Dünyada yaşam iki kere mi başladı?

Evet, burada çok ilginç ama başlıktan biraz daha farklı bir durum var. “Dünya’da yaşam iki kez başladı” demek, ilk bakışta sanki Dünya’da birbirinden tamamen bağımsız iki kez cansız maddeden yaşam oluşmuş gibi anlaşılabilir. Çalışmanın söylediği şey aslında bundan daha temkinli.

Yeni çalışmada araştırmacılar, bakteriler ile arkelerin çok erken dönemlerde kullandıkları bazı temel metabolik sistemleri karşılaştırıyor. Özellikle bazı enzimlerin yapılarının birbirinden oldukça farklı olmasına rağmen aynı temel kimyasal reaksiyonları gerçekleştirdiğini görüyorlar. Bu da bu sistemlerin ortak bir atadan miras alınmak yerine, iki soyda bağımsız olarak evrimleşmiş olabileceği fikrini destekliyor. 

Buradaki kilit kavram LUCA: Last Universal Common Ancestor, yani “Son Evrensel Ortak Ata”. Uzun zamandır bütün günümüzdeki canlıların — bakteriler, arkeler ve ökaryotların — çok eski bir ortak ataya kadar izlenebileceği düşünülüyor.

Fakat yeni öneri biraz farklı bir senaryo çiziyor: LUCA düşündüğümüz anlamda tamamen bağımsız yaşayabilen bir hücre olmayabilir. Hidrotermal bacalar gibi ortamlardaki mineraller ve metallerden yararlanan, henüz tam anlamıyla kendi metabolik sistemini kurmamış bir erken yaşam topluluğu olabilir. Daha sonra bakterilerin ve arkelerin soyları ayrılırken, ihtiyaç duydukları bazı metabolik mekanizmaları birbirlerinden bağımsız biçimde geliştirmiş olabilirler. 

Dolayısıyla ben bunu şöyle ifade ederdim:

“Yaşam iki kez başladı” demekten ziyade, yaşamın erken evriminde bakteriler ve arkelerin bağımsız olarak ‘kendi yaşam biçimlerini’ geliştirmiş olması mümkün görünüyor.

Yani iki ayrı abiogenez olayı kesin olarak kanıtlanmış değil. Hatta mevcut biyolojideki ortak genetik kod, DNA/RNA sistemi ve temel hücresel mekanizmaların büyük kısmı, bütün bildiğimiz yaşamın çok eski bir ortak kökene sahip olduğunu düşündürüyor.

Bu yüzden haber başlığındaki “yaşam iki kez başladı” ifadesi biraz sansasyonel. Asıl bilimsel açıdan heyecan verici olan nokta, LUCA'nın sandığımızdan çok daha ilkel ve “tam bir hücre” olmaktan uzak olabileceği ve bakteriler ile arkelerin bağımsız olarak karmaşık metabolizmalar geliştirmiş olabileceği.

Bu iddianın arkasındaki en güncel çalışma için en uygun kaynak, 2025'te yayımlanan ve yaşamın erken metabolizmasının nasıl kurulduğunu inceleyen çalışma; özellikle LUCA'nın metabolizmasının bakteriyel ve arkeal soylar boyunca nasıl tamamlanmış olabileceğini tartışıyor.

^[2]