Göz Nasıl Evrimleşti?

827 B görüntülenme22.07.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıGözün Evrimi: Görme, Göz Kusurları, Gözde Evrimsel Hatalar ve Çok Daha Fazlası...
Derinlemesine

Özet

Video, gözün karmaşık görünmesine rağmen küçük evrimsel adımlarla ve doğal seçilimle nasıl oluşmuş olabileceğini anlatıyor; ışığa duyarlı proteinlerden basit göz noktalarına, çukurlaşan göz kupasından iğne deliği göze ve kornea/lens oluşumuna kadar gözün evrimsel basamakları örnek canlılarla gösteriliyor. Ayrıca gözün türlere göre farklılaşmaları, kusurları (kör nokta) ve beynin görme işindeki rolü, yakınsak evrim ile gözün birçok defa bağımsız evrimleşmiş olması ve gelecekte biyoteknolojinin rolü tartışılıyor.

Terimler

  • Göz

    Göz, bildiğimiz en sıra dışı organlardan biri. Dış dünyadan sürekli gelmekte olan ışığı tek bir noktada toplayıp, işlenmek üzere beyne gönderen bir kamera gibi çalışıyor.

  • Işığa duyarlı proteinler

    Sadece ışığa duyarlı proteinler olsa yeter. Göz noktası, ışığa duyarlı proteinlerden oluşan bir küme. Işığın taşıdığı enerji ile yapısını değiştiren proteinler, öglenanın kamçısını tetikliyor.

  • Klorofil pigmenti

    Mesela bitkilerdeki klorofil pigmenti, ışığa duyarlı bir protein.

  • Göz noktası (stigma)

    Öglenada tıpkı klorofil gibi ışığa duyarlı bir organel, yani hücre içi yapı görüyoruz: Göz noktası veya stigma. Göz noktası, ışığa duyarlı proteinlerden oluşan bir küme. Işığın taşıdığı enerji ile yapısını değiştiren proteinler, öglenanın kamçısını tetikliyor.

  • Kamçı

    Işığın taşıdığı enerji ile yapısını değiştiren proteinler, öglenanın kamçısını tetikliyor.

  • Yönelimli hücre grubu

    Işık hassasiyeti güzel ama doğrultu yok. Yönü de bilmek istiyorsak, yönelimli bir hücre grubuna ihtiyacımız var. İşte bunu, yassısolucanlar olarak bilinen basit bir hayvan grubunda buluyoruz. Işığa duyarlı hücreleri barındıran bir dizi hücreden oluşuyor.

  • Göz çukuru (cup eye)

    Bu hücreler düz bir plaka halinde dizilmiş değiller. Hafifçe çukur yapmış haldeler. Bu çukurun kenarları, yukarıdaki hücrelerin tetiklenmesine engel oluyor veya onları daha az tetikliyor. Bu elbette kusursuz değil; ama zaten doğada hiçbir şey kusursuz değil.

  • İğne deliği göz (pinhole eye)

    İşte bunun en ekstrem versiyonlarında, iğne deliğine benzer dar bir açıklık ve geniş bir yuva oluşur. Böylece etraftan gelen geniş ışık huzmesinin çok az bir kısmı ışığa duyarlı hücrelere ulaşır. Bu da cisimlerin şeklini anlamayı kolaylaştırır, yani çözünürlüğü artırır.

  • Nautilus

    Nautilus ile tanışın. Bu hayvanda iğne deliği göz dediğimiz bu göz türünden var ve bu göz ile çevresine ait basit bir görüntü oluşturabiliyor. Böylece kendi atalarından, yani daha basit gözlere sahip atalarından çok daha etkili bir şekilde avlarını bulup, avcılarından kaçabiliyor.

  • Kornea

    İşte bu nedenle iğne deliği göz yuvalarının korunması gerekiyordu. Bu da gözün üzerini örten şeffaf hücrelerle yapıldı. Bugün bunu kornea olarak biliyoruz. Bu hücrelerin yığılması, göz içi ortam ile göz dışı ortamı birbirinden ayırdı.

  • Göz içi sıvısı (göz sıvısı)

    Göz içindeki siliyer cisim denen özelleşmiş hücrelerle, farklı kırılma indislerine sahip şekilde salgılanabilir. Bu sıvıya bugün göz sıvısı diyoruz.

  • Siliyer cisim

    Göz içindeki siliyer cisim denen özelleşmiş hücrelerle, farklı kırılma indislerine sahip şekilde salgılanabilir (göz sıvısı üretimi bağlamında kullanılıyor).

  • Kristalleşme

    İşte bu sıvının bir kısmının kristalleşmesi (ki kristalleşme, doğada yaygın gördüğümüz sıradan bir kimyasal süreç) yaşandığında, ışığın kırılma miktarını kontrol eden bir yapıya ulaşmış oluyoruz.

  • Lens

    Buna, bugün lens diyoruz. Lensi kontrol ederseniz, ışığın kırılmasını kontrol edebilirsiniz. Böylece yakın ve uzak cisimlere odaklanabilirsiniz.

  • Kırılma indeksi

    Bu suyun kırılma indeksi, içinde yüzdüğü deniz ile aynı. Işığı yeterince kıramıyor.

  • İris

    Mesela birçok hayvanda iris dediğimiz renkli bir tabaka var. İris kasılıp gevşeyerek, çok parlak ve çok sönük ışıkta, doğru miktarda ışığın göze girmesini sağlıyor.

  • Sklera (göz akı)

    Göz akı dediğimiz sklera var. Bu, birçok hayvanda belirgin değil ama bizde belirgin. Çünkü insanlar, sosyal bir yapı içinde evrimleşti ve gözler, duyguları etkili bir şekilde aktaran bir araç görevi gördü.

  • Kör nokta

    Yani bizim ışığa duyarlı hücrelerimizin bağlı olduğu sinirler, evrimsel süreçte ters yapıda. Yani ışığa duyarlı sinirler, ışığa hassas hücre tabakasının içini delip geçmek zorunda kalıyor. Bu da gözde 'kör nokta' dediğimiz, görmek için evrimleşmiş bir organda görmeyi engelleyen bir kusura neden oluyor. Bu nokta ahtapotların gözünde yok mesela, çünkü onların retina tabakası ters değil, düz evrimleşmiş halde.

  • Retina

    Bizim ışığa duyarlı hücrelerimizin bağlı olduğu sinirler... gözde ışığı algılayan tabaka; bazı türlerde (örneğin kedilerde) reflektif bir yapı evrimleşmiş olup üzerine düşen ışığı yansıtıyor.

  • Reflektif retina

    Mesela kedilerde, reflektif retina evrimleşti, çünkü karanlıkta avlanıyorlar. Bu özel retina, üzerine düşen ışığı yansıtıyor. Bu sayede hem ışık göze girdiğinde, hem de geri yansıdığında işlenebiliyor, karanlık görüşünü arttırıyor.

  • Gözyaşı bezleri

    Benzer şekilde birçok türde gözyaşı bezleri, gözün yüzeyinin kurumasını engelleyecek şekilde evrimleşmiş yapılar.

  • Göz kapakları

    İki göz kapağı, gözü koruyor ve bu gözyaşını düzgün dağıtıyor, aşırı parlak ışıkta gözü kapatarak koruyor.

  • Üçüncü gözkapağı (nictitating membrane)

    Ama mesela su altına dalan hayvanlarda 3. bir şeffaf gözkapağı var. Bunu kullanarak su altında da görmeye devam edebiliyorlar. Bizim atalarımızda da bu 3. gözkapağı vardı, bizde körelmiş bir organ olarak hala var. Gözünüzün içine bakarsanız, bu 3. gözkapağının kalıntısını görebilirsiniz.

  • Çözünürlük

    Bu da cisimlerin şeklini anlamayı kolaylaştırır, yani çözünürlüğü artırır.

  • Yakınsak evrim

    Aslına bakarsanız göz o kadar kolay evrimleşen ve o kadar önemli bir organ ki, Hayvanlar Alemi'nde en az 50 farklı kez, birbirinden bağımsız olarak evrimleştiği düşünülüyor. Buna, yakınsak evrim diyoruz, yani farklı soy hatlarında, birbirinden bağımsız olarak, benzer ihtiyaçlar altında benzer özellikler evrimleşiyor.

  • Doğal seçilim

    Mantığım bana söylüyor ki; basit ve kusurlu bir gözden karmaşık ve kusursuz bir gözün, her bir basamağın kendisinden önce gelene göre daha faydalı olacak şekilde oluşabileceği gösterilebilir. Dahası, eğer ki göz yapısında çeşitlilik varsa ve bu çeşitlilik aktarılıyorsa; ve eğer bu varyasyonlar yaşamın değişen koşullarında herhangi bir hayvana avantaj sağlıyorsa ... kusursuz ve karmaşık bir gözün doğal seçilim ile oluşabileceğine inanmadaki zorluk ... teori için herhangi bir güçlük oluşturmamaktadır.

  • Karşılıklı evrim (co-evolution)

    Göz ve beyin, bağımsız olarak evrimleşmedi. Zaten gözün evriminde gördüğümüz basamakların aynısının sinir sistemi evriminde de birebir aynı sırada olması bundan. Canlılar, bir bütün olarak evrimleşiyorlar, sistemleri de bir arada, karşılıklı olarak evrimleşiyor. Buna da karşılıklı evrim diyoruz.

  • Sinir (sinir sistemi) ve ışığa duyarlılık

    Bir sinirin ışığa nasıl duyarlı hale geldiğiyle ... sinirleri bile ayırt edilemeyen bazı organizmalar ışığı algılama kapasitesine sahiptir ve bu canlıların yapısındaki ışığa hassas kısımların kümelenerek sinirlere doğru gelişmesi ve özelleşmiş bir hassaslığa erişmesi imkansız gözükmemektedir.

  • Elektromanyetik spektrum

    Mantis karidesleri, elektromanyetik spektrumun çok daha geniş bir kısmını görebiliyorlar.

  • Morötesi ışınlar (UV)

    Arılar, morötesi ışınları da görebiliyorlar.

  • Odaklanma

    Lensi kontrol ederseniz, ışığın kırılmasını kontrol edebilirsiniz. Böylece yakın ve uzak cisimlere odaklanabilirsiniz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Darwin gözün evrimi konusunda şüpheci olduğu için teorisine güvenmiyordu.

    Darwin başlangıçta sürecin görünüşte 'absürt' olduğunu itiraf etmiş olsa da, devamında gözün aşama aşama ve seçilimle oluşabileceğini gerekçelendirerek teorisini savunmuştur; alıntıdan koparılan bölüm yanıltıcıdır.

  • Evrim karmaşık organlar (ör. göz) üretemez; böyle bir yapı tesadüfen oluşamaz.

    Küçük, birbirinden faydalı adımların birikimli doğal seçilimi karmaşık organları oluşturabilir; göz evriminin ara formları bugün hâlâ mevcut türlerde gözlemlenebilmektedir.

  • Yarı çalışan veya basit bir göz işe yaramaz/önemsizdir.

    En basit ışığa duyarlılık bile organizma için hayatta kalma avantajı sağlar; çukurlaşma gibi küçük değişimler yön bilgisi ve avlanma/kaçmada önemli fayda verir.

  • İnsanın gözü kusursuz ve 'tamamlanmış' bir yapıdadır.

    İnsan gözü de kusurludur (ör. ters retina nedeniyle kör nokta) ve diğer türler farklı veya daha geniş algı yeteneklerine sahiptir (ör. mantis karidesi, arılar).

  • Gözün oluşumu için uzun insan kavrayışının çok ötesinde, açıklanamaz mekanizmalar gerekir.

    Fosiller, genetik ve karşılaştırmalı anatomi gibi bilimsel yöntemlerle uzun süreçler geri çıkarılabilir ve anlaşılabilir; astronomi ve jeolojide yaptığımız gibi biyolojide de uzun süreçleri akıl ile çözebiliriz.

  • Lensin varlığı odaklama için baştan gerekliydi; lens olmadan fayda yoktur.

    Pinhole göz gibi lenssiz yapılar da görüntü oluşturabilir; lens daha sonra ortaya çıkarak odaklanmayı geliştirmiştir.

  • Göz tasarımı insan mühendisliğinin ürünü olup insanlar gözleri tasarladı.

    Gerçekte insanlar kameraları gözleri örnek alarak inşa etmişlerdir; göz doğal seçilimle evrimleşmiştir, tasarlanmış bir ürün değildir.

  • Göz ve beyin bağımsız olarak evrimleşmiştir.

    Görme yetisi için göz ve sinir sistemi birlikte evrimleşmiş, birbirini tamamlayan değişiklikler paralel olarak ortaya çıkmıştır (karşılıklı evrim).

  • Göz sadece bir kez evrimleşmiştir.

    Göz pek çok farklı soy hattında bağımsız olarak evrimleşmiştir; buna yakınsak evrim denir ve tahminen en az ~50 örnek vardır.

Sorular

  • Göz nasıl evrimleşti?

    Küçük avantajlar sağlayan adımların birikimli doğal seçilimiyle: ışığa duyarlı proteinlerden başlayıp hücre yamalarına, çukurlara, iğne deliği gözlere ve sonrasında kornea ve lens gelişimine kadar kademeli olarak evrimleşmiştir.

  • Yarım veya çeyrek işleyen bir göz ne işe yarar?

    En basit ışık algılayıcılar bile aydınlık/karanlık farkını verip hayatta kalma ve davranışları etkileyecek avantaj sağlar; yönelimli çukurlar daha fazla bilgi sunar ve avlanma/kaçınmada fayda sağlar.

  • Göz evrimindeki ilk basamak nedir?

    Işığa duyarlı proteinlerin veya hücrelerin varlığıdır; tek hücrelilerdeki stigma/ışık noktaları buna örnektir.

  • Yön tayini nasıl ortaya çıktı?

    Düz bir fotoreseptör plakası hafifçe çukurlaşarak ışığın hangi yönden geldiğine dair farklı hücre aktivasyonları oluşturdu ve böylece yön bilgisi sağlandı.

  • Pinhole (iğne deliği) göz nedir ve doğada örneği var mı?

    Derin bir çukur ve dar bir açıklıktan oluşan, lens kullanmadan daha iyi çözünürlük sağlayan göz tipidir; Nautilus bunun doğal bir örneğidir.

  • Kornea ve göz sıvısı nasıl evrimleşti?

    Göz yuvasının şeffaf hücrelerle örtülmesi dış ortamla ayrımı sağladı; böylece siliyer cisimler göz sıvısını üretebildi ve iç ortam artık dışarıdan gelmek zorunda kalmadı.

  • Lens nasıl oluştu ve ne işe yarar?

    Göz içi sıvısının bir kısmındaki proteinlerin kristalleşmesiyle oluşan yapı ışığın kırılmasını kontrol eder ve böylece yakın/uzak odaklamaya imkan verir.

  • Göz ve beyin ayrı ayrı mı evrimleşti?

    Hayır; göz ve görme için gerekli sinirsel mekanizmalar birlikte, karşılıklı evrimleşme süreçleriyle gelişmiştir.

  • Göz kaç kez evrimleşti?

    Tahminen hayvanlar aleminde en az 50 farklı kez bağımsız olarak evrimleşmiştir (yakınsak evrim).

  • Gelecekte gözlerin evrimi nasıl olabilir?

    Doğal seçilim baskıları modern tıp ve teknoloji ile değiştiği için biyoteknolojik veya teknolojik geliştirmeler (insan mühendisliği) gelecekte göze yön verebilir.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji (doğal seçilim, varyasyon, kalıtım)
  • Temel optik bilgisi (ışık, kırılma indisi, odaklanma kavramları)
  • Temel hücre biyolojisi ve protein kavramı
  • Anatomi ve fizyolojiye giriş (gözün temel yapıları)
  • Paleontoloji ve fosil kayıtlarının yorumlanmasına dair temel anlayış
  • Bilimsel düşünme ve neden-sonuç ilişkilerini takip edebilme

Tarihsel Bağlam

  • 1543 - Kopernik'in heliosentrik modelinin ilk kapsamlı önerisi
  • 1859 - Charles Darwin'in 'Türlerin Kökeni' ile evrim teorisinin yaygınlaşması ve Darwin'in göz evrimi üzerine açıklamaları
  • 2000 - Örnek doğum yılı olarak belirtilmesi: 2000'de doğan biri
  • 2075 - 2000 doğumlular için öngörülen ortalama ölüm yılı
  • Bilimsel bulgu - Gözün hayvanlar alemi içinde en az 50 bağımsız kez evrimleştiğinin tespiti
  • Teknoloji-kültürel gelişme - İnsanların kameraları gözleri taklit ederek inşa etmesi
  • 19. Yüzyıl - Charles Darwin ve Evrim Teorisi
  • 16.–17. Yüzyıllar - Heliocentrizm tartışmasının başladığı dönem
  • 21. Yüzyıl - 2000 ve sonrası
  • Jeolojik ve evrimsel zaman ölçeği - yüzbinlerce yıllık süreler
  • Modern Çağ - günümüz bilim ve tıp dönemi

Kişiler

  • Charles Darwin

    Evrim Teorisi'nin babası olarak anıldı ve gözü doğal seçilimle açıklamanın zorluğuna dair alıntısı verildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Karşılıklı evrim (özellikle göz ve beynin birlikte evriminin ileride detaylandırılması)

Buna da karşılıklı evrim diyoruz. İleride tekrar döneceğiz bu konuya, dolayısıyla kaçırmak istemezseniz bildirimleri açmanızı tavsiye ederim. İşte böyle...