Merhaba 🙂 Elimizde tek bir örnek olduğu için kesin konuşmak mümkün değil, ama başka hayvan gruplarında bağımsız olarak evrilmiş zekâ örnekleri bize güzel ipuçları veriyor. Begüm Hanım'ın cevabına ek olarak birkaç farklı açı paylaşmak istedim.
1) Zekâ birden fazla kez evrilmiş
Emery ve Clayton (2004) Science'taki makalelerinde kargagillerin ve büyük maymunların, çok uzak akraba olmalarına ve beyinleri çok farklı yapılanmış olmasına rağmen benzer bir "bilişsel alet çantası" geliştirdiğini savunuyor: nedensellik çıkarımı, esneklik, hayal gücü ve geleceği planlama. Benzer sosyal ve ekolojik sorunlarla karşılaşan farklı soylar benzer zihinsel çözümlere ulaşabiliyor. Yani bilişsel devrimi bir kuş yaşasaydı, beyin "donanımı" farklı olsa da bazı temel yetiler muhtemelen yine ortaya çıkardı.
2) Bilincin izleri farklı bir beyin mimarisinde de görülüyor
Nieder, Wagener ve Rinnert (2020) leş kargalarına zor fark edilen, eşik düzeyindeki görsel uyaranlar gösterip beyinlerindeki nidopallium caudolaterale bölgesinden 480 nöron kaydetti. Uyarandan sonraki bekleme süresinde nöronların aktivitesi, uyaranın şiddetinden çok kuşun "gördüm" ya da "görmedim" diye vereceği cevabı öngörüyordu. Yazarlar bunu kuşlarda duyusal bilincin nöral bir izi olarak yorumluyor ve bunun için katmanlı bir korteksin şart olmayabileceğini söylüyor.
3) Beden meselesi
Bence en büyük farkı beden yaratırdı. Teknoloji için nesneleri hassas biçimde tutup şekillendirmek gerekiyor. İlginç ki Yeni Kaledonya kargaları eli olmadığı hâlde gagalarıyla dallardan ve pandanus yapraklarından standart kanca biçimli aletler yapıp böcek avlıyor (Hunt, 1996). Yani gaga da bir "el" işlevi görebiliyor. Öte yandan uçan bir hayvanın hafif kalması gerektiği için beyin büyüklüğünün bir sınırı olabilir; bu son kısım benim kendi çıkarımım, kanıtlanmış bir sonuç değil.
4) Peki neler farklı olurdu?
Benim tahminlerim, yine çıkarım düzeyinde:
Kuş kökenli bir uygarlık görmeye ve uzamsal hafızaya dayalı, yukarıdan bakan üç boyutlu bir dünya modeli kurabilir; harita ve yön bulma çok erken gelişebilirdi.
İletişimi ses ve şarkı ağırlıklı olabilirdi.
Kültürün birikmesi için uzun ömür ve yavru bakımı önemli olduğundan, bu özelliklere sahip türler (kargalar, papağanlar) daha güçlü adaylar olurdu.
Kısacası zekânın, belki bilincin de farklı beyin tasarımlarıyla ortaya çıkabildiğine dair güçlü kanıtlar var; ama düşünme biçimimizi beden, duyular ve yaşam öyküsü şekillendiriyor. Başka bir tür, muhtemelen aynı soruları bambaşka kavramlarla sorardı 🐦🧠
Kaynaklar
-
Nathan J. Emery, et al. (2004). The Mentality Of Crows: Convergent Evolution Of Intelligence In Corvids And Apes. Science. doi: 10.1126/science.1098410. | Arşiv Bağlantısı
-
Andreas Nieder, et al. (2020). A Neural Correlate Of Sensory Consciousness In A Corvid Bird. Science. doi: 10.1126/science.abb1447. | Arşiv Bağlantısı
-
Gavin R. Hunt. (1996). Manufacture And Use Of Hook-Tools By New Caledonian Crows. Nature. doi: 10.1038/379249a0. | Arşiv Bağlantısı