İnsan Neden Bilmek İster?

İnsan, doğal olarak varlığını sürdürmek ister. Bu yönelim her zaman bilinçli, iradi ya da entelektüel bir çabanın ürünü olmak zorunda değildir. Bilginin en büyük motivasyonlarından birisi güç olarak görülür. Scientia est potentia -bilgi güçtür- ancak bilgi herkes için aynı biçimde güç anlamına gelmez. Çünkü bilginin yarattığı güç çoğu zaman yanlış anlaşıldığı üzere bir tahakküm ya da keyfi egemenlik kudreti değildir.

Gücü bir tahakküm aracı olarak gören bakış açısı, ancak kendi varlığının sınırlarından kuşku duyan, yetilerini tanımayan ve varoluşunun nedenlerini bilmeyen bir insan için bu şekilde kullanılır. Bilgi bu durumda yaşamı anlamak ve özümseyebilmenin değil, ona karşı savunmalar ve “taktikler” geliştirmenin bir aracı haline gelir.

Fakat bilginin yarattığı gerçek güç, insanın istediğini yapabilmesinden ziyade neyi neden yaptığını anlayabilmesi ve bu durumlar arasında bir irade sahibi olmasıyla ilgilidir. Bilginin asıl sunduğu güç, insanın eyleme yetisini (potentia agendi) artırmasıdır. Bilgi böylelikle bireyin yalnızca kendi dar deneyim ufkundan değil, başka varlıkların gözlerinden de dünyayı kavrayabilmesini mümkün kılar. Böylece insan, yalnızca kendi çift gözleriyle gören bir varlık olmanın ötesine geçebilir.

Güneşler nasıl oluşur, nasıl ölürler, atomların kaotik hareketleri ne anlama gelir, bir dağ aslanı ne zaman çocuklarını terk eder, ve nihayetinde “ben” nasıl olur da böyle bir varlık olagelir; bu anlayışlar bir benliğin sahip olduğu çift gözün çok daha ötesinde yaşamlar deneyimleyebilmeyi sağlar. Buna karşılık bilgi her zaman herkes için böyle güzel anlamlara sahip değildir, bu farklı bilgi türlerini betimlemek için Spinoza’dan yardım alalım.

Spinoza’da Bilgi Türleri

Spinoza, Ethica’da bilgiyi üç türe ayırıyordu. Bu ayrım içinde bilgi, insanın dünyayla ve yaşamı içinde farklı varlıklarla kurduğu ilişkinin niteliğini de belirliyordu. Bu ayrımı bilginin özünde insanın sahip olduğu 3 farklı bilgi kategorisi olarak görmekten ziyade, insanın bilgiyle birlikte şekillendirdiği anlama yetisinin 3 farklı aşaması olarak görmemiz daha doğru olacaktır.

Birinci Tür Bilgi: İmgelem (Imaginatio)

Birinci türden bilgi duyusal deneyimlere ve rastlantısal denk gelişlere dayanır. Spinoza bu bilgiyi “yetersiz ve karmaşık fikirler” olarak tanımlıyordu (Spinoza, 1677/2011, 2. Bölüm, Önerme 40, 2. Not). Bu düzeyde insan bilgiyi bir enstantane olarak yaşar; bilginin yarattığı olaylara anlık tepkiler verir, fakat nedenlerini kavrayamaz.

Bu bilgi türünün temel itkisi conatustur. Zira Spinoza’ya göre:

“Her şey elinden geldiğince kendi varlığında kalmaya çabalar.” (Spinoza, 1677/2011, 3. Bölüm, Önerme 6)

Birinci türden bir bilgi, bu varlıkta kalma çabasından doğan ilkel güdülerle beslenir. Günümüzde sosyal medyada hızla yayılan sosyal trendlerin büyük toplulukları kısa sürede etkisi altına alabilmesi bu bilgi düzeyinin varlığına iyi bir örnektir. Burada bilgi bağlamından tümüyle kopuk, yüzeysel ve edilgen tutkuları harekete geçiren bir araç haline gelir.

İkinci Tür Bilgi: Akıl (Ratio)

İkinci türden bilgi ancak aklın etkinliğiyle ortaya çıkar. İnsan bu aşamada artık yalnızca bilgiye maruz kalmaz, edindiği bilgiyi neden-sonuç ilişkileri içinde kavramaya başlar. Spinoza bu aşamada insanın “ortak kavramlar” aracılığıyla düşündüğünü belirtir (Spinoza, 1677/2011, 2. Bölüm, Önerme 38–40). Spinoza’ya göre “ortak kavramlar” (notiones communes) zihnin en açık ve seçik, dolayısıyla en güvenilir fikirleridir. Bunlar her şeyde ortak olan ve aynı derecede temel olan özellikleri temsil eder; başka bir deyişle görünürde farklı bağlamlara sahip olan fakat aynı yaşamsal itkinin yönlendirdiği durumları…

Bu düzeyde bilgi yalnızca edinilen bir içerik, bir çeşit mülk olmaktan çıkar; insan onu özümser ve benliğinin bir parçası haline getirir. Anlama ediminin kendisi beraberinde bir sevinç (laetitia) doğurur; çünkü bu bilgiyle birlikte insanın bilinçli yaşamı içindeki eyleme gücü artmıştır.

Bir müzisyenin yeni bir enstrüman öğrenme süreci bu durumu iyi açıklar. İlk aşamada yapılan egzersizler anlamsız ve mekaniktir, çıkan sesler henüz bir anlam taşımaz. Ancak ikinci aşamada içine girdiği bu yeni dünyayı aklıyla özümsemeye başlayan müzisyen, notaların onda uyandırdığı duyguları kavramaya ve onları hissedebilmeye başlar. Sahip olduğu bu yeni bilgi artık yalnızca tekrar edilen teknik bir dizge olmanın ötesinde, anlamlı bir yaşam deneyimine dönüşmüştür.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Üçüncü Tür Bilgi: Sezgisel Bilgi (Scientia Intuitiva)

Üçüncü ve en “kudretli” bilgi türü sezgisel bilgidir (scientia intuitiva). Bu aşamada bilgi için sahip olunan rasyonel süreçler hala geçerlidir; ancak bilginin yürütülmesi için artık doğrudan bilinçli bir çabaya gerek yoktur. Bilgi artık insanın bütün benliğiyle içselleşmiştir.

Bu aşamada örneğimizdeki müzisyen, artık yarattığı müziği dışarıdan gözleyen, onu “edinen” birisi olmaktan çıkmıştır artık, benliğine yeni eklenen bu oluşu deneyimlemeye başlamıştır.

Spinoza bu bilgi düzeyinde insanın yaşamındaki şeyleri bir sonsuzluk bakışı altında (sub specie aeternitatis) kavradığını söyler (Spinoza, 1677/2011, 2. Bölüm, Önerme 44, 2. Sonuç).

Bu bakış, özümsenen yaşamı nedensellik zincirlerinin sonsuz ağı içinde konumlandırır. Bir yaşam anlığını, yalnızca bize şimdi ve burada nasıl göründüğüyle veya bize anlık olarak ne hissettirdiğiyle değil, onun Kozmosun sonsuz tözünden zorunlu olarak nasıl var olduğunu ve tüm diğer şeylerle kurduğu anlam bağları ile birlikte anlayabilmektir.

Bu kavrayış yeni bir duygunun doğmasına yol açar: Amor Dei intellectualis (Tanrı’ya duyulan akılsal sevgi). Spinoza bu sevgiyi şöyle betimliyordu:

“Zihnin Tanrı’ya duyduğu zihinsel sevgi, Tanrı’nın kendisini sevdiği sonsuz sevginin bir parçasıdır.” (Spinoza, 1677/2011, 5. Bölüm, Önerme 36)

Buradaki “Tanrı”, kişisel (solipsist) ya da teolojik bir varlık değil, Doğanın kendisidir (Deus sive Natura). Zira aksi bir durumda Tanrının “kendisini sevmesi” mümkün olmazdı. İnsan bu bilgi düzeyinde ilahi olana tapınmanın ötesinde evrenin sonsuz zorunlu düzenini kavramakta ve bu kavrayıştan doğan bir dinginliğe ulaşmaktadır.

İnsanın yaşamındaki bilgi ve ondan doğacak yeni anlamlar yaratması yolculuğunun tepe noktasıdır burası. İnsan yaşamı gözleyen bilinçli bir varlık olarak nihayet Kozmostan bir karşılık, bir yanıt almıştır artık. Demek, varlık böyle işlemektedir, bu özgül şeyin yaşamasını sağlayan buymuş, demek yıldızlar böyle yaşarmış, atomlar böylelikle insanın yasalarına karşı hareket edermiş, bir dağ aslanı böyle dağ aslanı olurmuş, ve nihayetinde yaşamı bir insan olarak görmek böyle bir şeymiş diyebilmiştir.

Bu insanın zihninde yaşamı boyunca izlerini aradığı sonsuzluk fikrinin, sonunda sonsuzluğun nesnesine (Kozmos) ulaştığı bir dinginlik noktasıdır. İnsan, tam olarak bu nedenle bilmek ister.

Kaynakça

Spinoza, B. (2011). Etika (Ç. Dürüşken, Çev.). Alfa Yayınları. (Orijinal eser: 1677)