İnsan Bebekleri Neden Bu Kadar Aciz?

1,1 Mn görüntülenme05.01.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun Yazısıİnsan Bebekleri Neden Bu Kadar Aciz? İnsanlarda Doğum Neden Bu Kadar Sancılı?
Derinlemesine

Özet

Video, insan bebeklerinin diğer hayvanlara göre neden çok daha aciz doğduğunu evrimsel nedenlerle açıklıyor; özellikle bipedalizmin yol açtığı doğum kanalı daralması ve beyin büyümesi arasındaki obstetrik ikilem üzerinde duruyor. Ayrıca dengeleyici seçilim, metabolik limit hipotezi, neoteni ve doğum sonrası hızlı beyin gelişimi gibi alternatif mekanizmalar ele alınıyor.

Terimler

  • Bipedalizm

    İki ayak üzerinde kalıcı olarak yürüme; atalarımızın ormanlardan savanalara geçmesiyle birlikte başlayan ve insan türünün kalıcı olarak iki ayak üzerinde yürümesine yol açan evrimsel durum.

  • Evrimsel gelişimsel biyoloji (evo devo)

    Evrimsel biyoloji ile gelişimsel biyolojinin bir araya gelmesinden doğan bilim dalı; canlıların gelişim süreçlerinin (embriyolojik basamakların) ve bunların evrimle nasıl şekillendiğinin incelendiği alan.

  • Obstetrik İkilem

    İnsanlardaki doğum sorununu tanımlayan kavram: Bipedalizm nedeniyle dişilerde doğum kanalının (vajinal açıklığın) daralması ile beynin evrimi nedeniyle bebek kafalarının çok büyük olması arasındaki çatışma; doğum kanalı çok dar olduğu için büyük kafalı bebeklerin doğumu güçleşir, bu duruma Obstetrik İkilem denir.

  • Doğum kanalı

    Doğum sırasında bebeğin geçtiği vajinal açıklık ve çevresi; bipedalizmden dolayı insanlarda iki bacağın arasında kalan ve diğer kuadrupedal hayvanlara göre daha dar hale gelmiş olan anatomik açıklık.

  • Dengeleyici (stabilizing) doğal seçilim

    Bir özelliğin iki ekstrem ucunu elemeye yönelen seçilim mekanizması; örneğin bebek kafalarının ne çok iri olması ne de çok küçük olması tür için avantajlı olduğundan, hem çok küçük kafalı hem de çok iri kafalı bireyler elenir ve ortalama bir aralıkta tutma eğilimi görülür. Bu nedenle bu tür seçilime 'dengeleyici seçilim' denir.

  • Yönlü seçilim

    Doğal seçilimin bir alt mekanizması olup, bir özelliğin tek bir yönde (örneğin sürekli daha uzun boyun, daha küçük bireyler, daha büyük kanatlar vb. yönde) değişmesine yol açan seçilim türü; doğal seçilimin yalnızca bu tip tek yönlü bir süreç olmadığını vurgulamak için bahsedilmiştir.

  • Ayırıcı / Bozucu seçilim (disruptive selection)

    Ortalamanın dezavantajlı olup uçların avantajlı olduğu durumlarda işleyen seçilim türü; orta değeri eleme eğilimindedir ve iki uca doğru ayrışmayı teşvik ederek, özellikle büyük popülasyonlarda yeni türlerin evrimleşmesini pekiştirebilir.

  • Metabolik limit / metabolik kapasite

    Annelerin embriyonun artan metabolik ihtiyaçlarını karşılayabileceği üst sınır; insanlarda dinlenme düzeyindeki metabolizmadan yaklaşık en fazla iki kat ötesine kadar çıkılabildiği ve sonrasında iç dengenin (homeostazinin) bozulmaya başladığı belirtilmiştir. Bu metabolik limit, gebeliğin devam edebileceği pratik sürede belirleyici rol oynar.

  • İkinci trimester

    Gebeliğin 13 ila 28. haftaları arasındaki dönem; insan embriyolarında bu dönemden sonra metabolik ihtiyaçların katlanarak artmaya başladığı ve annenin karşılayabileceği metabolik sınırların önem kazandığı ifade edilmiştir.

  • Homeostazi

    İç denge; vücudun iç ortamını sabit tutma durumu. Transcriptte anne metabolizmasının belli bir noktayı aşması halinde iç dengemizin bozulmaya başladığı, yani homeostazinin zarar görebileceği belirtilmiştir.

  • FSH-reseptör genleri

    Doğumun ne zaman olacağını doğrudan etkileyen ve hızlı evrimleşen gen bölgelerinden örnek olarak verilen genler; transcriptte bu gen bölgelerinin doğum zamanlamasıyla ilgili genetik izler taşıdığı ve hızlı evrimleşme gösterdiği vurgulanmıştır.

  • Evrimsel çatışma (anne-yavru çatışması)

    Anne ile yavru arasındaki evrimsel çıkar çatışması: Yavrunun hayatta kalma şansını artırmak için mümkün olduğunca iri beyinle doğmak istemesi ile annenin yavruyu sağlıklı şekilde doğurabilmesi için bebeğin kafasının yeterince küçük olması gerektiği arasında ortaya çıkan çelişki.

  • Neoteni

    Evrimsel biyolojide yetişkin bireylerin, akraba türlerin yavrularına daha çok benzemesi olayı; transcriptte insan yetişkinlerinin diğer yakın kuzenlerimizin yavrularına daha çok benzediği ve bunun 'neoteni' olduğu belirtilmiştir.

  • Körelme / Körelmiş organlar (vestigial organs)

    Bir canlının evrimsel geçmişinde işlevi olan ancak zamanla işlevini yitirmiş organlar; transcriptte selülozu sindirmeye yarayan 20 yaş dişleri ve apandisimizin küçülmesi (körelmesi) örnek olarak verilmiştir.

  • Zigot (bağlamda kullanımı)

    Canlının döllenme sonrası ilk hücresi; transcriptte 'İnsanın zigottan ilk birkaç yıldaki gelişimine kadar olan yolculuğu' ifadesiyle, zigottan itibaren gelişim sürecinin önemine atıf yapılmıştır (video detayını başka bir videoya bırakmaktadır).

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Doğal seçilim her zaman bir özelliği tek yönlü olarak (sürekli büyütür veya küçültür) değiştirir.

    Doğal seçilim üç ana mekanizma içerir: yönlü, dengeleyici ve ayırıcı seçilim; birçok durumda (örneğin insan kafatası boyutu) dengeleyici seçilim bir özelliği belirli bir aralıkta tutar.

  • İnsan bebeklerinin aciz olması, evrimin yanlış veya eksik çalışmasının bir hatasıdır.

    İnsan bebeklerinin aciz olması bilinçli bir 'hata' değil, bipedalizm, büyük beyin seçilimi ve annesel sınırlamalar arasındaki evrimsel bir uzlaşma (kompromis) sonucudur ve adaptif nedenleri vardır.

  • Doğum zamanını yalnızca bebeğin kafa büyüklüğü belirler.

    Kafa/pelvis boyutları önemli olsa da annenin metabolik kapasitesi de doğum zamanını etkileyebilir; embriyonun enerji ihtiyacı annenin metabolik sınırına ulaştığında doğum gerçekleşir.

  • Sadece insanlar aciz yavrulara sahiptir.

    Birçok tür altricial (çocuk evresinde bakıma bağımlı) yavrulara sahiptir; örneğin sivrifare yavruları ve bazı kuş türleri de doğumda ya da yumurtadan çıktıktan sonra çok çaresizdir.

  • İnsanlar, daha olgun bebeklerle doğmak için sadece daha geniş kalçalara evrimleşebilirdi.

    Kalçaların genişlemesi bipedalizm ve diğer işlevlerle çelişebilir ve beyin boyutu üzerindeki güçlü seçilim baskısı nedeniyle bu yol sınırlıdır; bunun yerine erken doğma (altricialite) evrimleşmiştir.

  • İnsan beyninin gelişimi kısa sürede tamamlanır ve doğumdan hemen sonra olgunlaşır.

    İnsan beyninin gelişimi doğumdan sonra çok uzun süre devam eder; birçok temel fonksiyon ve beyin gelişimi 20'li yaşların ortalarına kadar sürebilir.

Sorular

  • Neden insan bebekleri diğer hayvanlara göre bu kadar acizdir?

    Bipedalizm yüzünden daralan doğum kanalı ile büyük beyinlerin getirdiği çelişki (Obstetrik İkilem) ve bunun sonucunda bebeklerin hâlâ içsel gelişimini tamamlamadan doğması (dengeleyici seçilim ve/veya annenin metabolik sınırı nedeniyle) ana nedenlerdir.

  • Obstetrik İkilem nedir?

    Bipedalizmin daralttığı doğum kanalının ve beyinlerin evrimsel olarak büyümesinin çakışması sonucu, ya kafalar küçülmeli ya kalçalar genişlemeli ya da bebekler erken doğmalı; insanlarda üçüncüsü evrimleşmiştir.

  • İnsan beyni ne zaman gelişimini tamamlar?

    İnsan beyninin gelişimi doğumdan sonra uzun süre devam eder ve yaklaşık 20'li yaşların ortalarına/sonlarına kadar devam edebilir.

  • Eğer bebekler daha olgun doğsaydı neden bu mümkün değildi?

    Tam olgun bir beyinle doğum için gebelik 18–21 ay olmalıydı; bu durumda doğum kanalından çok büyük kafalar geçmeye çalışacağından annelerin doğum sırasında ölme riski artar ve bu evrimsel bir dezavantaj olurdu.

  • Doğum zamanını belirleyen başka bir açıklama var mı?

    Evet; annenin metabolik kapasitesinin sınırı bir diğer hipotezdir: embriyonun enerji ihtiyacı annenin dinlenme metabolizmasının ≈2 katına ulaşınca gebelik sona erer ve bu nokta genellikle 38–40 haftaya denk gelir.

  • İnsan bebeklerinin acizliği sadece bize özgü mü?

    Hayır; birçok türde altricial (çaresiz) yavrular vardır (örneğin sivrifare yavruları, bazı şarkıcı kuşlar) ve farklı nedenlerle ebeveyn bakımına bağımlıdırlar.

  • Doğal seçilim her zaman bir özelliği tek yönlü büyütür mü?

    Hayır; doğal seçilimin yönlü seçilim dışında dengeleyici ve ayırıcı olmak üzere başka türleri de vardır; insan bebeklerinin durumu dengeleyici seçilime örnektir.

  • Kuş yavrularının ne kadar hazır doğduğu neye bağlıdır?

    Genellikle dişinin üretebildiği yumurta büyüklüğüne bağlıdır; daha büyük yumurtalar daha çok besin sağlar ve yavrunun daha olgun doğmasına izin verir.

  • İnsanların erken doğması genetik olarak izlenebilir mi?

    Evet; doğum zamanını etkileyen gen bölgelerinde (örneğin FSH reseptör genleri gibi) hızlı evrim izleri görülebilir ve erken doğmaya dair genetik uyarlamalar bulunmuştur.

  • İnsanların büyük beyni ve uzun çocukluğu evrimsel olarak nasıl ilişkilidir?

    Büyük beyinler nedeniyle doğum sonrası uzun bir gelişim süreci gerekir; erken doğma bebekleri koruyan ve uzun süreli bakım gerektiren sosyal/ kültürel yapıları (uzun çocukluk) teşvik etmiştir.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji (doğal seçilim türlerinin farkı)
  • Gelişimsel biyoloji / embriyoloji temelleri (zigot, embriyo, trimester kavramları)
  • İnsan ve primat anatomi bilgisi (pelvis/doğum kanalı, beyin/kafa anatomisi)
  • Fizyoloji temelleri (metabolizma, enerji ihtiyacı, homeostazi)
  • Temel genetik kavramları (genlerin evrimleşmesi, adaptasyon izleri)

Tarihsel Bağlam

  • Ormanlardan savanalara geçiş - insan atalarının habitat değişimi
  • Kalıcı bipedalizme (iki ayak üzerinde kalıcı yürüyüş) geçiş - insan iskeletinde ve pelvis yapısında değişimler
  • İnsan beyninin ortalamadan yaklaşık 7.5 kat daha iri olacak şekilde evrimleşmesi
  • Obstetrik İkilem - dar doğum kanalı ile artan beyin büyüklüğü arasındaki evrimsel çatışma
  • Bebeklerin erken doğmasıyla sonuçlanan gelişimsel uyarlama - embriyolojik gelişimi tamamlamadan doğma
  • Gebelik sırasında annenin metabolik limitlerinin doğum zamanını belirleyebileceği hipotezi - embriyonun metabolik ihtiyacının annenin dinlenme metabolizmasının yaklaşık iki katına ulaşması (gebeliğin ~38-40. haftası)
  • Baldwin Etkisi - teori önerisi 1896 James Mark Baldwin
  • Evrimsel gelişimsel biyolojinin (evo-devo) disiplinleşmesi - 20. yüzyıl sonu olarak kabul edilen dönemde güçlenmesi
  • 20 yaş dişleri ve apandis gibi yapılarının körelmesi ve çene/çene kaslarının küçülmesi - insan evriminde diş ve çene değişimleri
  • FSH-reseptör genleri gibi üreme ve doğumu etkileyen gen bölgelerinde hızlı evrimsel değişimler gözlemlenmesi
  • Ormanlardan savanalara geçiş
  • Kalıcı bipedalizme geçiş
  • İnsan beyninin evrimsel irileşmesi
  • Neoteni (insanlarda gelişimin gecikmesi ve juvenil özelliklerin korunması)
  • Gebelik öncesi ve doğumla ilişkili yüksek maternal mortalitenin birkaç yüz yıl öncesine kadar yaygın olması
  • Evrimsel gelişimsel biyolojinin (evo-devo) ortaya çıkışı

Kişiler

  • James Mark Baldwin

    "Baldwin Etkisi"ne atıf yapılması (transkripte "Baldwin Etkisi videosunda görmüştük" şeklinde bahsedildi)

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Evrimsel biyolojide 'neoteni' olgusunun detayları

Bu nedenle yetişkinlerimiz, diğer yakın kuzenlerimizin yavrularına, o kuzenlerin yetişkinlerinden çok daha fazla benziyorlar; mesela şu fotoğraf bunu çok güzel gösteriyor. İşte evrimsel biyolojide bu olaya "neoteni" diyoruz; ama bunun detayları da bir başka videonun konusu. Ama işte en başta size deniz kaplumbağalarından örnek verme nedenim buydu: Bir insan bebeği, bir deniz kaplumbağası yavrusundan bile aciz; belki en fazla bir böcek larvası kadar kapasiteye sahip; ama bu bir tesadüf değil.

Evrimsel gelişimsel biyolojinin (evo devo) detayları

Günümüzde evrimsel biyolojiyle gelişimsel biyolojinin bir araya gelmesinden doğan bilime "evrimsel gelişimsel biyoloji" veya kısaca "evo devo" diyoruz. Bu muhteşem sahanın detayları bir başka videonun konusu; ama koca kafalı insanların hayatta kalmasıyla ilgili bir problem, doğum anında ortaya çıkıyor. Sorun şu ki, kalıcı bipedalizme geçtiğimizde, kadınlarda vajinal açıklık iki bacağın arasında kalmaya başladı.

İnsanın zigottan ilk birkaç yıldaki gelişimine kadar olan yolculuğu

Böylece o aciz taraflarını hızla yitirmeye başlıyorlar ve sadece birkaç ay içinde tüm kuzenlerimizden daha zeki bir canlıya, birkaç yıl içindeyse Dünya’ya hükmedebilecek bir organizmaya dönüşüyorlar. İnsanın zigottan ilk birkaç yıldaki gelişimine kadar olan yolculuğunu bir başka videoda size detaylıca anlatacağım, o nedenle bu tür videoları kaçırmak istemezseniz kanal bildirimlerini şimdi açmayı unutmayın. Tabii ki insan bebeklerinin bu acizliği ile ilgili başka hipotezler de var.

İnsanın zigottan ilk birkaç yıldaki gelişimine kadar olan yolculuğunu

Ama insan bebekleri bir kez doğduktan sonra, ilgili genler aktive olmaya başlıyor ve müthiş hızlı bir gelişim sürecinden geçiyorlar; çünkü artık üzerlerindeki o kısıtlayıcı unsur ortadan kalkmış oluyor. Böylece o aciz taraflarını hızla yitirmeye başlıyorlar ve sadece birkaç ay içinde tüm kuzenlerimizden daha zeki bir canlıya, birkaç yıl içindeyse Dünya’ya hükmedebilecek bir organizmaya dönüşüyorlar. İnsanın zigottan ilk birkaç yıldaki gelişimine kadar olan yolculuğunu bir başka videoda size detaylıca anlatacağım, o nedenle bu tür videoları