- Göz
Göz, bildiğimiz en sıra dışı organlardan biri. Dış dünyadan sürekli gelmekte olan ışığı tek bir noktada toplayıp, işlenmek üzere beyne gönderen bir kamera gibi çalışıyor.
- Işığa duyarlı proteinler
Sadece ışığa duyarlı proteinler olsa yeter. Göz noktası, ışığa duyarlı proteinlerden oluşan bir küme. Işığın taşıdığı enerji ile yapısını değiştiren proteinler, öglenanın kamçısını tetikliyor.
- Klorofil pigmenti
Mesela bitkilerdeki klorofil pigmenti, ışığa duyarlı bir protein.
- Göz noktası (stigma)
Öglenada tıpkı klorofil gibi ışığa duyarlı bir organel, yani hücre içi yapı görüyoruz: Göz noktası veya stigma. Göz noktası, ışığa duyarlı proteinlerden oluşan bir küme. Işığın taşıdığı enerji ile yapısını değiştiren proteinler, öglenanın kamçısını tetikliyor.
- Kamçı
Işığın taşıdığı enerji ile yapısını değiştiren proteinler, öglenanın kamçısını tetikliyor.
- Yönelimli hücre grubu
Işık hassasiyeti güzel ama doğrultu yok. Yönü de bilmek istiyorsak, yönelimli bir hücre grubuna ihtiyacımız var. İşte bunu, yassısolucanlar olarak bilinen basit bir hayvan grubunda buluyoruz. Işığa duyarlı hücreleri barındıran bir dizi hücreden oluşuyor.
- Göz çukuru (cup eye)
Bu hücreler düz bir plaka halinde dizilmiş değiller. Hafifçe çukur yapmış haldeler. Bu çukurun kenarları, yukarıdaki hücrelerin tetiklenmesine engel oluyor veya onları daha az tetikliyor. Bu elbette kusursuz değil; ama zaten doğada hiçbir şey kusursuz değil.
- İğne deliği göz (pinhole eye)
İşte bunun en ekstrem versiyonlarında, iğne deliğine benzer dar bir açıklık ve geniş bir yuva oluşur. Böylece etraftan gelen geniş ışık huzmesinin çok az bir kısmı ışığa duyarlı hücrelere ulaşır. Bu da cisimlerin şeklini anlamayı kolaylaştırır, yani çözünürlüğü artırır.
- Nautilus
Nautilus ile tanışın. Bu hayvanda iğne deliği göz dediğimiz bu göz türünden var ve bu göz ile çevresine ait basit bir görüntü oluşturabiliyor. Böylece kendi atalarından, yani daha basit gözlere sahip atalarından çok daha etkili bir şekilde avlarını bulup, avcılarından kaçabiliyor.
- Kornea
İşte bu nedenle iğne deliği göz yuvalarının korunması gerekiyordu. Bu da gözün üzerini örten şeffaf hücrelerle yapıldı. Bugün bunu kornea olarak biliyoruz. Bu hücrelerin yığılması, göz içi ortam ile göz dışı ortamı birbirinden ayırdı.
- Göz içi sıvısı (göz sıvısı)
Göz içindeki siliyer cisim denen özelleşmiş hücrelerle, farklı kırılma indislerine sahip şekilde salgılanabilir. Bu sıvıya bugün göz sıvısı diyoruz.
- Siliyer cisim
Göz içindeki siliyer cisim denen özelleşmiş hücrelerle, farklı kırılma indislerine sahip şekilde salgılanabilir (göz sıvısı üretimi bağlamında kullanılıyor).
- Kristalleşme
İşte bu sıvının bir kısmının kristalleşmesi (ki kristalleşme, doğada yaygın gördüğümüz sıradan bir kimyasal süreç) yaşandığında, ışığın kırılma miktarını kontrol eden bir yapıya ulaşmış oluyoruz.
- Lens
Buna, bugün lens diyoruz. Lensi kontrol ederseniz, ışığın kırılmasını kontrol edebilirsiniz. Böylece yakın ve uzak cisimlere odaklanabilirsiniz.
- Kırılma indeksi
Bu suyun kırılma indeksi, içinde yüzdüğü deniz ile aynı. Işığı yeterince kıramıyor.
- İris
Mesela birçok hayvanda iris dediğimiz renkli bir tabaka var. İris kasılıp gevşeyerek, çok parlak ve çok sönük ışıkta, doğru miktarda ışığın göze girmesini sağlıyor.
- Sklera (göz akı)
Göz akı dediğimiz sklera var. Bu, birçok hayvanda belirgin değil ama bizde belirgin. Çünkü insanlar, sosyal bir yapı içinde evrimleşti ve gözler, duyguları etkili bir şekilde aktaran bir araç görevi gördü.
- Kör nokta
Yani bizim ışığa duyarlı hücrelerimizin bağlı olduğu sinirler, evrimsel süreçte ters yapıda. Yani ışığa duyarlı sinirler, ışığa hassas hücre tabakasının içini delip geçmek zorunda kalıyor. Bu da gözde 'kör nokta' dediğimiz, görmek için evrimleşmiş bir organda görmeyi engelleyen bir kusura neden oluyor. Bu nokta ahtapotların gözünde yok mesela, çünkü onların retina tabakası ters değil, düz evrimleşmiş halde.
- Retina
Bizim ışığa duyarlı hücrelerimizin bağlı olduğu sinirler... gözde ışığı algılayan tabaka; bazı türlerde (örneğin kedilerde) reflektif bir yapı evrimleşmiş olup üzerine düşen ışığı yansıtıyor.
- Reflektif retina
Mesela kedilerde, reflektif retina evrimleşti, çünkü karanlıkta avlanıyorlar. Bu özel retina, üzerine düşen ışığı yansıtıyor. Bu sayede hem ışık göze girdiğinde, hem de geri yansıdığında işlenebiliyor, karanlık görüşünü arttırıyor.
- Gözyaşı bezleri
Benzer şekilde birçok türde gözyaşı bezleri, gözün yüzeyinin kurumasını engelleyecek şekilde evrimleşmiş yapılar.
- Göz kapakları
İki göz kapağı, gözü koruyor ve bu gözyaşını düzgün dağıtıyor, aşırı parlak ışıkta gözü kapatarak koruyor.
- Üçüncü gözkapağı (nictitating membrane)
Ama mesela su altına dalan hayvanlarda 3. bir şeffaf gözkapağı var. Bunu kullanarak su altında da görmeye devam edebiliyorlar. Bizim atalarımızda da bu 3. gözkapağı vardı, bizde körelmiş bir organ olarak hala var. Gözünüzün içine bakarsanız, bu 3. gözkapağının kalıntısını görebilirsiniz.
- Çözünürlük
Bu da cisimlerin şeklini anlamayı kolaylaştırır, yani çözünürlüğü artırır.
- Yakınsak evrim
Aslına bakarsanız göz o kadar kolay evrimleşen ve o kadar önemli bir organ ki, Hayvanlar Alemi'nde en az 50 farklı kez, birbirinden bağımsız olarak evrimleştiği düşünülüyor. Buna, yakınsak evrim diyoruz, yani farklı soy hatlarında, birbirinden bağımsız olarak, benzer ihtiyaçlar altında benzer özellikler evrimleşiyor.
- Doğal seçilim
Mantığım bana söylüyor ki; basit ve kusurlu bir gözden karmaşık ve kusursuz bir gözün, her bir basamağın kendisinden önce gelene göre daha faydalı olacak şekilde oluşabileceği gösterilebilir. Dahası, eğer ki göz yapısında çeşitlilik varsa ve bu çeşitlilik aktarılıyorsa; ve eğer bu varyasyonlar yaşamın değişen koşullarında herhangi bir hayvana avantaj sağlıyorsa ... kusursuz ve karmaşık bir gözün doğal seçilim ile oluşabileceğine inanmadaki zorluk ... teori için herhangi bir güçlük oluşturmamaktadır.
- Karşılıklı evrim (co-evolution)
Göz ve beyin, bağımsız olarak evrimleşmedi. Zaten gözün evriminde gördüğümüz basamakların aynısının sinir sistemi evriminde de birebir aynı sırada olması bundan. Canlılar, bir bütün olarak evrimleşiyorlar, sistemleri de bir arada, karşılıklı olarak evrimleşiyor. Buna da karşılıklı evrim diyoruz.
- Sinir (sinir sistemi) ve ışığa duyarlılık
Bir sinirin ışığa nasıl duyarlı hale geldiğiyle ... sinirleri bile ayırt edilemeyen bazı organizmalar ışığı algılama kapasitesine sahiptir ve bu canlıların yapısındaki ışığa hassas kısımların kümelenerek sinirlere doğru gelişmesi ve özelleşmiş bir hassaslığa erişmesi imkansız gözükmemektedir.
- Elektromanyetik spektrum
Mantis karidesleri, elektromanyetik spektrumun çok daha geniş bir kısmını görebiliyorlar.
- Morötesi ışınlar (UV)
Arılar, morötesi ışınları da görebiliyorlar.
- Odaklanma
Lensi kontrol ederseniz, ışığın kırılmasını kontrol edebilirsiniz. Böylece yakın ve uzak cisimlere odaklanabilirsiniz.