Hücre, Hayvan, İnsan: Bilimsel Araştırmalar Nasıl Yapılır ve Hangi Sonuçlara Güvenmeliyiz?

Her Gördüğümüz Araştırma Gerçekten Kanıt mı?

Günümüzde sosyal medya ve haber sitelerinde sıkça “X maddesi kanser yapıyor”, “Yeni araştırmaya göre Y çok tehlikeli” gibi başlıklarla karşılaşıyoruz. Bu tür içerikler çoğu zaman dikkat çekici görsellerle destekleniyor ve ciddi bir bilimsel gerçeklik algısı yaratıyor. Ancak burada kritik bir soru ortaya çıkıyor: Bu araştırmalar gerçekten insanlar için geçerli mi, yoksa bilimsel sürecin erken bir aşamasında mı?

Bilimsel literatürde yayımlanan her çalışma, aynı düzeyde kanıt anlamına gelmez. Bir hücre deneyinde elde edilen sonuçla, insan üzerinde yapılan geniş kapsamlı bir klinik çalışmanın bilimsel ağırlığı aynı değildir. Bu yazıda, bilimsel araştırmaların nasıl yapıldığını, kanıt piramidinin ne olduğunu ve neden her çalışmanın “kesin” kabul edilmemesi gerektiğini ele alacağız

Bilimsel Araştırma Türleri: Bilim Nasıl İlerler?

Bilim, rastgele sonuçlardan değil, aşamalı ve kontrollü bir süreçten ilerler. Araştırmalar genellikle daha basit modellerden daha karmaşık olanlara doğru yürütülür.

1. Hücresel (In Vitro) Çalışmalar

Hücresel çalışmalar, izole edilmiş hücreler veya dokular üzerinde yapılır. .Bu aşamada amaç:

.Bir maddenin hücreye girip girmediğini

.DNA hasarı oluşturup oluşturmadığını

.Hücre bölünmesini nasıl etkilediğini anlamaktır.

Bu çalışmalar mekanizmayı ortaya koyar. Ancak bir hücre, bir organizmanın tamamını temsil etmez. Metabolizma, bağışıklık sistemi ve organlar arası etkileşim bu düzeyde yoktur. Bu nedenle hücresel çalışmalar önemli ama kesin kanıt değildir.

2. Hayvan Deneyleri (In Vivo)

Hücresel bulguların ardından araştırmalar genellikle hayvan modellerine taşınır. Hayvan deneyleri sayesinde:

.Maddenin canlı bir organizmadaki etkisi

.Doz–etki ilişkisi

.Uzun süreli maruziyet sonuçları incelenir.

Ancak hayvanlar ile insanlar arasında metabolik ,fizyolojik ,genetik önemli farklar vardır. Bu nedenle hayvan deneyleri, insanlara doğrudan genellenemez. Hayvan çalışmaları hipotez üretir ve güçlendirir, fakat tek başına insan için kanıt sayılmaz.

3. İnsan Üzerinde Yapılan Çalışmalar

Bilimsel kanıtın en güçlü olduğu aşama insan çalışmalarının başladığı noktadır.

Gözlemsel Çalışmalar :

Araştırmacı müdahale etmez, yalnızca insanları uzun süre izler:

.Kohort çalışmaları

.Vaka–kontrol çalışmaları

.Kesitsel çalışmalar

Agora Bilim Pazarı

Modern Kontrol Mühendisliği

• Boyut: 20,5*23,0
• Sayfa Sayısı: 896
• Basım: 1
• ISBN No: 9786052822050

Devamını Göster

₺1,102.00

Satın Al Tüm Ürünler

Bu çalışmalar nedenselliği tek başına kanıtlamaz ama güçlü ilişkiler ortaya koyar.

Randomize Kontrollü Çalışmalar (RCT):

Katılımcılar rastgele gruplara ayrılır:

.Müdahale grubu

.Kontrol grubu

Bu yöntem, nedenselliği göstermede en güçlü bilimsel araçtır. Ancak bazı durumlarda (sigara gibi) etik nedenlerle uygulanamaz.

Kanıt Piramidi Nedir?

Bilimde tüm çalışmalar aynı düzeyde kabul edilmez. Bu nedenle kanıt piramidi kullanılır.

Genel sıralama şöyledir:

.Meta-analiz ve sistematik derlemeler (en üst)

.Randomize kontrollü insan çalışmaları

.Gözlemsel insan çalışmaları

.Hayvan deneyleri

.Hücresel (in vitro) çalışmalar (en alt)

https://unimelb.libguides.com/EvidenceBasedPractice/FindBestEvidence

Bu piramit şunu anlatır: Bir sonucun insan sağlığı için kesin kabul edilebilmesi, piramidin üst basamaklarına dayanmasını gerektirir.

Örnek 1: Sigara ve Akciğer Kanseri :

Sigara–akciğer kanseri ilişkisi, bilimsel sürecin tüm aşamalarından geçmiş klasik bir örnektir.

.Hücresel çalışmalarda sigara dumanındaki kimyasalların DNA hasarı yaptığı gösterildi.

.Hayvan deneylerinde uzun süreli maruziyet sonrası tümör oluşumu gözlendi.

.İnsan kohort çalışmalarında, sigara içen bireylerde akciğer kanseri riskinin kat kat arttığı ortaya kondu.

.Farklı ülkelerden gelen çok sayıda çalışma meta-analizlerle birleştirildi.

Bu birikim sonucunda Dünya Sağlık Örgütü ve IARC, sigarayı “insan için kesin kanserojen” olarak sınıflandırdı.

Örnek 2: Asbest ve Mezotelyoma

Benzer bir süreç asbest için de geçerlidir:

.Hücresel ve hayvan çalışmalarında mekanizma gösterildi

.Uzun yıllar asbeste maruz kalan insan gruplarında mezotelyoma sıklığı izlendi

Sonuçlar farklı ülkelerde tekrarlandı WHO ve IARC tarafından kesin kanıt olarak kabul edildi.

Sonuç :

Sosyal Medyada Gördüğümüz Bilgilerin Çoğu Kanıt Düzeyinde Değildir

Sosyal medyada sıkça paylaşılan “kanser yapıyor” başlıklı içeriklerin büyük bölümü:

.Hücresel

.Hayvan deneylerine dayalı

.Ya da tek bir gözlemsel çalışmadan ibarettir

Bu çalışmalar bilimsel sürecin erken basamaklarıdır. Önemlidirler, ancak kesin sonuç olarak sunulmaları yanlıştır.