilimi bünyelerinde hapsedebildiklerini, yük kalkınca da eski hallerine dönebildiklerini öğrendiğimde çok şaşırmış, bir o kadar da meraklanmıştım. İşin enteresan tarafı, yük belli bir seviyeyi aştığında kayanın deformasyona uğrayıp şekil değiştirmesiydi. Artık eski haline dönemiyordu. Yani plastisiteye maruz kalan kaya kütlesi, kalıcı olarak elastik özelliğini yitiriyordu.
Beynimiz, nöroplastisite adı verilen özelliği sayesinde değişen şartlara uyum sağlayabilmemize imkân tanır. Nöroplastisite; beynin deneyim, öğrenme ve tekrar yoluyla sinirsel bağlantılarını yeniden düzenleyebilme kapasitesidir. Burada elastisite terimini, fiilî şartlara uyum sağlayabilme yeteneği anlamında kullandığımı özellikle vurgulamak isterim.
Siz ne olmak, ne yapmak isterseniz; yeterince çabalamanız halinde bu beden ve zihin gerekli şartları oluşturarak sizi olmak istediğiniz kişiye doğru adeta iter. Bu bazen bireysel tercihlerimizle, bazen de milyonlarca yıllık süreçlerde çevrenin değişmesiyle ortaya çıkan evrimleşme biçiminde karşımıza çıkar.
Anormal derecede güçlü bir uyumlanma becerisi taşıyan genetik bir mirasa sahibiz. Çevrenin yarattığı seçilim baskısının felsefesini anlayabilmek ve bunu hayatımıza uyarlayabilmek; kişisel gelişimimizi kişisel dönüşüme çevirebilmek ve hayatın anlamını arama çabasında daha avantajlı bir konumda kalabilmek için bize önemli bir kapı açar.
Evrendeki maddeler , kendi hâline bırakıldıklarında , düşük enerjili ve dağınık durumlara yönelme eğilimi gösterir .Düzeni sağlamak, yetkinlik kazanmak ve dünden farklı bir insana dönüşmek ise enerji harcamayı gerektirir. Kendi sınırlarımızı aşmanın yolu da buradan geçer.
İnsan ömrünün uzadığı bu çağda ruhen ve bedenen sağlıklı kalabilmenin en değerli yollarından biri, nöroplastisiteyi "elastik bir yaşam düsturu" olarak benimsemektir. Çünkü değişime açık kalan insan, yalnızca uyum sağlamaz; aynı zamanda kendini yeniden inşa eder.
- Tebrikler!3

- Muhteşem!1

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 19.11.2026 06:47:18 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/23557
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
Yorumlar 0