popüler kültürün zihin kontrolü fantezilerinde kurgulandığı gibi kullanılmıyor. hem türkiye dahil dünyadaki pek çok ülkede yasal olarak açıkça yasaklanmış durumda hem de reklamcıların sandığınız gibi gizli karelerle beyninizi hackleyip istemediğiniz şeyleri satın aldıracak doğaüstü bir gücü yok.
laboratuvarda uykusuzluktan gözlerimin altı çökmüş halde günlerce fMRI verisi temizlemeye çalışırken ya da hakem 2 yüzünden reddedilen makalenin yasını tutarken, insanların reklamcıların iki kare gizli görselle tüm insanlığı hipnoz ettiğine inanması bana biraz acı tatlı bir tebessüm veriyor. bu şehir efsanesinin kökeni 1957 yılında james vicary adındaki bir pazar araştırmacısının sinemada saliselik 'patlamış mısır ye, kola iç' kareleri göstererek satışları patlattığını iddia etmesine dayanıyor. işin trajikomik tarafı, vicary yıllar sonra köşeye sıkışınca bu çalışmanın tamamen bir uydurma olduğunu ve hiçbir veri toplamadığını itiraf etti. yani ortada en baştan beri kurgulanmış bir sahtekarlık vardı ama korku bir kere satıldı.
peki laboratuvarda bilinç eşiğinin altında kalan, yani subliminal uyaranlarla bir etki yaratılamaz mı? bilişsel sinirbilim deneylerinde bunu priming (öncülleme) protokolleriyle kontrollü ortamlarda yapabiliyoruz. örneğin johan karremans ve ekibinin 2006'daki meşhur çalışmasında, katılımcılara milisaniyelik marka isimleri gösterildiğinde o markayı tercih etme eğilimlerinin arttığı görüldü. fakat burada kritik bir detay var, bu etki sadece denekler halihazırda susamış olduğunda ortaya çıkıyor. yani halihazırda var olan biyolojik bir dürtü veya niyet yoksa, hiçbir gizli kare nöronlarınıza zorla yeni bir istek yükleyemez.
kaldı ki laboratuvardaki izole bir monitör karşısında milisaniyeleri saymakla, televizyonda ya da sosyal medyada akan binbir türlü görsel gürültü aynı şey değil. gerçek dünyada bu tip milisaniyelik sinyallerin davranışı yönlendirme gücü pratikte neredeyse sıfır. reklamcılar da aptal değil, çalışmayan gizli karelerle ceza alma riskine girmek yerine duygusal bağlanma, sosyal statü kaygısı, dopamin döngüleri ve algısal yanlılıklar gibi gayet açık, yasal ve kanıtlanmış psikolojik mekanizmaları kullanıyorlar. zihnimizi gizli kodlar yönetmiyor, sadece yorgun beynimiz açıkça önümüze konan pazarlama hilelerine fazlasıyla kolay kanıyor.
Kaynaklar
-
Johan C. Karremans vd.. Beyond Vicary’s Fantasies: The Impact Of Subliminal Priming And Brand Choice. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı
-
Senka Borovac Zekan vd.. Subliminal Messages In Advertising: Do They Really Work?. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı