Uzayın Kapılarını İnsanlar İçin Açan Şempanze Ham!

80 B görüntülenme04.02.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıUzaydaki İlk Maymun: Ham
Derinlemesine

Özet

Video, 1957 doğumlu şempanze Ham'in kökeninden başlayarak ABD Hava Kuvvetleri tarafından eğitilmesi, 31 Ocak 1961'de MR-2 (Mercury) uçuşuyla uzaya gönderilmesi, uçuş sırasında yaşanan teknik aksaklıklar, iniş ve kurtarma süreci ile Ham'in sonraki yaşamı ve mirasını anlatıyor. Ayrıca şempanzelerin insan uzay uçuşları öncesi bilişsel performans testi olarak kullanılması ve programın sonrasındaki tarihi bağlam ele alınıyor.

Terimler

  • Freedom 7 aracı

    Tüm bu hummalı hazırlıklar kendisinden birkaç ay sonra Freedom 7 aracıyla uzaya gidecek ilk Amerikalı as.

  • MR2

    31 Ocak 1961 günü hem in ve insanlığın kaderi değişti. MR2 adı verilen bir merkür görevi uçuşuyla Florida'nın Cape Canaveral üstünden uzaya fırlatıldı.

  • merkür görevi

    MR2 adı verilen bir merkür görevi uçuşuyla Florida'nın Cape Canaveral üstünden uzaya fırlatıldı.

  • sensörler

    Bu kontrol merkezinde bulunan bakıcıları uçuş boyunca hem in vücuduna bağlanan sensörler sayesinde sağlık durumunu dünyadan takip ettiler.

  • ivmelenmeler

    Öncelikle 17. yüzyıla varan ivmelenmelerden eyledi.

  • ağırlıksız (ağırlıksızlık)

    Sonrasında altı dakika boyunca ağırlıksız bir şekilde süzüldü ve sonrasında yine muazzam kuvvetler eşliğinde yeryüzüne döndü.

  • kabin basıncı

    Bu uçuş sırasında yaşanan bir diğer hata sonucunda kabin basıncı hızla düşmeye başladı. Neyse ki tüm basınç kaybedilmedi ve hem giydiği uçuş kıyafeti sayesinde dikkate değer bir hasar almadı.

  • tepki hızı

    Dünyada 0.8 saniye olarak ölçülen tepki hızı uzay görevi boyunca 0.82 saniye dolaylarında kaldı

  • bilişsel performans

    Elin Shepperton güvenliği içinde Amerika Birleşik Devletleri uzaya gönderdikleri bir insanın görevi sırasında bilişsel performansını devam ettirebileceğinden emin olmak istiyordu. ... Uçuş boyunca durmadan yanıp sönen ışıklara göre kolları çekmesi, düğmelere basması gerekiyordu. Yani bilişsel performansını yitirmemeliydi.

  • hava giriş valfi

    Bu anormal hızlar sırasında yaşanan titreşimler hava giriş valflerinden birinin erken açılmasına neden oldu.

  • kapsül

    Bu son derece yerinde bir karar oldu çünkü helikopter kapsülü ulaştığında kapsül çoktan yan dönmüştü ve uçuş sırasında erken açılan valf nedeniyle 360 litre su almıştı. Bu pilotlar ve teknisyenlerin son derece hızlı davranması sayesinde kapsül sudan başarıyla çıkarıldı ve hem geminin güvertesine başarıyla ulaştırıldı.

  • iniş (iniş noktası / iniş mesafesi)

    tam 16 dakika 39 saniye boyunca uçtuktan sonra Atlas Okyanusu'na başarılı bir iniş yaptı. Ama ufak bir sorun vardı; hem kalkış noktasından 466 kilometre uzağa inmeli, beklenenden yüksek açı ve hız nedeniyle 679 kilometre uzağa iniş yaptı.

  • kurtarma gemisi

    Bu hava kuvvetlerine ait kurtarma gemisinin iki saatte kat edebileceği bir mesafeydi. Dolayısıyla donanmadan yardım istendi...

  • helikopter

    Dolayısıyla donanmadan yardım istendi ve iniş noktasına en yakın gemiden bir helikopter havalandırılmalı. Bu son derece yerinde bir karar oldu çünkü helikopter kapsülü ulaştığında kapsül çoktan yan dönmüştü...

  • uçuş kıyafeti

    Neyse ki tüm basınç kaybedilmedi ve hem giydiği uçuş kıyafeti sayesinde dikkate değer bir hasar almadı.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Ham uzay aracını kendisi pilot edecekti veya aracı kontrol edecekti.

    Ham'ın görevi aracın kontrolü değildi; görevi uçuş boyunca dünyada öğrendiği bilişsel görevleri aynı başarıyla uzayda da yapıp yapamayacağını göstermekti.

  • Ham doğduğunda veya resmen 'Ham' ismiyle kaydedilmişti.

    Resmi olarak önce '65' numarasıyla kaydedilmişti; bakıcıları ona 'Ham' diye sesleniyordu ve resmi isimlendirme yapılmamasının nedeni olası bir ölüm durumunda kamu tepkisini azaltmaktı.

  • MR-2 görevi kusursuz ve sorunsuz bir uçuştu.

    Uçuş sırasında birçok aksaklık yaşandı (yüksek açı, erken ayrılma, aşırı hız, valf açılması ve kabin basınç düşüşü) ancak Ham yine de görevlerini başarıyla yerine getirdi.

  • Ham öldükten sonra hemen dondurularak sergilendi (Sovyet uzay köpekleri gibi).

    Ham'i dondurup sergileme fikri tartışıldı fakat kamu tepkisi nedeniyle vazgeçildi; kemikleri müzeye verildi ve diğer kalıntılar gömüldü.

  • Ham uzun süre sürekli halkın ilgisi ve ünüyle yaşadı.

    Başta geniş medya ilgisi olsa da ilgi çabuk azaldı; Ham uzun yıllar doğal yaşam yüzü görmeden hayvanat bahçelerinde yaşadı ve zamanla büyük ölçüde unutuldu.

Sorular

  • Ham nerede ve ne zaman doğdu?

    Ham Temmuz 1957'de, bugünkü Kamerun topraklarında doğdu.

  • Ham nasıl Amerika'ya geldi?

    Önce hayvan kaçakçıları tarafından yakalandı, Miami'deki bir kuş çiftliğine satıldı ve 1959'da Birleşik Devletler Hava Kuvvetleri tarafından satın alınıp Holloman Hava Üssü'ne getirildi.

  • Ham hangi eğitimleri aldı?

    Jozef Freddy ve ekibi tarafından ışık ve ses uyarılarına göre kolları çekme ve tuşlara basma gibi görevleri yapması için eğitildi; ödül muz, ceza ise elektrik şokuydu.

  • Ham'ın uzay görevindeki amacı neydi?

    Amacı insanın uzaydaki bilişsel performansının korunup korunamayacağını test etmekti; Ham uzay aracını kontrol etmek için değil, görevleri uzayda da gerçekleştirebilirliğini göstermek için gönderildi.

  • Ham hangi görevle fırlatıldı ve ne zaman?

    31 Ocak 1961'de MR-2 (Mercury-Redstone 2) görevinde Cape Canaveral'dan fırlatıldı.

  • Uçuş sırasında ne gibi sorunlar yaşandı?

    Fırlatma açısı beklenenden yüksekti, roketten ayrılma erken oldu, hız beklentinin üzerine çıktı (~8200 km/saat) ve titreşimler nedeniyle bir hava giriş valfi erken açılarak kabin basıncında düşüşe neden oldu.

  • Ham uzaydaki görevleri nasıl yerine getirdi?

    Uçuş boyunca yanıp sönen ışıklara göre kolları çekip düğmelere bastı; tepki süresi dünyadaki ölçüme çok yakın olarak ~0.82 saniye idi ve görevleri başarıyla tamamladı.

  • Kurtarma nasıl gerçekleşti ve Ham'e ne oldu?

    Kapsül hedeflenen noktadan 679 km uzağa indi, su aldı ve yan döndü; bir donanma helikopteri kapsülü çıkardı ve Ham'i güverteye taşıdı, Ham'in aldığı tek belirgin yaralanma burnunun kanaması oldu.

  • Ham'ın görevi sonrası hayatı nasıl geçti ve nasıl sonlandı?

    Kısa medya ilgisinden sonra 5 Nisan 1963'te Ulusal Hayvanat Bahçesi'ne gönderildi, 25 Eylül 1980'de Kuzey Karolina'daki bir hayvanat bahçesine taşındı ve 19 Ocak 1983'te 26 yaşında öldü; dondurularak sergileme fikri vazgeçildi, kemikleri müzeye verildi ve diğer kısımları gömüldü.

Ön Bilgiler

  • Temel uzay tarihi bilgisi (Mercury programı, Alan Shepard/Freedom 7 bağlamı)
  • Temel biyoloji (şempanze ve primat bilgisi)
  • Operant koşullandırma ve davranışsal deneyler hakkında temel bilgi
  • Fiziksel kavramlar: ivmelenme, hız, reentry ve basınç
  • Uzay aracının temel bileşenleri ve kurtarma prosedürleri hakkında genel anlayış

Tarihsel Bağlam

  • Temmuz 1957 - 'Ham' adlı şempanzenin bugün Kamerun olarak bilinen yerde doğması
  • 1959 - Ham'ın hayvan kaçakçıları tarafından yakalanıp Miami'deki nadir kuş çiftliğine satılması; aynı yıl ABD Hava Kuvvetleri tarafından satın alınması
  • Temmuz 1959 - Ham'ın Holloman Hava Üssü'ne getirilmesi
  • Eğitim dönemi (1959–1961) - Ham'ın Jozef Freddy ve ekibi tarafından komutlara göre kolları çekme ve düğmelere basma gibi görevler için eğitilmesi; resmi olarak '65' numarasıyla adlandırılması
  • 31 Ocak 1961 - MR-2 (Mercury-Redstone 2) göreviyle Ham'ın Florida Cape Canaveral'dan uzaya fırlatılması; 252 km'ye yükselme; ağırlıksız sürenin 4.9'dan 6.6 dakikaya çıkması; uçuş süresinin 16 dakika 39 saniye olması; beklenenden fazla hız (>8200 km/s) ve beklenenden 679 km uzağa iniş; kapsülün su alması; Ham'ın iniş sonrası hafif yaralanması (burun kanaması)
  • Freedom 7 uçuşu - Ham'ın uçuşundan birkaç ay sonra Freedom 7 aracıyla ilk Amerikalının uzaya gönderilmesi (metinde 'ilk Amerikalı' olarak anılıyor)
  • 5 Nisan 1963 - Ham'ın Ulusal Hayvanat Bahçesi'ne götürülmesi
  • 25 Eylül 1980 - Ham'ın Kuzey Karolina'daki başka bir hayvanat bahçesine taşınması
  • 19 Ocak 1983 - Ham'ın 26 yaşında ölmesi
  • 1983 (ölüm sonrası) - Ham'ı dondurup Smithsonian'da sergileme planından vazgeçilmesi; kemiklerinin Ulusal Sağlık ve Tıp Müzesi'ne verilmesi; kalan parçalarının Uluslararası Uzay Onur Listesi Müzesi bahçesine gömülmesi
  • Belka ve Strelka - Sovyet uzay köpeklerinin (medyada ve sahiplerin sergileme örneği olarak anılması)
  • Medya olayları - Ham'a 'Astro şempanze' takma adının verilmesi ve geniş medya ilgisi
  • Yedek şempanzeler - Uzay şempanzelerinin yedeklerinin olduğu ve metinde bir dişi yedek şempanzenin anılması
  • 14 Mart 1998 - Metinde geçen ve 41 yaşında öldüğü belirtilen şahıs/şempanze olayı; metne göre o tarihte artık uzay görevleri için şempanzeler kullanılmaması
  • Genel gelişme - Metinde insanların aya tekrar tekrar insan göndermeyi başardıkları ve Mars'ı hedeflemeye başladıkları belirtilmesi
  • Referans olayı - 'Atlas Okyanusu üzerinden boydan boya yapılan ilk uçak uçuşu' ifadesi (metinde 'neredeyse bir asır sonra' diye anılıyor)
  • 17. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • Yarım Asır (yaklaşık 50 yıl)
  • Yaklaşık Bir Asır (yaklaşık 100 yıl)

Kişiler

  • Ham

    1957'de doğan ve MR‑2 (Mercury‑Redstone 2) uçuşuyla 31 Ocak 1961'de uzaya gönderilen ilk insan benzeri maymun; medyada 'Astro şempanze' olarak anıldı.

  • Jozef Freddy

    Ham'i eğiten sinir bilimci olarak metinde anıldı ('Jozef Freddy ve ekibi').

  • Alan Shepard

    Freedom 7 aracıyla uzaya gidecek ilk Amerikalı olarak metinde bahsedildi (transkriptte 'Elin Shepperton' biçiminde geçen ifade muhtemelen Alan Shepard'a referanstır).

  • Sally Ride

    Karşılaştırma amacıyla anıldı; metinde Sally Ride'ın ilk uçuşu ve 1983'te uzaya gidişi zikredildi.

  • Belka

    Sovyetler Birliği'nin uzay köpekleri örneği olarak anıldı; Ham'in dondurulup sergilenmesi fikri Belka ve Strelka örneğiyle kıyaslandı.

  • Strelka

    Belka ile birlikte Sovyet uzay köpekleri olarak anıldı; Ham'in kaderiyle karşılaştırıldı.