Beyninizin Neden ve Nasıl Evrimleştiğine Dair Bir Rehber

Beynin Evrim Hipotezleri Üzerine Bir Analiz

10dk
Beyninizin Neden ve Nasıl Evrimleştiğine Dair Bir Rehber
  • Blog Yazısı
İnsan (sol), gergedan (orta) ve yunus (sağ) beyinlerinin karşılaştırılması.
Wiki Commons, Author: Escaladix

Evrim mekanizmalarını anlamak, hem doğadaki yerimizi ve rollerimizi hem de bireysel davranışlarımızın ardındaki nedenleri anlamamıza her zaman yardımcı olmuştur. Evrim teorisini ilk duyduklarında, bazı insanlar dünyayı üreme bakış açısından görme eğilimindedir. Ancak, daha iyi beyinlerin sadece üremek için olmadığını biliyoruz (günümüzde bazılarımız çocuk sayısı yerine makalelerine gelen atıf sayısını tercih edebiliyor). Dolayısıyla, beynimizin neden ve nasıl evrimleştiği konusunda daha iyi bir rehbere sahip olmak isteyebiliriz.

NEDEN

“Beyinler NEDEN evrimleşir?” sorusuna verilecek yanıtlar Darwin'in evrim teorisinde geçen;⁠[1]

Tüm Reklamları Kapat

1) Sınırlı yiyecek,

2) Çiftleşme için çatışma,

3) Hayatta kalma ve doğurganlık oranlarına

ve evrimde önemli olan diğer faktörler hakkındaki bilgilerimizden olan DNA değişikliklerine (yani mutasyonlara) dayandırılabilir.⁠[2]

Tüm Reklamları Kapat

Herhangi bir organizma, mevcut çevresel koşullara ve değişen koşullara daha iyi uyum sağlamak için yararlı olan özelliklerle zırhlandırılmalıdır. Bu da nihayetinde organizmaların daha yüksek üreme oranlarıyla üremeye devam etmelerine yardımcı olacaktır. Bu adaptasyonlar, popülasyondaki birey sayısındaki veya aynı ekosistemdeki diğer türlerin sayısındaki değişikliklere veya çevresel değişikliklere (sıcaklık, ışık vb.) yanıt olarak ortaya çıkar. Beyinleri olan türler, kaynakların sınırlı olduğu yerlerde yiyecek bulmak, rakipleri arasında çiftleşen olabilmek, tehlikeden kaçınmak ve hayatta kalmak için muhtemelen en iyi silahları olan beyinlerini geliştirmelidir. Buna ek olarak, DNA'larında beyne bu amaç uğrunda yardımcı olabilecek yeni mutasyonlar ve değişiklikler olabilir. Şimdi bu değişiklikleri NASIL sorusu üzerinden tartışacağız.

NASIL

Beynin uyum başarısını* (fitness) nasıl ele aldığına dair pek çok hipotez bulunmaktadır. Bu zenginliğin nedeni a) her hipotez için destekleyici bulgu bolluğu, b) tüm açıklamaları birleştirme ihtiyacını geride bırakma ve bunun yerine yeni bir açıklamayı tercih etme eğilimi ve c) her türe uygulanabilecek bir teori bulmak yerine belirli bir türü açıklamaya çalışmaktır (özellikle insanların diğer primatlar arasında neden "en iyi" olduğunu açıklamak eğilimi).⁠[2]

Aslında biz, aşağıda sıraladığım olguları neden gördüğümüze bizi ikna edebilecek bir hipotez arıyoruz. Bu olgular,

I) primatlarda daha büyük beyin boyutu,

II) primatlar arasında değişen beyin büyüklüğü,

III) sadece bazı türlerde (özellikle primatlarda) grup büyüklüğü ve beyin büyüklüğü arasındaki korelasyon,

IV) primatlarda görülen karmaşık sosyal bağ,

V) primatlar dışındaki canlılarda, monogamik (tek eşli) ve poligamiklerin (çok eşli) farklı beyin boyutlarına sahip olması,

VI) bazı primatların teknik yeteneklerinin daha gelişmiş olmasıdır.⁠[2]

Tüm Reklamları Kapat

Bu olguları açıklayan hipotezlere dalmadan önce a) işlevsel ve b) mekanistik hipotezler arasında ayrım yapmalıyız. İşlevsel açıklamalarla, beynin evrimi yoluyla türlerin uyum yeteneklerindeki artışın genel yolunun ne olduğunu anlamaya çalışacağız. Daha sonra, mekanistik açıklamalarla, moleküler, genetik, gelişim biyolojisi çerçevelerinde evrim metodlarına bakacağız. Bu ayrımı en sevdiğiniz makine üzerinden (belki de bu yazıyı okuduğunuz akıllı telefon veya bilgisayar) düşünebilirsiniz: işlevsel hipotezler bu makinenin neden geliştirilmeye devam ettiğini (örneğin güç tüketimini azaltmak için) açıklar ve ardından mekanik hipotezler hangi dişlilerin değiştirildiğini veya hangi yazılımın yüklendiğini ve tüm bunların cihazı nasıl değiştirdiğini açıklar.

*Uyum başarısı: türlerin hayatta kalma ve üreme oranlarını optimize ederek çevresel baskılara cevap verme yeteneği

Beynin evriminin işlevsel  hipotezleri, bir akıllı telefonun neden geliştirilmeye devam ettiğini açıklamak gibidir. Beynin evriminin mekanistik hipotezleri ise telefona hangi yazılımların yüklendiğini ve bunların cihazı nasıl değiştirdiğini açıklamak gibidir.
Beynin evriminin işlevsel hipotezleri, bir akıllı telefonun neden geliştirilmeye devam ettiğini açıklamak gibidir. Beynin evriminin mekanistik hipotezleri ise telefona hangi yazılımların yüklendiğini ve bunların cihazı nasıl değiştirdiğini açıklamak gibidir.
Gaetan Lee, London, UK, Wiki Commons
Océanos y dados, Wiki Commons

1) İşlevsel Açıklamalar

Beyinlerin evrimleşmesine yol açan nedenleri ve bunlara nasıl ayak uydurduklarını açıklamaya çalışan hipotezlerle başlayacağız. Okudukça, gözlemlediğimiz olgulara (yukarıda geçen I-VI) ve hipotezlerin bunları açıklayıp açıklayamadığına değineceğiz.

1. Üçlü Beyin Hipotezi (Triune Brain Hypothesis):

En ünlü hipotezlerden biri olan (1960'lardan kalma)⁠[3] bu hipotez, bugün bilimsel olarak yanlış olsa da sosyal medyada hala kendine yer bulmaktadır.⁠[4] Sürüngenlerde (kertenkele beyni), memelilerde (memeli beyni) ve geç memelilerde (insan beyni) olmak üzere, ayrı ayrı evrimleşmiş üç ana beyin yapısı olduğunu belirtir. Bu beyinler sırasıyla temel yaşam işlevlerini, duyguları ve bilişsel faaliyetleri yönetmek için bağımsız olarak işlev görür. Bu hipoteze göre sürüngenlerde yalnızca kertenkele beyni, memelilerde memeli beyni ve kertenkele beyni ve geç memelilerde üç beyin de bulunur fakat birbirlerinden bağımsız çalışırlar.

Bu hipotezin terk edilmesinin birkaç nedeni vardır. Öncelikle, artık evrimin önce bir beyin bölgesini, sonra ise diğerini ortaya çıkarmadığını ortaya koyan kanıtlar vardır. Bunun yerine, nöral bölgeler bu türlerin her biri tarafından paylaşılır, yani sürüngenler de memeli ve insan beyninde olduğu söylenen birçok parçaya sahiptir. Dahası, bu bölgelerin faaliyetlerini birbirinden ayıramayız: örneğin, bilimin ne kadar güzel olduğunu düşündüğümüzde, amigdala ve kortikal bölgelerimiz arasında bir bilgi alışverişi olur. Ayrıca, beyin bölgeleri sadece bilgiye yanıt olarak aktive olmazlar, bunun yerine her zaman belirli bir derecede aktiftirler ancak göreceli faaliyetler gösterirler. Örneğin, uyku sırasında birçok beyin bölgesi farklı oranlarda aktif hale gelir.⁠[4]

Tüm Reklamları Kapat

Yani ne yazık ki içinizde bir kertenkele beyni yok ve bir sorunla karşılaştığınızda kuyruğunuzu bırakıp kaçamazsınız.Duygularınız ve düşüncelerinizle, bu sorunla yüzleşmeniz gerekir!

Üçlü Beyin Hipotezi (sol) ve modern beyin evrimi hipotezleri (sağ)
Üçlü Beyin Hipotezi (sol) ve modern beyin evrimi hipotezleri (sağ)
Pablo Carlos Budassi, Wikicommons

2. Araçsal Hipotez (Instrumental Hypothesis):

Bir türün uyumu için en önemli özelliklerinden biri yiyecek arama, yani besin bulma yeteneğidir. Yiyecek arama ve alet kullanımındaki yaratıcı gelişmelerin primatların ve kuşların beyin büyüklüğü ile ilişkili olduğunu gösteren birçok kanıt vardır.⁠[5] Bir maymunun fındıkları bir taşla kırdığı, bir karganın yiyeceği elde etmek için çok adımlı çözümler ürettiği, hatta diş balığının bir taş kullanarak midyeyi açtığı videolarla karşılaşmış olabilirsiniz (bu videoyu izlemenizi şiddetle tavsiye ederim, link: facebook.com/bbcearth/videos/1937413866365203/). Ancak, bu yenilikleri beyni olan tüm türlerde görmüyoruz, dolayısıyla neden I, III, IV ve V'i gözlemlediğimizi açıklayamıyoruz (I-VI maddelerini hatırlamak için NASIL başlığının altındaki listeye bakın).⁠[2]

Harlequin Diş Balığı.
Harlequin Diş Balığı.
Flickr - Creative Commons License
Genç bir kapuçin maymunu bir aletle fındık açıyor
Genç bir kapuçin maymunu bir aletle fındık açıyor
Tiago Falótico, Wikicommons

3. Sosyal Hipotezler

Makyavelist Zeka Hipotezi (Machiavellian Intelligence Hypothesis)

Prens'te Machiavelli, Prens'ine, toplumuna iyi bir Hıristiyan gibi görünmesi gerektiği halde, otoritesini korumak için etik olmayan yolları (aldatma, kurnazlık ve sahtekârlık) kullanabileceğini açıklar.⁠[6] Dolayısıyla, kişinin kendi iyiliği için yaptığı bu tür etik dışı davranışları Makyavelizm olarak tanımlıyoruz. Dahası, bu davranışlar Hobbes'un insan doğasına ilişkin görüşü gibi felsefelere de zemin hazırlamaktadır.

Türler eş ve yiyecek için birbirleriyle rekabet eder, dolayısıyla uyum yeteneğini artırmak Makyavelist davranışlar (taktiksel aldatma) gerektirir. Dahası, taktiksel aldatma neokorteks hacmi ile pozitif bir korelasyona sahiptir. Ancak bu, hayvanların neden bir arada yaşadığını, sosyal ilişkiler kurup birbirlerine destek olduklarını açıklamamaktadır. Hayvanların Makyavelist olmayan bu sosyal tarafları, Rousseau ve Rawls gibi filozofların, Hobbes’un tersine ortak fayda üzerine hipotezler geliştirmesine sebep olmuştur. Dolayısıyla, Makyavelist hipotez sadece I ve II'yi neden gözlemlediğimizi açıklayabilmektedir fakat sosyal olgulara açıklama getirememiştir.⁠[2]

Prens'in yazarı Niccolò Machiavelli'nin portresi
Prens'in yazarı Niccolò Machiavelli'nin portresi
Rijksmuseum, Wiki Commons

Kültürel Zeka Hipotezi (Cultural Intelligence Hypothesis)

Şimdi, daha yüksek maliyetleri olsa bile, hayvanların neden gruplar halinde yaşadığına dair bir neden bulmamız gerekiyor. Hipotezin adından da anlaşılacağı üzere, gruplar kültür yoluyla bilgi aktarımını dağıtmak ve geliştirmek için oluşmuş olabilir. Bu hipotez, yeniliklerin ve alet kullanımının grup üyeleri tarafından öğretildiğini ve bir grup içinde bilgi birikimine neden olduğunu öne sürerek Araçsal Hipotez'e sosyal bir bakış açısı ekler.

Bu hipotez, grup içinde öğrenen insanların ve diğer primatların beyinlerinin daha büyük olmasını destekleyebilir. Ancak bu hipoteze karşıt kanıtlar da vardır. Örneğin, Babunlar sosyal yaşamları başlamadan önce yiyecek aramayı öğrenirler. Ayrıca, bu hipoteze göre bir yavruyu büyütmeye babanın veya tüm topluluğun yardım ettiği türlerden daha büyük beyinler beklerdik, ancak bu korelasyonu görmüyoruz. Aksine, tek eşli türler çok eşli türlere göre daha büyük beyin boyutlarına sahiptir. Dolayısıyla, bu hipotez yalnızca neden VI’yı gözlemlediğimizi açıklayabilmektedir.⁠[2]

Vygotskian Zeka Hipotezi (Vygotskian Intelligence Hypothesis)

Tüm Reklamları Kapat

Makyavelist hipoteze karşı çıkan bu görüş, insan toplumlarında iletişimsel, öğretim odaklı ve işbirliğine dayalı kolektif zekâya ihtiyaç duyulduğunu öne sürmektedir. İnsan beyninin neden daha büyük olduğunu açıklamayı amaçlar, ancak diğer türleri kapsayamaz: ne bazı primat türlerindeki benzer özellikleri ne de grup büyüklüğünün beyin büyüklüğü ile pozitif korelasyonunu açıklayamaz. Dolayısıyla, I-VI arasından sadece ilkini (I) açıklamaktadır.⁠[2]

Şehrazat Hipotezi (Scheherazade Hypothesis)

Bu hipotez özellikle cinsel seçilime odaklanmaktadır. Beyin büyüklüğünün, belirli çiftleşme ihtiyaçları ve genetik materyalin yayılması ihtiyacını karşılamak amacıyla arttığını söyler.

Cinsel seçilimin ana göstergeleri (testislerin büyüklüğü ve dişilerin erkekler üzerinde baskı yaratan çiftleşme davranışları) beyin büyüklüğü ile ilişkili değildir. Ancak yine de üreme sadece eşin genetik özelliklerinin seçilmesiyle ilgili değildir. Örneğin, bazılarımız (ve bazı diğer türler) bağ kurmak için "ruh eşi”ni arayabilir. Bu hipotez, tek eşli türlerin neden çok eşli türlerden daha büyük beyinlere sahip olduğunu açıklayabilmektedir. Yine de, neden II, III ve VI'yı gözlemlediğimizi açıklayamamaktadır.⁠[2]

Sosyal Beyin Hipotezi (Social Brain Hypothesis)

Çoğumuzun bu hipotezi bilmesinin ya da duymasının nedeni, önceki hipotezlere kendi içinde yer açabilmesidir. Bu hipotez, türlerin birlikte çalışarak çözmeleri gereken ekolojik sorunlarla karşılaştıklarını ve bu sosyal gelişimin daha büyük beyinler gerektirdiğini savunur. İşbirliği daha büyük gruplarla arttığından, grup büyüklüğünün beyin büyüklüğünün çeşitli ölçümleriyle (neokorteks, frontal lob ve tüm beyin hacmi gibi) pozitif korelasyonunu açıklayabilir. Ayrıca, bu korelasyon dişi gruplarda daha belirgindir.

Şimdi, nörogörüntülemeyi davranışsal yöntemlerden daha çok sevenler, kemerlerinizi bağlayın! Daha fazla Facebook arkadaşı ve daha büyük ağları/grupları olan insanların ve makakların, frontal ve temporal bölgeler daha büyük hacme sahiptir.⁠[7] Bu, insanlarda ve primatlarda görülen geniş sosyal ağlar ve büyük beyinler arasındaki korelasyon için güçlü bir kanıttır. LinkedIn hesabını güncellemeye gidenleri görür gibiyim!

Büyük sosyal gruplara sahip makaklar ve geniş sosyal medya ağlarına sahip insanlar daha büyük frontal ve temporal loblarına sahiptir.
Büyük sosyal gruplara sahip makaklar ve geniş sosyal medya ağlarına sahip insanlar daha büyük frontal ve temporal loblarına sahiptir.
Christian Rebernik, Wiki Commons
Hans-G. Unrau, TEDX Unihalle, Flickr Creative Commons

Ama (her zaman bir "ama" vardır) grup büyüklüğü ve beyin büyüklüğü korelasyonu sadece primatlarda gözlemlenmiştir. Yine de bu hipotez, sosyal becerileri olan balıklar ve böcekler gibi diğer türlerden de destek bulmaktadır. Sosyal böcekler denince aklımıza ilk olarak arılar geliyor. Kraliçeleri daha sosyal olan arı türlerinin, sosyallikten sorumlu bir beyin bölgesinin hacminin daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Dahası, sosyal beceriler öğrenilir ve bu öğrenme sütten kesilme ve ilk çiftleşme arasındaki süreçte gerçekleşir. Çalışmalar, bu öğrenme aşamasının, daha önceki gelişim aşamalarına kıyasla beyin boyutundaki farklılıkları açıklamada daha iyi olduğunu göstermiştir.

Diğer sosyal hipotezler sosyal beyin hipotezine ya doğrudan katkıda bulunarak ya da onun sonuçları gibi hareket ederek kendilerine bu hipotezin içinde yer bulabilirler. Ayrıca, bu hipotezin I-VInın tamamını açıklayabilmesi için Araçsal Hipotez ile birleştirilmesi gerekir.⁠[2]

4. Adaptif Beyin Hipotezi (Adaptive Brain Hypothesis)

Bu hipotez, beyni, önceki ve gelecekteki durumları göz önünde bulundururken iç ve dış gelişmeleri izleyerek sürekli optimum fonksiyonu (veya çözümü) ve bu fonksiyona bağlı adaptasyonu bulmaya çalışan bir sistem olarak görmektedir. Diğer hipotezlerde adaptasyon bakış açısı olsa da, bu hipotez beyni sürekli olarak nasıl daha iyi adapte olabileceği üzerinde çalışan bir makine olarak görmekte ve beynin sahip olduğu ve geliştirdiği her mekanizmanın odağına adaptasyon amacını koyduğunu söylemektedir. Beyin, öngörüde bulunmak ve uyum sağlamak için önceki deneyimlere dayanarak hareket eden Bayesci (Bayesian) bir sistemdir**. Ayrıca, dışarıdan gelen girdileri analiz ederek ve daha önce deneyimlenmemiş görevler için dikkatini artırarak uyum yeteneğini bozabilecek hataları en aza indirmeye çalışır.

Bu hipotez sosyal bağlantıları, duyguları ve bilişsel eylemleri adaptif birer mekanizma olarak gördüğünden sosyal hipotez altında sayılabilir. Ayrıca, buna göre güçlü sosyal bağlantılar stres ve çevresel kısıtlamalarla yüzleşmek için önemli birer adaptasyondur. Son olarak, adaptif beyne odaklanmak, ruhsal hastalıkları anlamamıza yeni bir bakış açısı kazandırabilir. Kronik stres buna iyi bir örnektir. Kronik stres altındaki bir hayvan strese uyum sağlayamaz. Bu durum hayvanın strese yanıt vermesini engeller ve onu bir çıkmazın içine sokar.⁠[4]

** Bayesci sistem: Mevcut veya gelecekteki belirli olayların olasılıklarını hesaplamak için geçmişteki sonuçların kullanıldığı, olasılık hesaplamasıyla çalışan sistemler

Hipotezler için bir özet şema
Hipotezler için bir özet şema
Dunbar, R. I., & Shultz, S, Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci, 2017

2) Mekanistik Açıklamalar

Beyin evriminin işlevsel hipotezlerini (makinemizi geliştirmeye iten nedenleri) açıkladıktan sonra, şimdi sorumlu genleri, hücrelerimizdeki moleküler ağları ve kök hücrelerimiz için yol gösterici ipuçlarını (sistem güncellemeleri ve makinedeki yeni dişlileri) bilmek istiyoruz. Dolayısıyla, bir sonraki bölümde, beyninizin nasıl evrimleşeceğine dair mekanik bir kılavuz var. Gerisi sizlere egzersiz olarak bırakılmıştır (evde deneyebilirsiniz).

Gelişim Biyolojisi Üzerinden Yaklaşım:

Varoluşumuzun ilk aşamalarında, beyin evrimimizden sorumlu gen grupları vardır. "Homeobox genleri" gibi genel beyin şekli ve yapısı için esas olan genlerin çoğu evrim boyunca yüksek oranda korunmuştur. Daha sonraki aşamalarda, kortikal bölgelerin eksenlerini, boyutlarını ve yerlerini belirlemekten "erken desenleme genleri (early patterning genes)" sorumludur. Vücudun (aynı zamanda beynin) gelişimi kök hücrelere ve kök hücrelerin soyundan gelen, ancak bölünme yeteneği sınırlı olan ve yalnızca belirli bir hücre tipini oluşturabilen progenitör hücrelere bağlıdır. Diğer bazı genler, bu progenitör hücreleri olgun nöron ve glial hücrelere farklılaşacakları konumlara yönlendirir ve bazı genler de akson ve sinapsları yönlendirir. Dolayısıyla, DNA modifikasyonları (örneğin mutasyonlar, DNA kırılmaları ve yeniden bağlanmaları) yoluyla bu genlerin ifade kalıplarındaki değişim, beyinlerin farklı şekil ve boyutlarda olmasına neden olabilir. Ayrıca, gelişim boyunca, duyusal veya spontane dürtülerin (çevreden gelen girdilerin) neden olduğu faaliyetler beynin kortikal haritasını, boyutunu ve bağlanabilirliğini değiştirebilir.

Bir çalışmada, beyinde küçük dünya ağları*** gibi enerji maliyeti düşük ve daha yüksek karmaşıklığa sahip bazı topolojik ağlar bulunmuştur. Bu, beynin boyutunu ve faaliyetteki gecikmeleri minimize etmek için nasıl çözümler bulabileceğinin güzel bir örneğidir.⁠[8]

***küçük dünya ağları: Beyni incelemenin bir yolu, her nöronu çizgilerle birbirine bağlanan noktalar gibi, yani düğümler olarak düşünmektir. Bu, beyni temsil etmenin topolojik/geometrik bir yoludur ve beyin konnektomlarının oluşturulmasında kullanılan bir yöntemdir. Bu düğüm ağları (nöronlar) farklı şekillerde bağlanabilir. Bu bağlantılar rastgele olabileceği gibi küçük dünya ağları gibi belirli özel şekillerde de olabilirler.

Beyin ağlarının topolojik bir gösterimi
Beyin ağlarının topolojik bir gösterimi
Hagmann P, Cammoun L, Gigandet X, Meuli R, Honey CJ, Wedeen VJ, Sporns O (2008) Mapping the structural core of human cerebral cortex. PLoS Biology Vol. 6, No. 7, e159

Hücresel Biyoloji Yaklaşımı

Nöronların biçim ve yapıları da çeşitlidir ve bu çeşitlilik beyinler arasındaki farklılıkları açıklamakta önemlidir. Primatların dendritlerinde (bir nöronun diğer nörondan bilgi aldığı kollarında) daha fazla dendritik omurga ve özelleşmiş dendritik dallar olduğu bulunmuştur (bir ağacın pek çok dalı ve çiçeği olması misali). Ayrıca, CR-ir piramidal hücre insana özgü iken, iğ-şekilli nöronlar da insanlara ve bazı maymunlara özgüdür. Buna ek olarak, insanların beyinlerinde diğer türlere kıyasla daha fazla internöron (baskılayıcı, inaktive edici nöron) türü ve sayısı bulunmaktadır. Bununla birlikte, nöronlar temel yapılarını, boyutlarını ve özelliklerini korudukları için hücresel evrimlerinde kısıtlamalar vardır. Yine de, dendritik dallanma örüntüleri gibi bazı yeni yapılar beyni geliştirmiştir. Bu da hücre şekillerindeki değişikliklerin beynin optimizasyonunu sağlamaya yönelik olduğunu düşündürmektedir.⁠[8]

Primatların dendritleri, yani başka bir nörondan bilgi aldıkları kolları bol bol dallara ve alt dallara bölünmüştür. Üstteki nöronlar sırasıyla A) kurbağa, B) kertenkele, C) fare ve D) insana aittir. Alttaki a-e, nöronun gelişimini ve dendrit oluşumunu gösterir.
Primatların dendritleri, yani başka bir nörondan bilgi aldıkları kolları bol bol dallara ve alt dallara bölünmüştür. Üstteki nöronlar sırasıyla A) kurbağa, B) kertenkele, C) fare ve D) insana aittir. Alttaki a-e, nöronun gelişimini ve dendrit oluşumunu gösterir.
Image from page 200 of "A text-book of physiology : for medical students and physicians" (1916), Flickr Creative Commons

Genetik Yaklaşım

Yukarıdaki değişikliklerin köklerinin genetik değişikliklere dayandığını çoğumuz tahmin ediyor olsak da, genlerin isimlerini duymadan rahat uyku uyuyamayacak okuyucular için bazı genlerin isimlerini vermek ikna edici olabilir.

Beynin büyüklüğünü kontrol etmekten sorumlu genlerden ikisi Mikrosefalin (MCPH1) ve Anormal İğsi Mikrosefali (ASPM). MCPH1'in primat evrimi sırasında hızlı bir şekilde evrimleşerek insanlara yol açtığı ve daha sonra evriminin yavaşladığı gösterilmiştir. ASPM ise insanlar evrimleştikten sonra evrimleşmiştir ve halen insan evrimindeki rolünü sürdürmektedir.⁠[9]

Bir başka gen olan ZEB2, maymunlara kıyasla insanlarda daha büyük olan ön beyinle ilişkilendirilmiştir. Dahası, bizi erken dönem akrabalarımızdan ayırmış olabilecek NOVA1 genimizi diğer Homo türleriyle karşılaştırdığımızda farklılıklar tespit edebiliyoruz.⁠[10]

Genetik tartışmaların hiçbiri kodlamayan DNA'dan (non-coding DNA) bahsetmeden bitemez ve onları "hurda" olarak adlandırdığımız günlerden her zaman pişmanlık duyacağız. Buna bir örnek, insanlar ve maymunlar arasında önemli değişikliklere neden olan SPATA18 geninin ekspresyonunda, kodlama yapmayan DNA tarafından düzenlenen değişikliktir.⁠[11] Son olarak, genetik değişikliklerin birçok yoluna ek olarak, DNA onarım mekanizmasının hata oranı da türler arasında önemli bir farktır.⁠[12]

DNA onarım mekanizmaları türler arasında farklılık gösterir. DNA'nın onarımı, insan beyninin gelişimi ve dolayısıyla evrim için önemli bir faktördür.
DNA onarım mekanizmaları türler arasında farklılık gösterir. DNA'nın onarımı, insan beyninin gelişimi ve dolayısıyla evrim için önemli bir faktördür.
National Center for Advancing Translational Sciences, Flickr Creative Commons

Bu kısa rehber yazılırken ve siz okurken, beynimiz ve onunla ilgili birçok hipotez evrimleşmeye devam etti. Ayrıca, kim olduğumuz hakkında daha fazla şey öğrendik. Şimdi, hayatınıza devam etmeden önce, hayatınızı kolaylaştırmak için gösterdiği çabalardan dolayı adaptif, sosyal ve araçsal beyninizi takdir etmek için bir saniyenizi ayırın.

Kaynaklar ve İleri Okuma
Rastgele Yazıya Git
7
Alt Başlıklar
Bu Blog Yazısı Sana Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    0
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    0
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    0
  • Güldürdü
    Güldürdü
    0
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    0
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    0
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    0
  • Üzücü!
    Üzücü!
    0
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0

Yorumlar 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 18:48:06 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/14783

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Hemen Paylaş
Bu blog yazısını sevdin mi?
Paylaşarak başkalarına da ilham ol.
Keşfetmeye Devam Et