Teorik olarak tek boyutlu bir uzaya bir zaman boyutu eklemek sadece olası değil, fizikte ve matematikte en sevdiğimiz basitleştirme yöntemlerinden biridir. Sorudaki düğüm, tek boyutlu bir evrende hareketin olmadığı varsayımında yatıyor. Oysa tek boyutlu bir uzayda hareket gayet güzel var olur.
Boyut meselesini gözümüzde fazla büyütmeyelim. Üç boyutta sağa sola, yukarı aşağı, ileri geri debelenip duruyoruz. İki boyuta indiğimizde bir kağıdın üzerindeyiz, yukarı aşağı eksenini kaybediyoruz. Tek boyuta, yani bir doğruya indiğimizde ise sadece ileri ve geri gidebiliriz. Tıpkı bir ipe dizilmiş boncuk gibi. Boncuğun kaçacak başka hiçbir yönü yoktur ama o ip boyunca pekala kayabilir. Matematiksel olarak ifade edersek, konumu tek bir x değişkeniyle gösteririz. Zaman aktıkça bu x değişir, zamana göre türevini alırsınız ve karşınıza hız çıkar. Bir diferansiyel denklem yazıp tek boyutlu bir akışı eksiksiz modelleyebilirsiniz. Yani hareket yok olmaz, sadece seçenekler daralır.
Diyelim ki uzay boyutunu sıfıra indirdik, geriye tek bir nokta kaldı. İşte o zaman bile bir zaman boyutu tanımlamak teorik olarak mümkündür. Çünkü zamanın akışı mutlaka uzayda yer değiştirmek anlamına gelmez. Sıfır boyutlu bir noktada da durum değişebilir. Masada unuttuğunuz çayın soğuması gibi. Çay odada bir yerlere koşturmaz, durduğu yerde sıcaklığı zamana göre türevlenir ve değişir. Bir sistemin fazı, enerjisi veya kuantum durumu değişiyorsa, orada zaman tıkır tıkır işler.
Teorik fizikte bu kurguya (1+1) boyutlu uzay zaman diyoruz, yani bir uzay ve bir zaman boyutu. Genel göreliliğin karmaşık denklemlerini dört boyutta çözemeyip bunaldığımızda hemen bu iki boyutlu oyuncak evrenlere kaçarız. Sicim teorisinde bile bir sicimin uzayda salınırken arkasında bıraktığı dünya tabakası tam olarak böyle bir (1+1) boyutlu manifolddur. Metrik tensörünü yazarsınız, zaman koordinatına eksi işaretini koyarsınız ve matematik kusursuz biçimde işlemeye devam eder.
Kaynaklar
-
Francisco Caruso. Is Time One-Dimensional?. Alındığı Yer:
| Arşiv Bağlantısı