Antroposentrik Dünya Tasarımı: Doğa, Nesne ve Enformasyonun İnsanileştirilmesi

3dk
Antroposentrik Dünya Tasarımı: Doğa, Nesne ve Enformasyonun İnsanileştirilmesi
  • Blog Yazısı
Co-Pilot üzerinden , bu yazı için yaratılmıştır.
Co-Pilot

Kültürel Kodlar

Arsev Bektaş’ın tanımına göre [1] kültür, “İnsanın bir toplum üyesi olarak edindiği bilgi, inanç, sanat, hukuk, ahlak, töre ve tüm diğer yetenek ve alışkanlıkları içeren karmaşık bir bütündür.” Ona göre, bu alışkanlıklar belirli formlar aracılığıyla (kodlar) öğretilebilir, saklanabilir ve yeni kuşaklara aktarılabilir.

Kültürel kodların bir sonucu olarak insan, eski çağlardan itibaren çevresindeki bağımsız olarak var olan nesneleri tanımlarken, kendi bakış açısını ve bilişsel kodlarını yansıtma eğilimi göstermiştir. Doğanın yeniden üretme kapasitesine dayanarak "Ana" olarak adlandırılması, dağların ise "Baba" olarak isimlendirilmesi, bu yaklaşımın açıklayıcı örnekleridir. İnsan, baktığı yeri ya da şeyi kendi hakikat temsilleri üzerinden görmeye ve tanımlamaya başlamıştır. Literatürde bu davranışa "patetik yanılgı" denilmektedir. Gürbilek [2], kavramı, insanın canlı veya cansız bir nesne karşısında hissettiklerini, sanki nesnenin kendi özelliğiymiş gibi anlatması şeklinde tanımlamaktadır. Dilimize yansıyan örnekleri şu şekildedir; zalim gece, ağlayan ırmak, yaslı deniz. Canlı veya cansız varlıkların insanileştirilmesi olarak ele alabileceğimiz bu kavram, insanın kendi dışında var olan gerçekliği kendi bilişsel kodları üzerinden yorumlaması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Dünyanın oluşumu, anlam ve hatta ilk tanrılar bu anlayış çerçevesinde şekillenmiştir (bkz. Gılgameş, İlyada ve Odysseia). İyonyalı düşünürler MÖ 700-600 yıllarında nesnel gerçekliği tanımlamak amacıyla "arkhe" kavramını ortaya koyarak insan merkezli anlayışı dönüştürmeye çalışmış olsalar da, bu çaba Protagoras’ın “İnsan, her şeyin ölçüsüdür” sözüyle yaklaşık 300 yıl sonra yerini yeniden insanı merkeze alan eski kültürel kodlara bırakmıştır. [3]

Tüm Reklamları Kapat

Modern Toplumda Patetik Yanılgı

İnsan merkezli bilişsel kodlar, sosyolojik evrimle günümüze taşınmıştır. Tüketim toplumu ve medya, nesnelere insani özellikler yükleyerek bu yaklaşımı pekiştirmektedir; eşyaların isimlendirilmesi, onlara bir "insani ruh" atfetmenin bir örneğidir. Benzer bir tutum, hayvanlarla kurulan ilişkilerde de görülmektedir. Örneğin Cooke [4], sirklerde sayı saydığı düşünülen atların aslında matematiksel işlem yapmadığını, yalnızca insan yüz ifadelerine tepki verdiğini belirtir. Atlar, eğitmenlerinin mimiklerinden ipuçları alarak "doğru" tepkiyi verir; sayı saymaz. Hayvanların farklı algı ve iletişim yolları vardır, fakat insan merkezli bakış bu gerçekliği uzun süre görmezden gelmiştir ve atların matematik konusunda yetenekli olduğunu var saymıştır.

Doğal ve Yapay Enformasyon Modelleri

Kurumsal dinlerin gelişmesiyle birlikte dönüşüm geçiren insan merkezci yaklaşım, zamanla antroposentrik düşüncenin gelişmesine imkân tanımıştır. Bu düşünceye göre, doğadaki her şeyin asıl amacı insana hizmet etmektir ve doğa yalnızca insanlar açısından anlamlı ve değerlidir. Doğadaki varlıklar çoğunlukla insanların kullanımı, ihtiyaçları ve çıkarları doğrultusunda değerlendirilir.

Tüm Reklamları Kapat

Bilişim teorisi kapsamında sistemsel belirsizliklerin giderilmesi için sistemin tasarlanması ve olasılıkların hesaplanması gerekmektedir. Bu tasarım aşamasının ana mimarı insandır ve çevresini kendi amaçları doğrultusunda tasarlaması onun ayrıcalığındadır. Kanımca, bu yaklaşım bizleri entropi kavramına yaklaştırmaktadır. Tekilliklerin azalması olarak ele alınabilecek olan entropi kavramını bugün modern dünyada gözlemlemek pek güç değildir. Bu tasarım sonucunda 1980’den 2000’e kadar doğal yaşam alanları %40 oranında azalmıştır.⁠[5] Aynı azalma biyoçeşitlilik konusunda yaşanmaktadır. İnsan merkezinde tasarlanan çevre ve sistem tekillikleri azaltmakta, doğal enformasyon modeli olan evrim kavramını belirli amaçlar doğrultusunda sekteye uğratmaktadır. Modern homo sapiens, kapitalist ideoloji kapsamında artık sadece insan için değil, insan yaratımı bir ideoloji için sistemi tasarlamaktadır. Endüstriyel verimliliğin odağı dışında kalan bütün kavramlar önemsizleştirilmektedir.

Alexander von Humboldt, 1800’lü yıllarda doğa bilimlerinde bütüncül ve bağlantılı bir yaklaşım geliştiren ilk kişilerden biridir. Tek merkezci bakış yerine bütünselliğe odaklanan Humboldt, “Kosmos” kavramı ve “Yaşam Ağacı” (Life of Tree) gibi tanımları geliştirerek doğadaki canlıların ve nesnelerin birbirleriyle ve çevreleriyle olan bağlantılarını vurgulamıştır.⁠[6] Ona göre doğal enformasyon modellemesinin kompleks bir bilinç yaratmadaki kritik rolü, bu model içerisinde trilyonlarca bağlantı kurulmasını sağlayan tekil parçaların birbirleriyle kurmuş olduğu karşılıklı etkileşimdir. Doğa modelinin hizmet ettiği bir anlam yoktur, model kendine içkin bir şekilde sürekli anlam üretmektedir.

Bugün sahip olduğumuz teknolojik yaklaşımlar bağlantısallık paradigması kapsamında işlevsel olabilmektedir. Yapay zeka ve bayesian matematiğin temel kurgusu, kaos ortamlarında büyük verilerin birbirleriyle kurmuş oldukları bağlantılar üzerinden anlam çıkarılmasına ve yeni bir enformasyon modellemesinin ortaya konmasına dayanmaktadır. Bağlantısallık; parçaların birbirleriyle olan ilişkilerinin ve etkileşimlerinin önemi üzerine kurulu bir kavramdır. Bütünsellik ise tikel (bireysel) parçaların bir araya gelerek oluşturduğu daha büyük resimdir. Antroposentrik bakış açısı genellikle tikel parçalara (insana) odaklanmamızı sağladığı için insan dışındaki parçaların oluşturduğu bütünselliği gözden kaçırmaktadır.

Kılıç [7], her şeyin içinde bulunduğu ağ ile anlam kazandığını ve parçaların ancak diğerleriyle kurduğu bağlantılar sayesinde anlamlı olabileceğini vurgulamaktadır. Bu perspektif, bizlerin tasarımcısı olmadığımız ve sadece bir parçası olduğumuz doğa felsefesinin kapılarını aralamaktadır. Tüketim toplumu, antropik yaklaşımlar çerçevesinde bireye dair her şeyi kutsamakta ve nihai amaç olarak bireyin haz bulmasını kodlamaktadır. Bu yaklaşımın temel itici gücü ‘gelişim’ felsefesidir. Gelişim felsefesi ekseninde insanın içinde bulunduğu öznel gelişim temel amaç olarak ele alınmakta ve bu gelişim uğruna doğal bütün parçalar bir araç olmaktadır. Doğal enformasyon işleme modeli her geçen gün biraz daha daraltılmakta; yapay anlam dışında kalan bütün canlılar enformasyon modelinin dışına itilmektedir ve sistem entropiye yaklaşmaktadır.

‘Ben öldükten sonra ne olursa olsun’ yaklaşımı, parçaların bütünselliğinden doğan içkin anlamı göz ardı etmektedir. İnsani gelişim paradigmasının kutsanması, bütünü değil yalnızca tekil bir parçayı geliştirmekte; günün sonunda ise savaş kazanmak için geliştirilen teknolojiler, savaş dışı dönemlerde yüceltilmeye başlanmaktadır. Oysa bugüne kadarki birçok gelişim, günü kurtarmaya odaklanan güç odaklarının inanılmaz kaynaklar harcayarak yalnızca kendi çıkarlarını önceliklendirdikleri bir süreç olarak anılmaya daha uygun görünmektedir. ‘Trickle Down Effect’, insan ve teknolojik gelişim bağlamında kapitalist bir etki olarak bizlere tekrar tekrar sunulmaktadır.

Oysa gerçek, insandan bağımsızdır ve gerçek gelişim, belirli grupların merkezinde olduğu bir gelişim değildir. Tekno-gelişim paradigması tek bir anlam ve amaç yaratmaktadır. Doğal enformasyon modellemesinin temel taşı olan ‘randomness’ (rastlantısallık), ereksel sistemlerde istenmeyen bir olgudur. Tek bir amaca ulaşmak için bu faktöre dahil bütün etmenler yok edilmektedir.

İnsana göre canlı olup olmadığı dahi tartışma konusu olan virüslerin, yalnızca enformasyonu modelleyerek ve yayarak dünya ekosistemine nasıl dâhil olduklarını hep birlikte tecrübe ettik. Enformasyon, otopoiesis için gerekli temel yapı taşıdır. Hayatın anlamını insana indirgemeye çalışan deterministik yaklaşımdan kaçınılması ve bunun yerine bütünsel bir enformasyon modelinin ortaya konulması, insanlığın önündeki en büyük zihinsel uğraşlardan biri olacaktır.

Son olarak, Kılıç’ın orman metaforu konunun önemini bizlere oldukça iyi açıklamaktadır:

“Yaprak, bütün ormanın kendisi için var olduğunu zanneder. Ancak gerçekte tüm yapraklar bir araya gelince orman oluşur."

Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^Arsev Bektaş. (2018). Kamuoyu, İletişim Ve Demokrasi. Yayınevi: Bağlam Yayıncılık. sf: 79.
  • ^Atilla Ertok. (2018). Sait Faik Abasıyanık’ın Öykülerinde Kullanım Değerinden Psişik Gösterge Değerine Eşya Kavramı. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, sf: 73-85. | Arşiv Bağlantısı
  • ^Lokman Çilingir. (2022). Protagoras: Her Şeyin Ölçüsü İnsan. Felsefe Dünyası Dergisi, sf: 23-39. | Arşiv Bağlantısı
  • ^Lucy Cooke. (2020). Hayvanlar Aleminde Uygunsuz Gerçekler: Yanlış Anlaşılmalarla Dolu Bir Hayvanat Bahçesi. Yayınevi: Domingo Yayınları.
  • ^R. E. A. Almond. Yaşayan Gezegen Raporu 2022 – Doğa İle Uyumlu Bir Toplum İnşa Etmek. (13 Ekim 2025). Alındığı Tarih: 22 Aralık 2025. Alındığı Yer: WWF | Arşiv Bağlantısı
  • ^Andrea Wulf. (2016). The Invention Of Nature: The Adventures Of Alexander Von Humboldt, The Lost Hero Of Science.. Yayınevi: John Murray Publishers.
  • ^Türker Kılıç. (2023). Bağlantısallık, Yaşamdaşlık: "Beyin Nedir?"den, "Yaşam Nedir?"e Bir Bilim Serüveni. Yayınevi: Ayrıntı Yayınları.
Rastgele Yazıya Git
5
Alt Başlıklar
Bu Blog Yazısı Sana Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler!
    Tebrikler!
    2
  • Muhteşem!
    Muhteşem!
    1
  • Bilim Budur!
    Bilim Budur!
    0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel!
    Mmm... Çok sapyoseksüel!
    0
  • Güldürdü
    Güldürdü
    0
  • İnanılmaz
    İnanılmaz
    0
  • Umut Verici!
    Umut Verici!
    0
  • Merak Uyandırıcı!
    Merak Uyandırıcı!
    0
  • Üzücü!
    Üzücü!
    0
  • Grrr... *@$#
    Grrr... *@$#
    0
  • İğrenç!
    İğrenç!
    0
  • Korkutucu!
    Korkutucu!
    0

Yorumlar 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?

Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 20.11.2026 21:30:24 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/21998

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.

Hemen Paylaş
Bu blog yazısını sevdin mi?
Paylaşarak başkalarına da ilham ol.
Keşfetmeye Devam Et