ANAKSİMENES - SONSUZ BİR DENİZ OLARAK HAVA

Anaksimenes, arkhenin hava olduğunu düşünmüştü. Ona göre ‘hava sonsuz bir deniz olarak evreni kuşatır ve yer de bu hava denizinde düz bir tepsi gibi yüzerdi.’ Ancak hava, sudan farklı olarak tam anlamıyla gözlemlenen hava olarak öne sürülmemişti.

Havayı diğer elementlerle karşıt olarak gözlemlediğimiz biçiminden öte bir 'ana madde' olarak düşündü. Hava, arkhe olan hava ile özdeş olmasa bile, seyrelmiş haliyle de anlamamız gereken bir elementti (yoğunlaşma kuramı). Anaksimenes’e göre hava, parçacıklardan oluşmaktadır ve parçacıklar bir araya geldikçe daha katı elementleri ortaya çıkarmaktadır.

"Bu hava seyreklik ve sıklık bakımından niteliklere göre ayrı ayrıdır, seyrekleşince ateş haline gelir, sıklaşınca önce yel, sonra bulut, daha çok sıklaşınca su, sonra toprak, sonra taş ve bütün ötekiler de bunlardan oluşur."

Böylece parçacıklar ne kadar fazla yoğunlaşırsa, en yumuşaktan en serte evrendeki her şey ortaya çıkar. Yani havanın farklı tözler arasındaki bütün farklılıkları tamamen yoğunlaşma derecesine bağlı olarak nicelikleştirme özelliği vardır. Anaximenes’in öğretisinin özgün yanıysa Thales’in ya da Anaximandros’un akışkancı ilkelerine karşı parçacı bir ilkeyi öne çıkarıyor olmasıdır. Bu atomcu öğretinin de ilk habercisidir.

Düşüncesi mitolojiden bilime geçişin tipik özelliklerini taşır. Gökkuşağını bir tanrı olarak değil, güneş ışınlarının yoğunlaşmış hava üzerindeki etkisi biçiminde ele alması, düşüncesinin rasyonel yanının kanıtıdır. Ancak evrenin bir yarımküre olduğu yolundaki inancından da anlaşılacağı gibi, kendinden önceki mitolojik eğilimlerden gene de bütünüyle arınabilmiş değildir. Bu nedenle Anaksimenes'in kalıcı katkısı kozmolojisinde değil, evrenin yapısında yoğunlaşmanın ve seyrelmenin de bir yeri olduğu görüşünde yatar. Bu görüşü ve maddeler arasındaki açıkça görülebilir niteliksel farklılıkları, yalın nicelik farklılıklarında bulması, bilimsel düşüncenin gelişiminde etkili olmuştur