BOLU ORMAN EKOSİSTEMİNDE YABAN HAYATI DİNAMİKLERİ VE TÜR ETKİLEŞİM ANALİZİ: KAPSAMLI FOTOKAPAN ENVANTERİ

ÖZET

Bu çalışma, Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik açısından en zengin bölgelerinden biri olan Bolu ormanlarında, Şubat-Haziran 2026 döneminde gerçekleştirilen fotokapan izleme faaliyetlerinin sonuçlarını sunmaktadır. 6 farklı istasyonda kurulan izleme ağı ile elde edilen toplam 77 kayıtlık veri seti üzerinden, boz ayı (Ursus arctos), vaşak (Lynx lynx), çakal (Canis aureus) ve tavşan (Lepus europaeus) gibi kilit türlerin zamansal ve mekânsal aktivite örüntüleri analiz edilmiştir.

Çalışmanın temel bulgusu, bölgedeki boz ayı popülasyonunun sergilediği "etolojik kayıt" (dal taşıma) davranışının, sahanın antropojenik etkilerden uzak, biyolojik bütünlüğünü koruyan bir doğal alan statüsüne sahip olduğunu kanıtlamasıdır. Ayrıca, vaşak ve tavşan arasındaki trofik (zincirleme) etkileşim ve çakalların ikili sosyal yapıları, doğada yaban hayvanlarında gözlemlenen doğal davranışların bir sağlık raporu olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmadaki özellikle "Şemsiye Tür" olan Bozayı (Ursus Arctos) gibi canlıların varlığı bir alandaki önemli bir biyolojik çeşitlilik göstergesi olduğunu desteklemektedir. Bu araştırma, Bolu’nun 2026 yılındaki ekolojik durumuna dair bilimsel bir tanıklık sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Boz ayı (Ursus arctos), Şemsiye Tür, etolojik kayıt,

1. GİRİŞ

Bolu orman ekosistemi, birbirinden bağımsız türlerin yaşam alanı olmaktan ziyade, birbirini besleyen ve dengeleyen karmaşık bir dişliler sistemidir. Bu çalışmanın temel amacı, 6 farklı istasyonda gerçekleştirilen fotokapan izleme faaliyetleri ile elde edilen veriler ışığında, bölgedeki yaban hayatı türlerinin mekânsal ve zamansal aktivite örüntülerini analiz etmektir. Çalışma, özellikle boz ayı (Ursus arctos), vaşak (Lynx lynx) ve tavşan (Lepus europaeus) arasındaki av-avcı döngüsünü ve bölgenin "insan etkisinden uzak" karakterini bilimsel verilerle ortaya koymayı hedeflemektedir.

2. YÖNTEM

İzleme faaliyetleri, yaban hayatı hareketliliğinin yoğun olduğu patikalar ve su kaynakları (dere kenarı 20-80 metre mesafe) temel alınarak belirlenen 6 farklı istasyonda gerçekleştirilmiştir. Fotokapanlar, yer seviyesinden 40 cm yükseklikte, arazi eğimine uyumlu ve hedef türlerin anatomik yapısına uygun şekilde yerleştirilmiştir.

3. BULGULAR

Şubat-Haziran 2026 döneminde elde edilen toplam 77 kayıtlık veri setinin tür bazlı dağılımı şu şekildedir: 

26 Adet tavşan (Lepus europaeus) 8 adet Bozayı(Ursus Arctos) 7 adet Vaşak (Lynx Lynx) 6 adet Çakal ( canis aureus) 6 adet Kızıl Geyik (Cervus elaphus) 4 adet porsuk (Meles meles) 3 adet Tilki (Vulpes vulpes) 3 adet tanımsız kemirgen (Rodentina sp.) 2 adet Kirpi (Erinaceus europaeus) 1 adet Kaya Sansarı (Martes foina) 1 adet Kaplumbağa (Testudo graeca) ve 5 farklı kuş türü görüntüsü elde edilmiştir. (Rakamlar görüntü sayısıdır, birey değildir.) 

Elde edilen veriler ışığında, türlerin sosyal davranışları ve üreme faaliyetlerine dair dikkat çekici gözlemler kaydedilmiştir. Özellikle boz ayı (Ursus arctos) kayıtlarında, yavrulu bir bireyin (anne ve 2 yavru) tespiti, çalışma sahasının güvenli bir üreme ve beslenme alanı olduğunu desteklemektedir. Çakal (Canis aureus) gözlemlerinde ise 5 farklı kayıt, bireylerin ikili gruplar halinde hareket ettiğini (sosyal yapı) ortaya koymuştur. Benzer şekilde, Kızıl geyiklerde (Cervus elaphus) gözlemlenen çoklu birey grupları, bölgedeki türlerin mevsimsel hareketlilik ve sosyal etkileşim açısından zengin bir koridora sahip olduğunu kanıtlamaktadır

3.1. Boz Ayı (Ursus arctos): Ekosistemin "Şemsiye Türü" olan

Boz ayı, bu çalışmada gözlemlenen en büyük memeli olarak, ekosistemin sağlık durumunu belirleyen "şemsiye tür" (umbrella species) statüsündedir. Ayının korunması, onunla aynı yaşam alanını paylaşan tüm diğer türlerin (vaşak, tavşan, çakal) korunması anlamına gelir. Ancak bu çalışmada ayıyı farklı kılan, sadece varlığı değil, sergilediği doğal davranışlardır.

Dal Taşıma Davranışının Analizi:

"Boz ayının gözlemlenen dal taşıma davranışı, bölgedeki habitat kalitesinin en somut göstergelerinden biridir. Ayının taşıdığı materyaller, rastgele orman artıkları değil; dinlenme yatağına yuva malzemesi taşıma olayıdır. Literatürde “dinlenme yatağı” olarak tanımlanan bu davranış, ayının bölgeyi sadece geçici bir beslenme alanı olarak değil, güvenli bir sığınak ve potansiyel bir barınma ve dinlenme alanı olarak konumlandırdığını kanıtlar. Dinlenme yatakları (day/resting beds) Bozayıların kış uykusu haricinde, aktif oldukları dönemlerde de güvenli uyuma ve dinlenme alanları olarak bilinir. Bu durum, ayının kendini bölgede güvende ve antropojenik baskıdan uzak, konforlu ve korunaklı dinlenme alanları inşa ettiğini göstermektedir. Bu durum, sahanın bozayılar için sadece bir geçiş koridoru değil, yerleşik yaşam döngüsünün güvenli bir parçası olduğunun kanıtıdır.

3.2. Vaşak (Lynx lynx) ve Tavşan (Lepus europaeus) arasındaki Av-Avcı ilişkisi

Vaşak ve tavşan arasındaki ilişki, tipik bir Av-Avcı dinamiğidir. Bu dinamik, görüntü sayılarında da görüldüğü gibi, av hayvanının var olmasının avcı hayvanın sayısında doğrudan bir etken olduğunu göstermektedir.

Çalışma, vaşakların rastgele bir gezinti yapmadığını, tavşan popülasyonunun yoğunlaştığı dere kıyısı patikalarını sürekli olarak kullandığını göstermektedir. Vaşağın hareketliliği, avının aktivite saatleri ve yoğunluğu ile doğrudan senkronize (eşzamanlı) çalışmaktadır. Bu durum, vaşağın ekosistemdeki "popülasyon düzenleyici" rolünü pekiştirmektedir.

Tavşanların Savunma ve Adaptasyon Stratejisi:

Tavşan popülasyonu, ekosistemin birincil enerji kaynağı ve biyolojik temelidir. Vaşak gibi bir zirve avcının varlığına rağmen, tavşanların bu alanda yüksek frekansta gözlemlenmesi, dere yataklarının sağladığı bitki dokusunun (çalı ve sık orman yapısı) tavşanlar için mükemmel bir "doğal savunma hattı" oluşturduğunu gösterir. Tavşanlar, avcı baskısını yönetmek adına hem zamansal (gece aktifliği) hem de mekânsal (dere kenarı bitki örtüsü) bir adaptasyon geliştirmiştir. Vaşağın varlığı, tavşan popülasyonunun aşırı büyümesini engelleyerek, orman örtüsündeki aşırı otlanmanın önüne geçmekte; bu zincirleme etki sayesinde orman yapısı dengeli bir şekilde korunmaktadır.

3.3. Çakal (Canis aureus): Sosyal Yapı ve Bölgesel Bütünlük

Çakallar, bu ekosistemin en dinamik ve sosyal üyeleridir. Elde edilen görüntülerde, çakalların neredeyse istisnasız olarak "ikili (çift)" halinde hareket ettikleri gözlemlenmiştir. Yırtıcı memelilerde bu sosyal dayanışma, tesadüfi bir durum değil, habitat kalitesinin bir göstergesidir.

Sürdürülebilir Bir Bölge Gücü:

Çakalların ikili gezmesi, sahanın av kaynakları açısından oldukça cömert olduğunu, böylece sosyal bağların kurulabildiği ve korunduğu "bölgesel bir güvenlik" stratejisinin mümkün olduğunu kanıtlar. Eğer ekosistem zayıf veya parçalanmış olsaydı, çakallar enerji tasarrufu yapmak zorunda kalacak ve bireysel olarak (soliter) hareket edeceklerdi. İkili gruplar, bu bölgede hem avlanmanın hem de birbirlerini koruyarak habitatı savunmanın bir "ekolojik verimlilik işareti" olduğunu göstermektedir. Onların bu disiplinli hareketi, dere kenarı ekosisteminin çakallar için sadece bir geçiş alanı değil, aynı zamanda üreme ve hayatta kalma başarısının kanıtlandığı bir merkez olduğunu doğrulamaktadır.

5. TARTIŞMA

5.1. Habitat Kalitesinin Göstergesi: Bozayı (Ursus Arctos)

Boz ayının (Ursus arctos) bu ekosistemdeki varlığı ve sergilediği davranışlar, Bolu bölgesinin güncel ekolojik durumunu tanımlayan en temel parametredir. Bozayının ağzında dal taşıması, bölgeyi sadece geçici bir beslenme alanı olarak değil, biyolojik döngüsünün (yuvalanma ve barınma) bir parçası olarak konumlandırdığını kanıtlar.

İnsan faktörünün baskın olduğu habitatlarda, boz ayıların gündüz aktivitesini minimize ettiği ve insanla karşılaşma korkusuyla davranışlarını değiştirdiği bilinmektedir. Ancak çalışmamızda ayının gündüz saatlerinde sergilediği bu rahat hareketlilik ve materyal taşıma eylemi, sahanın antropojenik "gürültüden" ve müdahaleden mutlak bir izolasyona sahip olduğunu göstermektedir.

5.2. Trofik Basamakların Sağlığı

Vaşak (Lynx lynx) ve tavşan (Lepus europaeus) arasındaki av-avcı ilişkisi, sadece iki türün etkileşimi değil, ekosistemin enerji transfer mekanizmasının (zincirleme etki) işleyişidir. Tavşan popülasyonunun yüksek yoğunluğu, birincil tüketicilerin orman tabanında başarılı olduğunu; vaşak popülasyonunun varlığı ise birincil tüketicileri kontrol altında tutan "dengeleyici bir gücün" (top-down control) aktif olduğunu gösterir.

Bu zincirleme etki, orman içindeki bitki örtüsünün aşırı otlanmasını engelleyerek, orman yapısının gençleşmesine ve çeşitlenmesine olanak tanır. Eğer bu zincirin bir halkası örneğin vaşak ekosistemden çıkarılırsa, tavşan popülasyonu dengesiz bir şekilde artacak, bu da ormanın alt tabakasındaki bitkisel çeşitliliği ve ormanın doğal gençleşme sürecini bozacaktır. Çalışmamız, bu dengenin dere yatakları çevresinde kusursuz bir şekilde işlediğini kanıtlamaktadır.

5.3. Çakalların Sosyal Stratejisi: Bölgesel Güvenlik ve Verimlilik

Çakalların (Canis aureus) sergilediği ikili sosyal gruplar, habitattaki av kaynaklarının zenginliğini ve türün bu kaynaklara erişimindeki verimliliğini yansıtır. Bölünmüş veya kısıtlı kaynaklara sahip ekosistemlerde yırtıcıların bireysel hareket etmesi beklenirken, burada çiftler halinde hareket edilmesi, habitatın bir "sosyal dayanışma" ve "bölgesel koruma" stratejisini desteklediğini gösterir. Bu durum, Bolu ormanlarının belirli kesimlerinin türlerin üreme ve hayatta kalma başarısını maksimize eden bir "çekim merkezi" olduğunu doğrular.

5.4. Koruma Manifestosu: Mutlak Koruma Alanı Gerekliliği

Elde edilen 77 kayıtlık veri seti, bu bölgenin biyolojik çeşitlilik açısından önemli bir alan olduğunu kanıtlamaktadır.

7. SONUÇ

Bu çalışma, Bolu orman ekosistemini sadece basit bir yaban hayatı envanteri olarak değil; türlerin birbiri arasındaki dengesini ve ekosistem bütünlüğünü göstermektedir. Şubat ayından Haziran ayına kadar süren 6 farklı istasyondaki gözlemlerimiz, bize yaban hayatının insan gözünden uzakta nasıl bir "gölge medeniyet" inşa ettiğini göstermiştir.

Elde edilen 77 kayıtlık veri seti, bilimsel birer istatistikten öte, bu ormanın bize sunduğu "kanıtlar" bütünüdür. Boz ayının dal taşıma davranışı, vaşağın sessiz takibi ve çakalların o disiplinli ikili hareketi; bu bölgenin bir yaşam mücadelesi alanı değil, bir doğal dengenin hüküm sürdüğünü ortaya koymuştur. Aylarca süren fotokapan izleme faaliyetleri; boz ayının, sadece bir canlı değil, bu ormanın mimarı olduğunu kanıtlamıştır. Onun gündüz saatlerinde sergilediği davranışsal rahatlık, sahanın antropojenik baskılardan yalıtılmışlığının en kesin kanıtıdır.

Sonuç olarak:

• Dere Yatakları: Biyo-çeşitliliğin omurgasıdır. Endüstriyel faaliyetlerden (orman yolu, yapılaşma) tamamen muaf tutulmalıdır.

• Av Hayvanları: Avcı hayvanların varlığını sürdürmesi için besinleri olan av hayvanlarının mutlaka korunması gerekmektedir.

• Şemsiye Tür: Günümüzde "Zararlı" sanıldığı için avlanan Bozayı'nın ekosistem üzerindeki olumlu etkisi apaçık ortada. Dolayısıyla bu türün koruma çalışmaları arttırılmalıdır.

Kaynakça : Bu çalışmada paylaşılan tüm fotokapan envanter verileri, istasyon sayıları ve ekosistem analizleri tamamen şahsıma ait özgün saha araştırmalarına dayanmaktadır.