Antikçağ Felsefesi ve Anket üzerine

ÖZET

Yazıya başlamadan ele alacağımız konuları kısa bir özet geçmenin yararını göz önünde bulundurarak kelimelerime başlıyorum. Bu yazıda yunan düşüncesinin, mitosdan logosa geçişini; bunun mitolojiden geldiğini düşündüğüm yorumunu, 3 büyük okulu ve ön plana çıkmış filozofların; Kozmoloji ve ontolojik görüşleri olacaktır. Bu yazı eğitici bir yazıdan ziyade yoruma dayalı ve Antik Yunan felsefesinin kısa bir özeti olarak ele alınabilir. Yazının sonunda bir ankete yer vermeyi gerekli gördüm. Türk halkının evrenin arkhesi düşüncesine nasıl baktığı ve bunun kökenlerinin nereye dayandığına dair birer yorum yapılmıştır. Okuyucuya iyi okumalar dileği ile…

Mitosdan Logosa Antik Yunan Düşüncesinin Evrimi

Yunan mitolojisi birçoğumuza birer hikayeden ibaret gelsede birzamanlar Antik Yunanın en büyük değerlerinden biri idi. Yunan Mitolojisini, Homeros ve Hesiodosun bize bıraktığı eserler sayesinde biliyoruz -Homerosun kendisinin yazdığı günümüzde halen tartışma konusu olsa bile- Ancak Yunan mitolojisinde vahim bir durum vardı: Tanrılar insanları kıskanıyor, insanlar tanrılara meydan okuyor ve sonucunda acı çekseler bile yaptıkları ile gurur duyuyorlar idi.

Tanrılara meydan okumanın en büyük örneği mitolojide adı geçen Prometheusdur. Prometheus birgün tanrıların kullanması için silahlar üreten tekhne (teknik) ustası tanrı olan Hephaistosun atölyesine girdi ve orada ateşi birer rezene sapına saklayarak çaldı. Ateşin insanlığa verilmesi tekhne yani tekniğin insanlara verilmesi oldu çünkü insanlar ateşi kullanarak yiyeceklerini pişirecekti, kendini korumak için silahlar üretecek, hızlı hareket edebilmek için ateşin reaksiyonlarını kullanarak içten patlamalı motorlar üreteceklerdi.

Prometheusun, Zeus karşısında onu açıkca kandırmış ve ona meydan okurcasına güldüğü anlatılmaktadır.

İnsanlar ile tanrılar henüz Mecone adlı yerde birlikte yaşarlarken, kurban törenlerinde sunulan hayvanların nasıl paylaşılacağı konusunda bir anlaşmazlık çıkar. Tanrılar "Bize en iyi kısımlarını sunacaksınız" der. Hakem olarak araya  Prometheus girer. Koca bir hayvanı keser ve iki büyük yığın haline getirerek Zeus'un seçmesini ister.

Zeus yığınların başına gelir. Göz alıcı yağ tabakasına ve parlaklığa aldanarak tercihini ikinci yığından, yani aslında içinden sadece kuru kemikler çıkan yığından yana kullanır.

Kapağı açıp da altından kemiklerin çıktığını gördüğünde Zeus fena halde kandırıldığını anlar ve çok öfkelenir. Ancak tanrıların gözü önünde kendi seçtiği kuralı bozamayacağı için bu paylaşımı kabul etmek zorunda kalır.

Aynı Prometheus'un yaptığının benzerlerini yapan birçok kişi daha mitolojide anlatılmaktadır. Ancak yapmamız gereken çıkarım: Antik Yunanda insanların bunları okuyarak insanların, kendilerini kıskanan tanrılara meydan okuyarak bazen onları gülünç ve komik duruma düşürebildikleri ve bundan bazen hiçbir ceza almamaları onlara tanrılara karşı çıkabilme gücü verebilmiş olmalarıdır. Belkide Mitosdan logosa geçiş birer aydınlanmadan ziyade Olymposun Tanrılarına: "Siz artık gökteki tahtınızda yalnızsınız, biz ise kendi aklımızın ateşiyle aydınlanıyoruz; korkumuz bitti, sıra hesap sormakta." demekten başka bir şey değildi.

Milet okulu

Filozoflar ile başlamadan önce okulları anlatmanın daha doğru olacağını düşündüm ve bu okulların belkide en önemlisi olan Milet okulu ile başlamayı gerek gördüm.

Günümüzde Aydın/Didim civarında ortaya çıka bu okulun kurucusu Thales kabul edilir. Bu okulun mensupları Doğa olaylarını Tanrılardan, Mitsel düşüncelerden arındırarak doğayı yine doğanın kendi içine bakarak açıklamaya çalışmışlardır.

Okulun en köklü mensupları:

* THALES

* ANAKSİMENES

* ANAKSİMANDROS

dur.

Milet okulunun yapmış olduğu bu düşünsel devrim -düşünsel devrim diyorum zira doğayı doğanın içine bakarak açıklamak dönemin yıllardır süregelen mitsel düşüncesini bir kenara koymak demektir.- Fizik, biyoloji, kimya gibi alanların doğumunu hazırlayan en önemli süreçlerden birisir. Unutmamak lazım ki doğa bilimleri doğadaki gözlemin sonucuna "Neden?" sorusunu sorarak süregelmiştir.

Efes Okulu

Efes okulu, günümüz İzmir/Selçuklu civarında doğmuş birer okuldur.

Okulun kurucularından kabul edilen kişi Herakleitosdur.

Milet okulu herşeyin altındaki nedeni birer madde kabul ederken Efes okulu temel bir özelliğin (ki bu Herakleitos için ateştir) sürekli, döngüsel, hareketsel çatışmasıdır.

Aynı nehirde iki kez yıkanmaz" sözüyle ünlüdür. Evrendeki her şeyin bir zıddıyla sürekli bir savaş ve uyum içinde olduğunu öne sürmüştür.

Elea Okulu

İsmini İtalyanın güneyindeki Elea kentinden alan bu okul aslında Herakleitosun "Pantha Rhei" fikrine karş çıkanı sert ve radikal bir okuldur.

Okulun kurulmasında, fikir babası olarak kabul edeceğimiz kişi: Empedokles'tir. Empedokles fikirleri ile bu okula öncü olmuştur ve daha sonra Parmenidesin öncülüğünde okul kurulmuştur.

Temel argümanları "Varlık vardır, yokluk yoktu" fikri üzerine kuruludur ve bu kurulu fikirden yola çıkarak paradokslar üreten Zenon ile bilinen bu okul, Evreni bir olarak kabul eder. Herşey statiktir yani hiçbirşey değişmezdir diye düşünürler. Doğum-Ölüm gibi zıtlıklar Elea okulu için birşey ifade etmez çünkü bunlar yalnızca yanılsamadır.

Var olmayan birşey olmadığına göre birşeyin ölüp yok olması imkansızdır çünkü var olan vardır olmayan yoktur derler. Hiçbir şeyin yokluktan varlığa veyahutta varlıktan yokluğa form alması imkansızdır, gözlemlediklerimiz ise yalnızca yanılsamadır derler.

Pythagorasçı Okul

Evrenin arkhesi sayılardır. Mistik bir kuruluştur. Sayılara göre sosyal ve idari işlemler yapılır. Uğurlu ve uğursuz sayıları vardır.

Ruhun varlığına ve ruhun göçüne inanırlar.

Filozoflar

Miletoslu Thales

İlk filozof kabul edilen thales evrenin arkhesinin su olduğunu söylemiş bunun ise nedenlerinden birisi suyun buharlaşarak havayı; soğuyarakta katı bir cisim oluşturması dolayısıyla ortaya atıldığı düşünülmektedir.

Thalese göre dünya Suyun üzerinde durmaktadır ve düz bir dünya olduğunu söylemektedir.

Ayrıca Thales ilk felsefe okulu olan Milet okulunun kurucusudur.

Anaksimenes

Anaksimenese göre evrenin ana maddesi havadır. Ona göre hava, hem sonsuz ve sınırsız bir yapıya sahiptir hem de tüm evreni saran dinamik bir güçtür. Havayı ilke olarak seçmesinin temel nedeni, onun hayatın ve nefesin ta kendisi olmasıdır: İnsan nasıl nefesiyle  hayatta kalıyor ve bir bütün olarak ayakta duruyorsa, evren de aynı şekilde hava ile sarılıdır ve canlıdır.

Anaksimandros

Milet Okulu’nun kurucusu Thales’in öğrencisi ve ardılıdır. Felsefe tarihinde evreni açıklamak için tamamen somut bir madde yerine, soyut ve sınırları aşan bir ilke öne süren ilk düşünür olarak bilinir.

Öne sürdüğü Apeiron kendi içinde zıtlıkları barındıran ve bu zıtlıklar arasındaki çatışma sonucu maddeyi oluşturan bir Arkhedir.

Anaksimandrosa göre uyum içinde olan evren mutlak adaleti sağlamak için, güneş-ay, yaz-kış gibi zıtlıklarda birisini öne çıkararak adaleti sağlar.

Anaksimandrosa göre evren: Apeiron'dan ayrılan sıcak ve soğuk maddelerin ayrışmasıyla evren dönmeye başlamıştır.

Empedokles

Elea okulunun manevi önderi olarak kabul edilen Empedokles, Arkhenin 4 ana unsur olduğunu öne sümüştür. Bu unsurlar: Hava, Ateş, Su ve Toprak olmak üzere 4 e ayrılır

Herşeyin içerisinde bulunan bu unsurlar. Sevgi ve nefret tanrılarınca denetlenir ve kontrol edilir (Philia ve Nestis).

Dış dünyayı nasıl algıladığımızı şu ilkeyle açıklar: "Benzer benzerle bilinebilir."

Herakleitos

Herakleitosa göre Evren; zamanı gelince alevlenen, zamanı gelince sönen ölçülü ve canlı bir ateştir.

Herşey zıtlıkların savaşından meydana gelmiştir ve bu sebeple herşey savaştan doğmuştur.

Gördüğümüz herşeyin değiştiğini söyler (Pantha rhei). Bu fikre ileride karşı çıkacak parmenides ve onun öncülüğünde kurulmuş Elea okulu ortaya çıkacaktır.

Maddeden ziyade oluş olduğunu söyler.

Ruha inanır ve ruh için ölümün su olmak olduğunu söyler.

Kısacası madde diye birşey yoktur yalnızca oluş vardır. Bu devinim ile sağlanır. Var olan her şey ya var olmakta ya da yok olmakta; yani sürekli bir dönüşüm halindedir.

Ksenophanes

Yunan felsefesinde aydınlanma zihniyetini temsil eden filozof olarak görülmelidir. İnsan biçiminde tanrı anlayışından ve çok tantırıclığa karşı monoteist ve panteisttir

Ksenophanese göre tanrı "tüm göz, tüm kulak, tüm düşüncedir"

kozmolojisi: dünya düzdür. üst tarafında hava küresi, alt tarafında ise toprakla çevrelenmiştir.

Parmenides

Herakleitosun değişim fikrine karşı çıkmıştır ve ünlü sözü olan: "Varlık vardır, Yokluk yoktur" diyerek herşeyin sabit ve değişmez olduğunu vurgulamıştır.

Parmenidese göre arkhe birdir.

Değişim yanlıza insan zihninin yanılsamasıdır. Bu sebepten ötürü ilk rasyonalist filozoflardan birisi kabul edilir. Doğru bilgiye ulaşmak için duyumlardan ziyade aklı ön plana çıkarır.

Boşluğun olmadığını söyler.

Parmenidese göre evren bir küreye benzer kendi içinde sonsuz ancak dışarıdan incelenirse sonludur (zira bir küre içerisinde son bulunmaz hareket durmaksızın devam eder.)

Elealı Zenon

Parmenidesin öğrencisi ve parmenidesin görüşlerini destekleyici paradoksları ortaya atan bir filozoftur.

En bilindik parakosları: Achilles kaplumbağa paradoksu ve Ok paradoksudur.

Tüm paradokslar günümüzde matematiksel olarak çözülmüş olup yalnızca dönemin teknik eksikliklerinden kaynaklı olduğu kanıtlanmıştır.

Leukippos

Atomculuk okulunun kurucusudur.

Bir cismi sonsuza kadar bölersek bir sınır noktası olması gerektiğini savunur ve bu en küçük sınır parçacığa "Atomos" adını verir.

Atomların hareket edebilmesi için boşluğa ihtiyaç duyduğunu söyler ve bu sebeple boşluğun olması gerektiğini savunur.

Anaksagoras

Empedoklesin 2 hareket ettiricisini tek bir "Nous'a" indirgemiştir.

Evrenin arkhesinin içerisinde herşeyden birşeyler barındıran "tohumlar" olduğunu söylmeiştir. Bu tohumlar bir cismin olması gerektiği formuna dönüşerek diğer özelliklerini kaybetmektedir zira bu tohumun evrendeki herşeye dönüşebilecek bir potansiyeli olduğunu ancak bunun evrensel bir akıl olan "Nous" tarafından kontrol edildiğini, denetlendiğini ele almıştır.

Türk toplumunun Arkhe üzerine düşünceleri ve Anket değerlendirmesi

Bu yazıyı hazırlamadan öncesinde halkın içine karışılarak birer anket hazırlanmış toplam 100 kişiye: "Sizce evrenin en temel ana maddesi, herşeyin içinde bulunan temel şey nedir?" sorusu sorulmuştur.

Anket sonuçları şöyledir:

Anket sonuçlarında Şu konu dikkat çekmektedir: Bir kısım dinsel inançlar doğrultusunda, Arkheye Tanrının kendisidir der iken bir kısım Arkheye su semiştir ve anket sonuçlarında aynı sayıda kişinin, Su ve Tanrı dediği belirlenmiştir.

Bu sonuçların aksine birde Arkhe yerine Arkeoloji denildiğini sanan ve arkhe hakkında bilgi sahibi olmayacağımızı söyleyen 20 katılımcı bulunmaktadır.

Anket sonuçlarında ayrıca toprak diyenlerin ise Semavi dinlerden gelen: "Topraktan geldik toprağa döneceğiz" sözünden etkilenerek bu cevabı verdikleri anlaşılmıştır.

Arkhenin hava olduğunu söyleyen katılımcılara bunun sebebinin ne olduğu sorulduğunda karşılaştığımız cevap genellikle, bilmiyorum olurken bazı kişiler heryerde havanın olduğuna dair birer argüman sunmuşlardır (Ne yazık ki boş uzayda bundan bahsedilemez).

Bu anket sonucundan şu anlaşılmalıdır ki: Türk halkının Arkhe görüşleri genellikle semavi dinlereden gelen yaradılış anlatılarından süre gelmektedir.