Nefes Alan Şehirler
Yapay Zekâ Destekli ve Bilinçli Mega Yapılar ile İklim, Ekosistem ve İnsan Dostu Şehir Planlaması
/content/8fc587b2-a6ae-4b14-8616-f633049d977e.jpeg)
- Blog Yazısı
Blog Yazısı
Urban AI’den ilhamla yazılmış, evrensel bir çağrı: teknoloji doğayla nasıl uyumlu kılınır?
Medium’da Urban AI kolektifinin kaleme aldığı “5 Ways LLMs Are Transforming Urban Planning” (Büyük Dil Modellerinin Kentsel Planlamayı Dönüştürmesinin 5 Yolu) adlı makaleyi okuduğumda, hemen kentsel dönüşüm hayallerimle birlikte, aklımda tek bir soru yankılandı: bir şehri gerçekten “canlı” yapan şey neydi?
Ama soruma cevap türetmeden önce çok beğenerek okuduğum makaleyi özetlemek isterim:
Urban AI makalesinde, büyük dil modelleri ile (LLM — bir nevi veriyi okuyup, öğrenip, analiz edebilen yapay zekâ dili) veriye dayalı katılımcı planlama, adalet, etik ve dayanıklılık ilkeleri üzerinden şehir tasarımının nasıl dönüştürüldüğünü kaleme almış.
LLM destekli ajanların sanal ortamlarda insanlar gibi hareket edebildiğini, trafik ışıkları ve metro merdivenleri gibi kent mobilyalarını rahatlıkla kullanabildiğini, kullanım sırasında insancıl davranışlar gösterebildiğini, dahası bu ajanların kentsel yaşamı simüle etmesi sayesinde şehir tasarımı planlarında alınan kararların insan ölçeğindeki etkilerinin “şehirler henüz daha planlamadan önce test edilebilmesinin” önemine vurgu yapmıştı.
Hatta İsveç’te bir belediyenin, politika belgeleri, anketler, imar durumu, okul kapasitesi, toplu taşıma ihtiyaçları, nüfus ve benzeri pek çok verilerle geliştirdiği bir LLM’i sohbet arayüzüyle birlikte kullanıma açtığını, “şu mahallede şu sayıda yeni konut önerirsek okula erişim / servis süreleri nasıl etkilenir?” gibi basit sorulara LLM’nin saniyeler içinde harita ve özetlerle yanıt verdiğini, modelin; konut — iş erişimi, eğitim ve sağlık erişilebilirliği, yürünebilirlik, toplu taşıma entegrasyonu, enerji verimliliği ve afet riski gibi pek çok değişkenleri birlikte analiz edebildiğini, böylece şehirlerin planlama döngülerinin kısaldığını, olası tüm senaryoların hızla karşılaştırıldığını, eşitsizliklere yönelik hedefli müdahalelerin kolaylıkla tasarlanabildiğini, bu uygulama ile vatandaşın katılımının ve karar alma şeffaflığının, dolayısıyla memnuniyet oranlarının otomatik olarak arttığını örneklemişti.
Kentler için coğrafi zekanın açığa çıkarılmasının önemini de değinen makalede, “Text2Map” gibi sistemlerle kullanıcılar, coğrafi verileri doğal dil ile sorgulayabiliyor, hatta farklı veri katmanları ile aralarındaki ilişkilerin anında görselleştirilebildiğinden bahsediyordu.
Dahası; karmaşık ve halk dilinden uzak imar yönetmeliklerinin LLM’ler tarafından özetlenebileceğini, kilit kuralların sadeleştirilip çıkarılabileceğini, belki de revize edileceğini, hatta yönetmeliklerin planlama senaryolarına doğrudan entegre edilebilir hâle getirilmesinin gerçekleştiğini söylüyordu.
Yapılı ve veriye dayalı çevre analitiğini ölçeklendirmek ve kent mobilyalarını uyumlandırmak gibi konuların da değinildiği yazıda; sokak tasarımı, kent mobilyası, bitki örtüsü ve sair unsurların, LLM merkezli çoklu modellerle herhangi bir kodlama bilgisi gerektirmeden tespit edilebildiğin, bu vesileyle direkt sokaktan elde edilen görüntü analizinin ise ölçeklendirme hususunda daha erişilebilir ve yaygın bir araç hâline geldiğini aktarıyordu.
Tabi bu dönüşümün fırsatlarının yanı sıra gerçek dışı içerik üretimi, önyargılar ve mekânsal bağlamda ince ayar gereksinimi gibi riskleri ile etik ve etkili bir entegrasyon için yeni yönetmelikler, eleştirel anlayış ve teknik eğitimin gerekliliği elbette şart diyordu. Dahası; URBAN AI Akademisi, LLM’lerin kentsel planlama süreçlerinde nasıl kullanılacağını öğretmek üzere bir modül de başlatmış.
Ancak ben bu yazıyı okuduktan sonra bir adım daha ötesini düşündüm: ya şehirler sadece akıllı değil de bizim gibi hisseden, öğrenen ve yaşayan varlıklar haline gelseydi? Acaba hayatımız nasıl olurdu?
Daha önce “Kentsel Dönüşüm: Gerçekten Geleceğe Miras Bırakabiliyor muyuz?” başlıklı yazımda da gezdiğim, gördüğüm, yaşadığım şehir ve yerel yönetim deneyimlerim üzerinden olması gereken, hayal ettiğim şehir planlamasından biraz bahsetmiştim. Bu yazı o satırlarımın devamı sayılacağından mutlaka okumanızı tavsiye ederim.
Velhasıl kelam;
Bu makaleden yola çıkarak, insanlığın gelecekteki yaşam biçimini tanımlayabilecek inovatif ve vizyoner şehir modellerine ben de fikirlerimi eklemek istedim.
Yazdıklarımı okuyan herkes bilir ki ben hikayelere değer veririm. Hikayesi olmayan her şeyin bir gün yok olacağını da sık sık dile getiririm. Bu yüzden şehir yapılanmasının da insanlık tarihinin vazgeçilmezi kültler ve mitler gibi bir hikayesi olması gerektiğini dile getiririm.
Tüketen değil, nefes alan / nefes aldıran, mimarisiyle, estetiğiyle, etiğiyle, ekolojisiyle ama en önemlisi geçmişiyle bir bütün olarak tasarlanmış şehir modellerini sadece yaşadığım şehirde değil, insanoğlunun ayak bastığı her coğrafyada görmek isterim.
Kentsel Dönüşüm Manifesti
Yaklaşık 17 milyon insanla birlikte İstanbul’da yaşıyorum ben.
Güne her sabah; gözümü en çok tırmalayan ve herhangi ve hiçbir standardı olmayan tabelaları eleştirerek merhaba diyorum.
Dikilitaş’ta benim evim; çoğu bitişik nizam 50–60 ya da daha fazla yıllık, dar, balkonsuz, güneş görmeyen evlerin, yine güneş görmeyen otoparksız, kaldırımsız, dar sokaklarının dik yokuşlardan ilerleyerek her gün işe gidiyorum. Allahtan evlerin önünde üç beş ağaç var da kendimi avutmak için de olsa derin nefes alıp kokularını içime çekebiliyorum. Kulaklığımda çalan ve aslında daha güzel daha yaşanabilir bir Dünya’nın da var olduğunu hatırlatan şarkı listem de olmasa hayal gücümü kaybedecekmişim gibi hissediyorum genelde.
Yine burası Beşiktaş… Az öteye Kağıthane’ye, Şişli’ye geçersem daha da kötü yapı stoğu ya da şehir estetiği… Esenyurt, Avcılar, Bağcılar, Esenler ve sair, zaten artık neredeyse aşılamaz bir çıkmazda…
İnsanoğlu işte, yine de düşlüyorum; daha inovatif, daha yaşam dostu, daha sürdürülebilir, daha az nüfuslu, daha ekolojik, daha tarihiyle barışık, daha estetik ve insana daha da nefes aldırabilecek modern şehirleri…
Tam bir model örneğin var mı deseniz, tabii ki yok, insan olan her yerde tarihi değerler bir nebze korunsa da kıyı mahallelere doğru açıldıkça mutlaka bozuk bir kentleşme hepinizin gözünü mutlaka tırmalıyordur. O Avrupa’daki çok beğendiğim evlerin, binaların bile mutlaka yapısal bir revizyona, restorasyona ihtiyacı var…
Dolayısıyla hem kendi kentsel dönüşüm hikayemi güzelleştirecek hem de Urban AI’nin yazısına ilaveten aşağıdaki kaçınılmaz yenilikleri hayata geçirebilecek cesur yerel yöneticileri bu satırları manifestleyerek göreve bekliyorum.
Karbonsuz ve Döngüsel Gökdelenler
Kendi kendine yeten bir organizma hayal edin…
Enerji döngülerine, madde geri dönüşümüne ve biyolojik dengeye dayanan akıllı bir mimarisi var…
Üstelik güneş enerjisi ile tüm ısı ve elektrik ihtiyacını karşılayabilir, yağmur suyunu arındıran sistemleriyle kendi su deposu sayesinde barajları yok edebilir, nehirleri belki de doğaya geri kazandırabiliriz. Elektrik santrallerine gerek kalmadan kendi elektriğimizi üretebilecek minik belki ama güneşi fazlasıyla faydaya çevirebilecek bir sistemlerle…
Her katın bir sonrakini beslediği, gıda atıklarının kompost olarak dönüştürüldüğü, plastik ya da cam atıkların yeniden kullanılmak üzere geri dönüşümle kazandırıldığı tesislere ham madde sağlayan, kendi atık toplama tesisleriyle donatılmış dikey ama yaşanabilir gökdelenler… Neredeyse sıfır atık, tamamen sürdürülebilir ve geri dönüştürülebilir materyallerin tüketimlerimizi şekillendirdiği bir eko sistem…
Doğayı tüketmeyen, doğa ile iş birliğini “öncelikle” ilkeselleştiren akıllı şehirler…
Tabi ki depreme ve daha birçok doğal afete dayanıklı, tabi ki kocaman balkonları, her kesime hitap edebilecek envai çeşit ve geniş daireleri, botanik bahçeler ile süslenmiş, balkonlarında muhteşem peyzaj tasarımlarının yer aldığı gökdelenler… Eve gelenlerin teknolojinin ekolojik sistemle uyumuna ayrı, bunca teknoloji içerisinde bu kadar az doğaya zarar verdiği için ayrı gurur duyacağı, mimarinin teknoloji ve bilimle buluştuğu ve tam olarak uyumlandığı daireler…
Anadolu’dan ve Avrupa Yakası’ndan önce birer ilçe ve sonra sırası ile tüm ilçeler; ortak akıl, yeterli kaynak, uygun yönetmelik, hız ve her anlamda doğru planlama ile hayata geçirilemeyecek bir proje değil.
İstanbul için sürdürülebilir dönüşümün bence en kesin reçetesi.
Hatta zihinsel sağlık dostu da olmalı bazı gökdelenler… Üretkenlik için değil, huzur için farklı tasarımlar yani…
Yapay zekâ, şehir plancılar, mühendisler ve mimarlar burada verileri insanların sağlığına ve sosyal ihtiyaçlarına göre analiz ederken sesleri emen duvarları, gürültü önleyen camları, nefes alan bitkileri, duygulara göre değişen ışıkları, ruhumuza iyi gelecek müzikleri hayatımıza entegre edecek…
Güneş almayan evlerin gün yüzü görmemiş insanlarına doğru nefes almayı öğretecek belki de…
Bazı gökdelenler sanatçılar için tasarlanmalı mesela… Ya da bazı daireler sanatçılara has tasarlanmalı…
Bazıları biyogökdelenler olmalı… Fotosentez odaklı bir zeka ile donatılmalı… Canlı bitkilerle donatılmış duvarları… Ya da gökyüzüne doğru yükselen dev kampüsler de olabilir… Kusursuz laboratuvarların olduğu araştırma alanları, herkesin kolaylıkla ulaşabileceği çeşit çeşit sanat ve müzik atölyeleri, dev kütüphaneler hatta…
İnsanın hayal gücüne de hayat gücüne de ilham veren…
Dev metropollerin yerini küçük ama birbirine bağlı mikro şehirler almalı belki de… Hatta her biri bir konuda uzman yapılar bile olabilir; kimisi enerji üzerine, bir diğeri biyoteknoloji, biri deniz mühendisliği, diğeri sanayi, diğeri organik gıda, bir diğeri sağlık gibi… Her dev yapının kendi bünyesinde çözümleyemediğine çözüm üretebilecek şekilde tasarlanmış… Dahası ışık hızında olmasa da çok hızlı veri, fikir ve teknik destek alışverişlerinin yapıldığı…
Bunca teknolojik yapının ulaşım ağının; doğaya ve canlılara zarar vermeyen çok katlı viyadükler, bu viyadükleri süsleyen hızlı toplu ulaşım araçları ve belki ütopik bulacaksınız ancak uçan hatta otomatik pilotlarla navigasyon üzerinden sürülebilen objelerle entegre olduğu bir sistem…
Bu vizyonda, yaya, bisiklet ve mikro mobil araçlar için ayrı, güvenli katmanlar oluşturulurken, viyadüklerin üstü ve altı boyunca yeşil köprüler ve biyokoridorlar inşa edilerek yürüyüş yolları veya diğer canlıların geçişleri sağlanabilir… Ulaşımın gürültü ve hava kirliliği etkileri, sessiz elektrikli araçlar ile sağlanabilir, filtreleme ve hava temizleme istasyonlarıyla da çevresel etkileri kontrol edilebilir… Gerçek zamanlı AI trafik yönetimleri, şehirlerin dijital ikiz simülasyonları ve olası trafik akışı ile trafik de sürekli olarak kontrol edilebilir…
Bakım ve güvenlik için dron veya mini robot denetimleri, sensör tabanlı erken uyarı sistemleri, sismik izolatörler, etkili su tahliye ve acil tahliye protokolleriyle afet dayanıklılığı gözetilebilir… Her gelir grubuna ve engelli kullanıcılara her türlü erişimi garanti eden, ucuz ama abonelik sistemli taşımacılık katmanları, yaşam alanları sosyal adaleti destekler… İnsanların kişisel verileri için şeffaf veri gizliliği ve kamu denetimli yönetişim mekanizmaları kurulabilir.
Yönetimlerin, yöneticilerin cam kadar şeffaf olduğu, her vatandaşın verisinin yalnızca kendisine ait olduğu, kararların demokratik ve etik ilkelerle alındığı, soyut kavramların ya da hayallerin en etik hali ile mimariye dönüştüğü şehirler…
Kentsel ekolojiyi onarıp güçlendiren…
Birlikte, gezegenin sinir sisteminin de baştan tasarlandığı…
Geleceği Mirasımız Tasarlayacak
Şu anki teknolojik imkanlarımızla son kısımlar biraz ütopik gelebilir size ancak; unutmayın, 46 yaşındayım ben… Bilgisayar öğrenmek için bilgisayar kurslarına giden nesilden… Şimdiki çocuklar zaten bilgisayar kullanmayı, akıllı telefonları yönlendirmeyi doğuştan bilerek dünyaya geliyorlar. Bizim haftalarca bazen aylarca kütüphanelerde araştırdığımız, yine de anlayamadığımız, anlayamadığımız için de gözümüzün önünde dursa da bulamadığımız bilgileri, konuları onlar üç beş saniyede yattıkları yerden ulaşıyorlar. Biz atlaslarda ülkeleri öğrendik, onlar sınırsız sayıda kısa videolarla canlı canlı izleyerek sanki oradaymışçasına deneyimliyorlar.
Hatırlıyorum da Milenium’da uçan arabaları görebilecek miyim diye hayal ederdim… Bugün uçan arabaları göremesem de İHA’ları SİHA’ları görebiliyorum… 25 yıl önce cep telefonu aşırı lüksken bugün çocuklarımızın bile elinde en son modelleri ile artık bir zorunlu tüketim maddesi… Demem o ki; teknolojinin bu çok hızlı ve fütursuz gelişimi sayesinde daha nicelerini de hayal ettiğimden çok daha önce deneyimleyebileceğimi öngörüyorum.
Sevgili okuyucu;
Yukarıdaki satırlarım yalnızca sosyal medyada ya da ütopik bilim kurgu filmlerinde karşıma çıkan mimari öneriler değil, insanlığın geleceğini tüketim çağından, doğa ile uyumlu bilinç ve üretim çağına yeniden entegre etme çabası, çağrısı aslında.
Eğer biz istersek teknoloji insanlık için bir tehdit, bir kıyamet senaryosu olmaktan çıkar, deneyimlerimizin zekâsının yankısı haline gelebilir…
Dünya’ya bir kere gelebiliyoruz… Ve bence asıl varoluş amacımız; layıkıyla ve mutlusuyla olabileceğimiz en mükemmel halimizle bu dünyada yaş alıp bir sonraki yaşam döngüsüne hizmet etmek… Ve miras bırakmak…
Miras bırakmak derken maddi varlığı yanlış tanımlamak istemem. Maddi varlık sadece para, pul ya da hayatımız boyunca edindiğimiz servetimiz değil… Geleceğe dair bıraktığımız izlerdir asıl mirasımız… Deneyimlerimiz, deneyimlerimizden edindiğimiz kazanımlarımız, yapı stoğumuz, görsel, edebi, sesli tüm eserlerimiz, yani bizi biz yapan tüm değerlerimiz…
Aslan yattığı yerden belli olurmuş ya hani; o çok övündüğümüz ama savaşlarla, destanlarla süslediğimiz tarihimiz ve makus kaderimiz ilk defa yaşam döngüsüne hizmet eder bu şekilde belki de…
Urban AI’ın yapay zekâ destekli kentsel planlama vizyonu, zaten hayallerimi süsleyen, ütopik sayfalarda ya da eski mitlerde, kültlerde sürekli araştırdığım, kendi sessizliğimde bolca hayal ettiğim, yukarıda da dilim döndüğünce kaleme aldığım bu düşüncelerimi yazılı olarak kayda almamı sağladı. Kentsel tasarımda yapay zekayı paydaşlardan biri olarak konumlandırıldığı o vizyon, bana asıl gücümüzün hayal etmek olduğunu bir kez daha hatırlattı.
İnsanı, doğayı ve teknolojiyi tek bir bilinç mottosuyla buluşturabildiğimiz, yaşam döngüsünü devam ettirmek üzere tasarlanmış yeni şehirlerde buluşabilmek dileğimle…
Bu yazıya ilham veren Urban AI’ye teşekkürlerimle…
Not: Zaten hayal etmeyen bir insan, nasıl doğru nefes alabilsin ki?
- Muhteşem!0

- Tebrikler!0

- Bilim Budur!0

- Mmm... Çok sapyoseksüel!0

- Güldürdü0

- İnanılmaz0

- Umut Verici!0

- Merak Uyandırıcı!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 22.11.2026 17:15:22 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/21794
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
Yorumlar 0