Merhaba, çok güzel bir soru 🙂 Uzman değilim ama merak edip okuduklarımı derlemeye çalıştım.
Kısa cevap
Boşluklar (void) karadeliklerin galaksileri yutmasıyla oluşmuyor; erken evrendeki çok küçük yoğunluk farklarının kütle çekimiyle büyümesinin doğal sonucu. Tek başlarına karanlık enerjinin kanıtı da değiller, ama onu ölçmek için çok değerli bir araç olabiliyorlar.
1) Karadelikler bu ölçekte neden belirleyici değil?
Galaksi merkezlerindeki süper kütleli karadelikler sanıldığı kadar ağır değil. Kormendy ve Ho'nun 2013 derlemesine göre eliptik galaksilerde ve klasik şişkinliklerde karadeliğin kütlesi, şişkinlik kütlesinin yaklaşık binde 5'i kadar. Ayrıca bir karadelik, uzaktan bakıldığında aynı kütledeki yıldızlardan daha güçlü çekmiyor. Yalnızca çok yakınına gelen maddeyi yutabiliyor; milyonlarca ışık yılı uzaktaki galaksileri değil.
2) Boşluklar nasıl oluşuyor?
Erken evrende madde neredeyse düzgün dağılmıştı ama tamamen değil; çok küçük yoğunluk dalgalanmaları vardı. Springel, Frenk ve White'ın (2006) Nature'daki derlemesinde anlatıldığı gibi kütle çekimi bu küçük farkları milyarlarca yıl boyunca büyütüyor: biraz yoğun bölgeler çevresinden madde çekip daha da yoğunlaşıyor, biraz seyrek bölgeler ise madde kaybediyor.
van de Weygaert ve Platen'in (2011) boşluklar üzerine derlemesine göre seyrek bir bölge çevresine göre daha zayıf çektiği için, içindeki madde dışarıya, duvarlara ve filamentlere doğru akıyor. Boşluk evrenin ortalamasından daha hızlı genişliyor, içi giderek boşalıyor, kenarında ise yoğun bir duvar birikiyor. Sonuçta galaksilerin duvarlar, filamentler ve kümeler boyunca dizildiği, aralarda 20-50 h⁻¹ megaparsek büyüklüğünde boşlukların bulunduğu "kozmik ağ" ortaya çıkıyor. Yani aslında düzenli bir örüntü var: bu ağ yapısının kendisi.
3) Peki karanlık madde ve karanlık enerji?
Karanlık madde bu tabloda zaten işin içinde. Springel ve arkadaşlarının anlattığı simülasyonlar, soğuk karanlık madde içeren modellerin gözlenen kozmik ağı başarıyla ürettiğini gösteriyor; yapının iskeletini karanlık madde oluşturuyor.
Karanlık enerjinin ana kanıtı ise boşluklar değil. 1998'de uzak Ia tipi süpernovaların beklenenden sönük görünmesi, evrenin genişlemesinin hızlandığını gösterdi (Riess ve ark., 1998).
Ama boşluklar bu konuda yeni bir pencere açıyor: içleri neredeyse boş olduğu için genişlemenin ve karanlık enerjinin etkisi orada daha "temiz" izlenebiliyor. Pisani ve arkadaşları (2019), boşlukların şekli, sayısı ve büyümesinin karanlık enerji, değiştirilmiş kütle çekimi kuramları ve nötrino kütleleri hakkında bilgi verebileceğini savunuyor.
Özetle
Boşluklar karadeliklerin yutmasından değil, kütle çekiminin küçük farkları büyütmesinden doğuyor. Karanlık madde bu süreçte iskelet görevi görüyor, karanlık enerji ise boşluklar sayesinde daha iyi ölçülebilir hâle geliyor 🌌