- Büyük Patlama
Evren'in ufacık bir noktada başladığı ve Evren'in tarihi boyunca var olan her şeyin buradan ortaya çıktığı ilk an. Büyük Patlama, Evren içinde herhangi bir yerde, mesela bir balonun ağzında gerçekleşen bir olay değildi; her yerde, aynı anda oldu. Çünkü 'yer' dediğimiz şey o anda tek bir noktaydı ve 'zaman' dediğimiz şey de tek bir ândı.
- Evren
Var olan her şeyin tamamı. Eğer bizim içinde bulunduğumuz Evren tek ve gerçek olan evrense, o zaman 'hiçlik' olmayan her şey bu Evren içinde olmak zorunda; dolayısıyla 'Evren'in dışı' diye bir şeyden söz edilemez. Uzay ve zaman dediğimiz şey, Evren'i tanımlayan şeydir.
- Evren'in genişlemesi
Uzay-zaman dokusunun kendisinin büyümesi; uzak galaksilerin ve galaksi kümelerinin bizden uzaklaşıyor gibi görünmesinin nedeni, onların uzay-zaman dokusu üzerinde hareket etmesinden çok, uzay-zaman dokusunun kendisinin genişlemesidir. Bu genişleme, balon analojisindeki gibi yüzeydeki noktalar arasındaki mesafenin artmasına benzetilebilir.
- Hızlanarak genişleme (evrenin ivmelenen genişlemesi)
Evren sadece genişlemiyor; uzak galaksiler bizden giderek artan hızla uzaklaşıyorlar. Yani Evren'in genişleme hızı zamanla artmaktadır.
- Balon analojisi
Evren'in genişlemesini açıklamak için sık kullanılan benzetme: Bir balonun yüzeyindeki 2 boyutlu karıncaların, balona hava üflenince birbirlerinden uzaklaşmalarına benzetilir. Bu analoji, genişlemenin gözlemlenmesini ve hesaplanmasını sezgisel hale getirir ama yanıltıcı özellikleri ve sınırları vardır (örneğin balonun 3 boyutlu bir nesne olduğu, balona hava üflenmesi gibi yanlış çıkarımlar).
- 2 boyutlu karınca (analojide)
Balonun yüzeyinde yaşayan, eni ve boyu olan fakat kalınlığı (yüksekliği) olmayan varsayımsal canlı. Bu karıncalar balon yüzeyinden dışarı çıkamaz veya içeri giremez; dolayısıyla bulundukları 'evren' iki boyutludur.
- Boyut (2 boyut, 3 boyut, 4. uzay boyutu)
Bir nesnenin veya uzayın sahip olduğu bağımsız yönler. Analojide 2 boyut ileri-geri ve sağa-sola hareketi, 3 boyut ise buna ek olarak yükseklik/derinlik içerir. Bazı tartışmalarda 4. boyut olarak bahsedilen şey zaman değil, ek bir uzamsal boyuttur; ancak modern kozmolojide Evren'in genişlemesini açıklamak için böyle bir 4. uzay boyutuna gerek yoktur.
- Uzay-zaman
Uzay ve zamanın ayrı değil, birbirine bağlı olduğu bütün. Uzay-zaman bir 'sahne' değil, bir 'doku' veya kumaş gibidir; biz o dokunun üzerinde duran gözlemciler değil, dokunun parçalarıyız. Uzay-zaman dokusu maddeye nasıl hareket etmesi gerektiğini söyler ve madde de uzay-zamana nasıl kıvrılması gerektiğini söyler.
- Görelilik Teorisi
Einstein sayesinde bildiğimiz ve uzay ile zamanın birbirinden ayrılamayacağını; uzay-zamanın bir doku olduğunu ortaya koyan teori. Newton'un uzayı sahne gibi bağımsız ele alan görüşüne karşıt bir anlayıştır.
- Sicim Teorisi
Modern teorik fizik içinde üst boyutları içeren bir yaklaşımın örneği. Sicim Teorisi gibi üst boyutlu teoriler, ek boyutların varlığı üzerinde durur ancak kozmolojide gözlemlediğimiz genişlemeyi açıklamak için bu tür üst boyutlara ihtiyaç yoktur. Ayrıca bu teorilerde üst boyutların genellikle kompakt ve küçük olduğu varsayılır.
- Çoklu Evrenler (Multiverse)
Bazı teorilerde (örneğin Sicim Teorisi, M Teorisi) düşünülebilen, bizim Evrenimizden başka evrenleri içerebilen 'üst yapılar'. Bu videoda tartışılan nokta, gözlemlediğimiz Evren'in genişlemesini açıklamak için böyle bir üst yapıyı varsaymaya gerek olup olmadığıdır.
- M Teorisi
Çoklu Evrenler ve üst boyutlar üzerine düşünceler içeren teorik fizik yaklaşımı; Sicim Teorisi ile ilişkilendirilen ve üst boyutları içerebilen bir çerçeve olarak anılır. Ancak bu teorilerin gözlemsel kanıtlanması gereklidir.
- Bran (brane/zar)
Teorik fizikte, özellikle üst boyutlu modellerde bahsedilen, evreni temsil edebilecek zar yapıları. Yazıda 'bran adı verilen zarlara' atıf yapılmıştır; bu kavram, Evren'in bir zar üzerinde olduğu ve daha yüksek boyutlu başka yapılar içinde yer alabildiği düşüncesine aittir.
- Hubble sabiti (Evren'in genişleme hızı)
Evren'in genişleme hızını ifade eden değer; videodaki ifadeyle Evren'imiz megaparsek başına saniyede 73.3 kilometre hızla genişliyor (hata payı yaklaşık 2.5). Yani metinsel anlatımla 'Evren'deki her 3 milyar trilyon kilometrelik mesafe, saniyede yaklaşık 73.5 kilometre fazladan genişliyor.'
- Megaparsek
Evrenin genişleme hızının biriminde geçen uzaklık ölçeği. Videoda bu ölçek için 'Evren'deki her 3 milyar trilyon kilometrelik mesafe' ifadesi kullanılarak, megaparsek başına genişleme hızı örneklenmiştir.
- Galaksi / Galaksi kümesi
Uzakta bulunan gökada sistemleri. Videoda galaksiler ve galaksi kümeleri, hangi yöne bakarsak bakalım bizden uzaklaşıyorlar; daha uzak olanlar daha yakın olanlara göre aynı birim zamanda daha hızlı uzaklaşıyorlar.
- Gözlemci (dışarıdan bakan gözlemci / yüzeydeki gözlemci)
Genişlemeyi algılayan konum. Balon analojisinde hem yüzeydeki karıncalar (içerideki gözlemciler) hem de balonu dışarıdan gören bir gözlemci hayal edilebilir; ancak gerçek Evren'de dışarıdaki böyle bir gözlemci yoktur ve genişleme yüzeydeki karıncaların dikkatli gözlemleriyle de anlaşılabilir.
- Uzayın dışı / Uzay-zamanın ötesi
Evren'in, uzayın ve zamanın ötesinde bir 'dış' olup olmadığı sorusu; videoda bunun mantıksal olarak sorunlu olduğu, eğer uzay-zaman Evren'i tanımlıyorsa uzayın dışını sormanın anlamsız olacağı vurgulanır. Eğer 'uzayın dışı' varsa, o dış mekan zaten uzay-zaman içinde olacaktır; yoksa 'uzayın ötesi' diye bir şey sorulamaz.
- Sonsuzluk / Sonsuz zaman
Evren'in sonsuz olup olmadığı sorusu. Videoda Evren'in bir başlangıcı olduğu (Büyük Patlama) ve yaşının yaklaşık 13.82 milyar yıl olduğu belirtilerek, zaman açısından sonsuzluk olmadığı vurgulanır. Ayrıca balon yüzeyi gibi bazı uzayların 'sınırsız' ama 'sonsuz' olmadığı örneği verilmiştir.
- Sınırsız yüzey
Bir yüzeyün sonsuzluk anlamında sınırsız olmaması ama sınırlı bir sınırı olmaması durumu. Balon yüzeyi örneğinde, yüzeyin sonsuz olmadığı (yüzölçümü hesaplanabilir) ama üzerinde bir yönde gidildikçe sınırla karşılaşılmayacağı (sınırsız olduğu) anlatılır.
- Yer (konum)
Büyük Patlama tartışmasında kullanılan kavram; videoda 'Büyük Patlama, Evren içinde herhangi bir yerde olmadı' denilerek 'yer' kavramının o ilk an için anlamsızlaştığı, çünkü 'yer'in tek bir nokta olduğu vurgulanır.
- Zaman
Uzay-zamanın bir bileşeni olarak 'önce' ve 'sonra' gibi sıralamaların anlam bulduğu değişken. Videoda 'Büyük Patlama'nın öncesini sormanın boş bir soru olduğu, çünkü 'önce' demek zaman içindeki farklı noktalara işaret eder ve uzay-zamanın ötesini sormanın anlamsız olduğuna dikkat çekilir.
- Madde ve enerji
Evren'in içerdiği fiziksel varlıklar. Videoda Evren'in geçmişine doğru giderken, Evren'deki tüm madde ve enerjinin parmağın ucundaki bir atomdaki protonlardan milyarlarca kat küçük bir noktaya sığacak kadar yoğunlaşacağı anlatılarak başlangıçtaki yoğunluğa dikkat çekilir.
- Atom
Parmağa ilişkin benzetmede referans alınan en küçük yapı taşı. Videoda Evren'in ilk anlarındaki yoğunluğun tarifinde atomun içindeki protonlardan çok daha küçük ölçekler referans olarak kullanılmıştır.
- Proton
Atom çekirdeğinde bulunan parçacık. Videoda Evren'in başlangıcının küçüklüğünü tarif etmek için protonler referans alınmıştır ('protonlardan milyarlarca kat küçük bir nokta').
- Basınç / Dış basınç
Balon analojisinde genişlemenin bir açıklaması olarak kullanılan fiziksel etken. Videoda, balonun dış basıncının düşmesi ve iç basıncın göreceli olarak fazla olması sonucu genişleyebileceği hayal edilse de, Evren'in genişlemesinin böyle bir dış basınca bağlı olduğu söylenemez; Evren'in kendisi bir 'doku'dur ve dışarıdan gelen bir basınçla şişmiyor.
- Newton'un uzay anlayışı
Newton'un uzayı bir sahne gibi, olayların üzerinde olduğu bağımsız bir arka plan olarak ele alma görüşü. Videoda bu yaklaşımın, modern görelilik anlayışıyla yer değiştirdiği ve uzay ile zamanın bağımsız olmadığını bilmediğimizde balon analojisinin yanlış yorumlanmasına neden olabileceği vurgulanır.
- Doku (uzay-zaman dokusu)
Uzay-zamanın bir kumaş veya doku gibi düşünülmesi; bu doku madde ile etkileşir, maddeye hareket etmesi gerektiğini söyler ve madde de dokunun nasıl kıvrılacağını belirler. Bu, uzay-zamanın bir sahne olmadığına yapılan vurgu ile ilişkilidir.
- Hatalı analoji / Analojinin sınırlılıkları
Gerçeği öğretmekte kullanılan benzetmelerin kusurlu olabileceği, bazı yanılgılara yol açabileceği ve belirli bakış açılarını örtbas edebileceği gerçeği. Videoda balon analojisinin bu tür kusurlar taşıdığı ve analojilerin her zaman sorgulanması gerektiği vurgulanır.
- Hall Etkisi
Videoda üst boyutların varlığına yönelik potansiyel bir kanıt olarak gösterilen deneysel etki. Metinde Hall Etkisi'nin bir zamanlar 4. bir uzay boyutunun varlığına yönelik potansiyel bir kanıt olarak gösterildiği belirtilmiş, fakat bunun geniş kabul gören bir çıkarım olmadığı vurgulanmıştır.
- Kompakt (kompakt boyutlar)
Üst boyutlu teorilerde ileri sürülen, ek uzaysal boyutların çok küçük ve kıvrılmış (kompakt) olduğu varsayımı. Videoda Sicim Teorisi gibi teorilerde üst boyutların kompakt ve küçük olduğu belirtildiği için bu boyutların neden bugüne dek deneyimlenmediği açıklanmaya çalışılır.
- Gözleyebildiğimiz Evren (observable universe)
Yüzeydeki karıncaların görebildiği kısım benzeri, bizim gözleyebildiğimiz Evren'in bölümü. Videoda, gözleyebildiğimiz kısmın ötesinde de Evren olabileceği fakat Evren'in dışındaki bir yapının genişlemeyi açıklamak için gerekli olmadığının altı çizilir.
- Kozmoloji
Evrenin genişlemesi, başlangıcı ve büyük ölçekli yapıları gibi konuları inceleyen modern bilim dalı. Videoda 'modern kozmoloji' terimiyle Evren'in genişlemesini açıklamak için üst boyutlara gerek olmadığını belirten modeller kastedilmektedir.
- Bilimin boş hipotezi (scientific null hypothesis / boş hipotez kavramı)
Videoda bahsedildiği şekilde, bir iddianın veya kavramın öngörüde bulunmamıza yardımcı olmayan, test edilebilir tarafı olmayan 'bilimsel olarak anlamsız' (spurious) olduğu durumlarda bilimsel olarak o iddiayı varsayımdan uzak tutma yaklaşımı. Yani test edilemez ve öngörü sağlamazsa o varsayımı gereksiz kabul etmek.
- Bilimsel olarak anlamsız / spurious
Öngörülebilir herhangi bir tahminde bulunmamıza yardımcı olmayan ve bu yüzden bilimsel açıdan anlamlı testler veya çıkarımlar üretmeyen iddia ya da kavram. Videoda böyle kavramların bilimde gereksiz kabul edildiği söylenir.
- Test edilebilir / Yanlışlanabilir (falsifiability)
Bilimsel araştırmada bir teorinin veya hipotezin, gözlemler veya deneylerle test edilip doğru veya yanlışlanabilir sonuçlar üretme yeteneği. Videoda üst boyutların bilimsel olarak kabulü için onların bizim boyutlarımızda test edilebilir veya yanlışlanabilir etkilerinin olması gerektiği vurgulanır.
- Koordinat sistemi
Uzay-zamanın dışında fiziksel gerçekliğe sahip bir koordinat sistemi varmış gibi konuşmanın hata olduğu vurgulanan kavram. Evren'in neyin içine genişlediğini sorarken, uzay-zamandan başka bağımsız bir koordinat sisteminin var olduğu varsayılıyorsa bunun belirlenebilir bir işareti olmadığı söylenir.
- Evren'in yaşı (13.82 milyar yıl)
Videoda verilen Evren'in yaklaşık yaşı; Büyük Patlama'dan bu yana geçen zamanın yaklaşık 13.82 milyar yıl olduğu belirtilerek, zaman açısından sonsuzluğun olmadığının bir nedeni olarak sunulur.
- Hubble yasası
Videoda açıkça adlandırılmasa da tarif edilen: Bizden daha uzak olan galaksilerin daha yakın olanlara göre aynı birim zamanda daha hızlı uzaklaşması. Bu ilişki, uzaklıkla orantılı olarak hız artışı gösterir ve Evren'in genişlemesini nicel olarak tanımlar.
- Sonsuz / Sınırlı (uzaysal sonsuzluk tartışması)
Evren'in uzaysal olarak sonsuz olup olmadığı konusu; videoda Evren'in bir başlangıcı olduğu ve yaşının sonlu olduğu için zaman açısından sonsuz olmadığı, evrenin sonsuz olamayacağına dair bir tartışma olduğuna işaret edilir. Ayrıca bir yapının 'sonsuz' olmaması ama 'sınırsız' olması (örneğin balon yüzeyi) açıklanmıştır.
- Analojiler
Bilimi daha anlaşılır kılmak için karmaşık kavramları tanıdık şeylere benzetme yöntemi. Videoda analojilerin yararlı olduğunu fakat her zaman kusurlu olduklarını ve sorgulanmaları gerektiğini vurgulanır.
- Kuzey Kutbu benzetmesi
Uzay-zamanın ötesini sormanın anlamsızlığını göstermek için kullanılan örnek: Sonsuz bir yüzeye sahip Dünya'da 'Kuzey Kutbu'nun kuzeyinde ne var?' demek anlamsızdır; aynı şekilde Büyük Patlama'nın öncesini sormak da zamanın kendisi içinde 'önce' kavramının nasıl kullanılacağını gerektirir.