Anı Nedir? Hatıra Türünün Özellikleri ve Örnekleri Nelerdir?

Anı (İng: "memoir"), genellikle yaşanmış olayların üzerinden zaman geçtikten sonra, kişisel belleğe dayanarak kaleme alınan edebi türdür.^[5] Türkçede anı, hatıra ve hatırat kelimeleri aynı kavram alanında kullanılmaktadır. Anı, genellikle bütün bir ömrü anlatan otobiyografiye göre daha dar bir zaman dilimine veya olaya odaklanmaktadır.^[2] Anlatımda çoğunlukla birinci kişi bakış açısı tercih edilmektedir.

Belgesel anı ile kurmaca ve biyografi arasındaki sınır, okur gözünde Genç Bir Doktorun Anıları veya Latife Hanım başlıklı kitap gibi eserlerde bulanıklaşmaktadır. Genç Bir Doktorun Anıları'nda bu sınırın nasıl bulanıklaştığını aşağıda yayınevi tanıtımı üzerinden izleyeceğiz. Latife Hanım'da ise yaşamı anlatılan kişi değil, İpek Çalışlar yazardır. Kitap, Latife Hanım'ın kendi yazdığı bir hatırat değildir. Bu makalemizde anı türünün tarihsel gelişimini, anlatı yapısını ve komşu türlerden farkını ele alacağız. Ayrıca dünya ve Türk edebiyatından somut sahnelerle, anlam arayışı taşıyan bir anıyı okurken hangi ölçütlere bakacağımızı inceleyeceğiz.

Anı Türünün Kökeni ve Gelişimi

Edebi türün adlandırılmasında anı, hatıra ve hatırat sözcükleri aynı kavram alanını paylaştığı için, anı ile hatıratı zorunlu olarak iki ayrı tür saymak doğru değildir. İki adlandırma arasındaki fark dil bilgisel düzeydedir. Çünkü hatırat kelimesi, hatıra sözcüğünün çoğul biçimidir. Anılar sıklıkla olaylar yaşandıktan sonra yazılmaktadır.

İnsanlar geçmişteki yaşantılarını aradan zaman geçtikten sonra kaleme alabilmektedir. Örneğin Benjamin Franklin'in öz yaşam anlatısının Ancestry and Early Youth in Boston başlıklı ilk bölümünün başında 1771 tarihi yer almaktadır ve yazar başlangıçta kendi hayatının koşullarını oğluna anlatmak üzere yazmaya oturduğunu belirtmiş, bu hatırlamayı yazıya dökerek mümkün olduğunca kalıcılaştırmak istediğini de söylemiştir.^[6] Anı yazarının önceden ünlü olması şart değildir. Yazar, yazdığı kitap sayesinde de ünlenebilmektedir.^[5]

Orta Çağ ve Rönesans Fransası'nda Brantôme gibi yazarların kaleme aldığı çok sayıda hatırat ve tarih metni bulunmaktaydı.^[12] Ancak modern anı türü için tek bir başlangıç tarihi vermek güçtür. Türk edebiyatında hatırat türündeki yazı ve kitaplar 1870'ten sonra nispeten çoğalmıştır.^[1] Çocukluk ve gençlik hatıraları ile meslek ve konu bakımından sınırlanan edebi hatıralar bu türün örnekleri arasındadır.

Pinx Pinssio, P. D.. Graveur, Kamu malı

Anı Türünün Yapısal Özellikleri ve Belleğin Rolü

Bir anı metni, belirli anlatı öğeleri üzerinde yükselmektedir. Anılarda genellikle birinci kişi bakış açısı (İng: "first-person point of view") kullanılmaktadır, böylece anlatıcı bizzat tanık olduğu veya yaşadığı durumları kendi sesinden aktarmaktadır. Anlatının altında yatan ve yazarın iletisini ortaya koyan düşünceye ise tema (İng: "theme") adı verilmektedir. Zaman ve mekan (İng: "setting"), olayların ne zaman ve nerede geçtiğini belirtmektedir. Olay örgüsü (İng: "plot") ise anlatıyı oluşturan olayların bütünüdür.

Olaylar ilerledikçe doruk noktasına (İng: "climax") ulaşılmaktadır. Doruk noktası, anlatının dönüm noktasıdır. Anının sonunda, yani çözüm bölümünde (İng: "resolution") ise anlatılan yaşantıdan çıkarılan dersler üzerine düşünme bulunabilir. Zaman ve mekan ile olay örgüsünün yanı sıra kişiler (İng: "character") ve diyalog (İng: "dialogue") gibi anlatma araçlarından da yararlanılmaktadır. Özellikle diyalog kullanımı anıdaki kişilerin geliştirilmesine yardımcı olmaktadır.^[3]

Anıda Zaman Düzeni ve Anlatım Akışı

Zaman ve mekan içinde gelişen olay örgüsü, doruk noktası ve çözüm bölümü metne yerleştirilirken farklı sıralama stratejileri seçilebilir. Hatırlanan olaylar kronolojik sırayla (İng: "chronological order"), yani gerçekleşme sırasına göre düzenlenebilir ve bu düzende anlatı en eski olaydan başlayarak adım adım sonuca doğru ilerlemektedir. Ancak her yazar bu sırayı izlememektedir. Örneğin anlatı doğrudan olayların ortasından veya sonundan başlayabilir. Ayrıca şimdiki zamandan başlayıp geçmişe dönüşlerle (İng: "flashbacks") de kurulabilir.^[3]

Geçiş ifadeleri (İng: "transitions"), anlatıda zamanın değiştiğini okura bildirmeye yardımcı olmaktadır.

Belleğin Öznelliği, Gerçeklik Beklentisi ve Yazım Süreci

Birinci kişi bakış açısıyla ve olaylar yaşandıktan sonra kaleme alınan bu metinlerin merkezinde insan belleği durmaktadır. Ne var ki bellek özneldir. Bu nedenle her anı, yaşanmış olaylara ilişkin kişisel bakışı da bünyesinde taşımaktadır. Hatırlama kusurlu ve güvenilmez olabileceğinden, anıyı belleğin eksiksiz bir kaydı saymak da doğru değildir. Aynı olayı aile üyeleri veya arkadaşlar farklı gözlemlerle hatırlayabilir. Tanıkların dikkat ettiği ayrıntılar birbirinden ayrılmaktadır. Buna rağmen anının temel olaylarının gerçek olması beklenmekte, metinde edebi bir düzen kullanılması da bu beklentiyi ortadan kaldırmamaktadır.

Yazar, bu gerçeklik çekirdeğini korurken belleğindeki her ayrıntıyı metne aktarmamaktadır, çünkü anı yazarken hangi hatıraların metne alınacağına ve hangilerinin dışarıda bırakılacağına karar vermek gerekmektedir. Ayrıca anı yazımına hazırlanırken belgeler ve fotoğraflar toplanabilir. Bunun birincil metindeki bir örneği Franklin'in otobiyografisinde görülmektedir. Eserin Business Success and First Public Service başlıklı sekizinci bölümü, Passy'de 1784 yılında yazılan devamın başlangıcıdır. Yazar burada elindeki kağıtların, kendi belleğini destekleyeceğini, tarihleri belirlemeye de yardımcı olacağını ifade etmektedir.^[6] Anı yazımı sadece ilk taslağı oluşturmayı değil, metni gözden geçirip geliştirmeyi de içermektedir.^[4]

David Martin, Kamu malı

Anının Günlük, Otobiyografi ve Kurmaca Türlerle Farkı

Anı genellikle birinci kişi ağzından yazılmaktadır. Anı, otobiyografik yazının (İng: "autobiographical writing") bir alt türüdür.^[4] Kapsam bakımından otobiyografi (İng: "autobiography") ile arasındaki sınırı genellikle kapsanan zaman aralığı belirlemektedir. Örneğin Rönesans İtalyası'nda Benvenuto Cellini'nin yazdığı otobiyografi, anıya komşu öz yaşam anlatılarına bir örnektir. Kaynağımız onun yaşam yıllarını 1501-1571 olarak vermektedir.^[12] Otobiyografi genellikle bütün bir ömrü kapsamaktadır. Anı ise çoğunlukla daha dar bir zaman dilimine veya olaya odaklanmaktadır.^[2]

Günlük (İng: "diary") de anıdan ayrılan komşu bir türdür. Günlük genellikle olaylar gelişirken yazılmaktadır. Anı ise sıklıkla olaylar yaşandıktan sonra kaleme alınmaktadır.

Anı ile Hikaye Arasındaki Sınır

Edebi kurmaca dışı yazı (İng: "literary non-fiction"), kurmaca eserlerde kullanılan anlatma tekniklerinden yararlanabilir. Ancak bu teknik benzerliği iki alanı özdeş yapmamaktadır. Kurmaca dışı bir anıda temel olayların gerçek olması beklentisi varlığını sürdürmektedir. Mihail Bulgakov imzalı Genç Bir Doktorun Anıları (İng: "A Country Doctor's Notebook") bu geçişkenliğin bir örneğidir. Eserin Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'ndaki sert kapaklı baskısının başlığı Genç Bir Doktorun Anıları biçimindedir.^[10] Bir İngilizce baskısı Michael Glenny çevirisiyle 2013 yılında Melville House tarafından yayımlanmıştır ve yayınevi tanıtımında eser kısmen otobiyografi, kısmen kurmaca olarak nitelendiği için kitabı bütünüyle belgesel bir anı saymak uygun değildir.^[9]

Yayınevi tanıtımına göre kitaptaki öyküler, yazarın yaşamındaki iki yıllık bir döneme dayanmaktadır ve Bulgakov 1916 yılında, 25 yaşında ve yeni mezun bir doktor olarak kırsala atanmıştır.^[9] Örneğin anlatılan olaylardan birinde genç doktor, daha önce sadece kitaplardan okuduğu bir doğumu yaptırmak zorunda kalmaktadır.

Hatırat ile Biyografi Arasındaki Fark

Haziran 2006 tarihinde Doğan Kitap tarafından yayımlanan Latife Hanım başlıklı kitap, doğrudan Latife Hanım tarafından kaleme alınmış bir hatırat değildir.^[11]

Kitabın yazarı İpek Çalışlar'dır. Tıpkı anı hazırlığında fotoğraf ve belgelerin kullanılması gibi, bu kitapta da belgelerden, yabancı kaynaklardan yapılan alıntılardan ve fotoğraflardan yararlanılmıştır.^[11] Ancak burada metni kuran kişi, anlatılan kişinin kendisi değil, İpek Çalışlar'dır. Elbette bu kitabın biyografik bir eser olması, incelenen tarihsel kişiliğin yayımlanmış hiçbir hatıratı bulunmadığı anlamına da gelmemektedir. 

Belgeler ve fotoğraflar biyografik incelemeye malzeme sağlamaktadır. Görsel yapay zeka ile üretilmiştir.

Dünya ve Türk Edebiyatından Anı Örnekleri

Birinci kişi bakış açısı, zaman ve mekan ile olay örgüsü, doruk noktası ve çözüm bölümü gibi yapı taşlarının metin üzerinde nasıl işlediğini görmek için birincil örneklere bakabiliriz. İlk örneğimizde Franklin, Philadelphia şehrine ilk varışını neden bütün ayrıntılarıyla anlattığını doğrudan açıklamaktadır. Amacı, bu beklenmedik başlangıç koşullarıyla yazarın orada sonradan ulaştığı konumun karşılaştırılabilmesidir. Söz konusu sahne, otobiyografinin Arrival in Philadelphia başlıklı üçüncü bölümünde yer almaktadır.

Sahne açıldığında anlatıcı, yolculuk, kürek çekme ve dinlenememe yüzünden yorgun olduğunu ve çok acıktığını söylemektedir. Second-street üzerindeki bir fırında kendisine üç büyük, kabarık ekmek verilmektedir. Anlatıcı, iki ekmeği kollarının altına alıp üçüncüsünü yiyerek yürüdüğünü anlatmaktadır. Yürürken Mr. Read'in evinin önünden geçtiğini belirten yazar, geçmişteki görüntüsünü kesinlikle çok tuhaf ve gülünç bulduğunu da ekleyerek olayın yanına sonradan yapılan değerlendirmeyi yerleştirmektedir.

Aynı eserdeki ikinci örneğimiz ise tekil bir sokak sahnesi yerine, hatırlanan bir çalışma sürecinin adım adım nasıl anlatıldığını göstermektedir. Yazar, kendi yazılarını geliştirmek amacıyla Spectator adlı yayındaki metinlerle yürüttüğü çalışmayı, Beginning Life as a Printer başlıklı ikinci bölümde bir işlem sırasıyla aktarmaktadır. İlk adımda, okuduğu metinlerin her cümlesindeki düşünceyi kısa notlarla kaydetmektedir. İkinci adımda, bu notları birkaç gün kenara bırakmakta ve ardından kitaba hiç bakmadan metni yeniden kurmayı denemektedir. Son adımda kendi kurduğu yazıyı özgün metinle karşılaştırmakta, bazı hatalarını keşfetmekte ve bunları düzeltmektedir. Böylece anı metni, geçmişteki bir öğrenme deneyimini not alma, metni yeniden kurma ve hataları düzeltme aşamalarıyla okura somut olarak sunmaktadır.

Türk Edebiyatında Çocukluk ve Edebiyat Çevresi Hatıraları

Türk edebiyatındaki hatıralar arasında çocukluk ve gençlik hatıraları ile meslek ve konu bakımından sınırlanan edebi hatıralar ayrı gruplar oluşturmaktadır. Çocukluk ve gençlik hatıraları arasında Ziya Paşa'nın Defter-i A‘mal adlı eseri anılmaktadır. Üçüncü metin örneğimiz, Muallim Naci'nin Faruk Çınar'ın takdim yazısına göre sekiz yaşına kadarki çocukluk anılarını anlatan Ömer'in Çocukluğu adlı eseridir, aşağıda ise eserin Saraçhanebaşı'ndaki Evimiz ve Ailem başlıklı açılış bölümünde yer alan köpek karşılaşması örnek olarak ele alınmaktadır. Bu sahneden yapılan alıntılar, özgün Osmanlıca baskının kelimeleri değil, söz konusu nüshada yayımlanan günümüz Türkçesi metnidir. Sahnede anlatıcıya bir köpek saldırmakta ve anlatıcı bu durumu, "Üzerime saldırdı. Beni mektebin duvarına sıkıştırdı." sözleriyle aktarmaktadır. Çocuk anlatıcı korkusunu, "Ben ağlamaya, haykırmaya başladım." cümlesiyle duyurmaktadır. Kaçışın ardından ise arkasına baktığında tehlikenin geçtiğini, "Arkama baktım, köpekten eser yok." ifadesiyle bildirmektedir.^[7]

1865 ile 1932 yılları arasında yaşamış olan Ahmed Rasim'in çocukluk yıllarını ve gençlikteki meslek adımlarını anlatan hatıra eserleri bulunmaktadır.^[8] Gecelerim ve Falaka çocukluk hatıralarını anlatan eserleridir. Kaynak Falaka'nın İstanbul baskısını 1927 olarak gösterir. Öte yandan yazarın Muharrir, Şair, Edib başlıklı eseri, genç müellifin basın hayatına girişini konu edinmektedir. Meslek ve konu bakımından sınırlanan edebi hatıralar alanında ise Halit Ziya Uşaklıgil'in Kırk Yıl adlı eseri bir örnektir. Bu eserler, 1870 sonrasında çoğalan Türk hatıra geleneğinin çocukluk ve meslek anılarından oluşan örnekleridir.^[1]

Sonuç

Anı, genellikle yaşanmış olayların üzerinden zaman geçtikten sonra, kişisel belleğe dayanarak kaleme alınan edebi bir türdür ve bellek öznel olduğu için metin kişisel bakışı da taşır. Hatırlama kusurlu ve güvenilmez olabildiği için hiçbir anı metni geçmişin eksiksiz bir kaydı sayılamaz. Buna rağmen temel olayların gerçek olması beklentisi korunmakta ve yazarlar eldeki kağıtlar, belgeler veya fotoğraflarla hatırladıklarını destekleyebilmektedir.

Dolayısıyla Genç Bir Doktorun Anıları gibi kısmen otobiyografi, kısmen kurmaca olan eserleri belgesel anıdan, İpek Çalışlar'ın Latife Hanım kitabı gibi belgelere dayalı biyografik incelemeleri ise kişinin kendi yazdığı hatırattan ayırmak gerekmektedir. Benzer şekilde Second-street üzerinde üç kabarık ekmekle yürüyen gencin görüntüsünü veya mektep duvarına sıkışan çocuğun korkusunu okurken, anlatılan sahnenin yazarın sonradan seçip kurduğu bir metin olduğu unutulmamalıdır.

Bu ayrımlar, anlam arayışı taşıyan bir anıyı okuyan kişinin eline temel bir ölçüt vermektedir. Bir anıyı değerlendirirken, metindeki tarihsel ve olgusal tanıklığı, yazarın geçmişteki yaşantısına sonradan yüklediği kişisel anlamdan ve çıkardığı derslerden ayırarak tartmak gerekmektedir.