Güneş Kremleri: Hangisini Kullanmalı? Kanser Yapar mı?

1,2 Mn görüntülenme07.07.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıGüneş Kremleri Hakkında En Sık Sorulan Sorular ve Cevapları
Derinlemesine

Özet

Video, güneş ışınlarının deri üzerindeki etkilerini, güneş kremlerinin nasıl çalıştığını, kimyasal ve fiziksel (mineralli) güneş kremleri arasındaki farkları, SPF kavramını ve güneş kremlerinin kansere/hormonal etkilere neden olup olmadığına dair yaygın korkuları ele alıyor. İzleyicilere hangi güneş kremini seçmeleri gerektiği, nasıl sürmeleri gerektiği ve güneşten korunma stratejileri konusunda pratik öneriler sunuyor.

Terimler

  • Dermatohelyoz

    Güneş nedenli yaşlanma. Güneşin deri üzerindeki etkileri sonucu elastik kolajen dokunun parçalanması ve derinin daha hızlı yaşlanmış görünmesi olayı.

  • Unilateral dermatohelyoz (tek taraflı dermatohelyoz)

    Yüzün veya vücudun yalnızca bir tarafının diğerine göre çok daha fazla Güneş alması sonucu ortaya çıkan ve o tarafın daha fazla yaşlanmasına neden olan nadir durum. Örneğin uzun süre tek tarafı cama bakacak şekilde araç kullananlarda görülebilir.

  • UVA

    Morötesi ışınlardan biri; yüzeye ulaşan morötesi ışınların yaklaşık %95'ini oluşturuyor. Camı aşabildiği için camın arkasında olsanız bile derinizi ısıtmaya başlıyor; derinin ısınması ve bazı yerlerde mutasyon oranlarının artmasıyla ilişkilendiriliyor. UVA, derinizin kızarmasına neden olan ışınlara katkıda bulunuyor ve SPF değeriyle ölçülen UVB'yi kapsayan korumayı ölçmez, bu yüzden geniş spektrumlu koruma önemlidir.

  • UVB

    Morötesi ışınların yüzeye ulaşan ve genlerinizi değiştirebilecek kadar güçlü ve tehlikeli olan yaklaşık %5'lik dilimi. Deriyi yakabilen, kızarıklık (güneş yanması) ve gen hasarı yaratabilen ışınlar. Camın arkasında olmak UVB'yi genelde engelliyor, yani UVB camı geçemiyor.

  • UVC

    Morötesi ışınların en yüksek enerjili ve en ölümcül olan türü; ancak ozon tabakası tarafından engellendiği için yüzeye ulaşmıyor.

  • Fotoyaşlanma

    Güneş altında ne kadar çok kalırsanız kolajen dokunuzun o kadar hızlı bozulması sonucu biyolojik yaşlanma hızınız değişmese bile fiziksel görünümünüzün daha hızlı yaşlanması olayı. Derinin güneşe maruz kalması kolajen ve elastik dokuyu parçalayarak yüzeyde daha yaşlı bir görünüm oluşturur.

  • Melanin tabakası

    Deri rengini belirleyen ve güneşten gelen foton paketlerinin deriye ulaşmasını zorlaştıran doğal bir katman; güneş kremlerinin yaptığı gibi derinizin önüne ek bir engel, ek bir güvenlik katmanı gibi davranır.

  • Kimyasal güneş kremleri

    Teorik olarak üzerine düşen ışınları ısıya çevirip etrafa yayacak şekilde çalıştığı varsayılan ve içerik olarak karbon-temelli yani organik moleküller kullanan güneş kremleri. Güncel çalışmalar gösteriyor ki koruyuculuklarının büyük kısmı ultraviyole ışınları soğurup ısı olarak etrafa saçmasından geliyor; eski ürünlerde fotostabilitesi daha düşüktü ama günümüzde kimyasal ve fiziksel kremlerin fotostabilitesi birbirine yakındır. Kimyasal kremlerde avobenzon, oktokrilen, oksibenzon veya PABA gibi içerikler bulunabilir.

  • Fiziksel (mineralli) güneş kremleri

    Genelde çinko oksit veya titanyum oksit gibi inorganik moleküller veya mineraller içeren güneş kremleri. Teoride üzerine düşen ışınları yansıtarak çalıştıkları söylenir; ama yapılan çalışmalar, fiziksel kremlerin koruyuculuğunun büyük kısmının da ultraviyole ışınları soğurup ısı olarak etrafa saçmasından geldiğini gösteriyor. Bu nedenle aralarında neredeyse hiçbir fark yoktur.

  • Organik molekül

    İçinde karbon-karbon bağları veya karbon-hidrojen bağları olan moleküller. "Organik" kelimesi burada kimyasal anlamında kullanılır; doğal ve iyi anlamına gelmez.

  • SPF (Sun Protection Factor / Güneş'ten Koruyuculuk Faktörü)

    Sadece ve sadece UVB tipi, yani derinize düşen ve genleri değiştirebilecek kadar güçlü olan %5'lik dilime karşı koruyuculuğu ölçen değer. SPF hesaplamak için deriye santimetrekare başına eşit olarak 2 miligram güneş kremi sürülüyor; o kısmın belli bir kızarıklığa erişme süresi (saniye) ölçülüyor ve krem sürülmemiş benzer deri parçasının kızarma süresine bölünüyor. Örneğin kremle 300 saniyede kızardıysa ama kremsiz 10 saniyede kızardıysa SPF=30 oluyor. SPF aynı zamanda "deriniz ile ultraviyole ışınların etkileşimini kısıtlama miktarı" olarak düşünülmeli; örneğin SPF 15, UVB ışınlarının %7'sini derinize ulaştırıyor; SPF 30 %3'ünü; SPF 50 %2'sini. SPF sadece süreyi değil pek çok değişkeni etkileyen bir metrik olduğu için kusursuz değildir.

  • Geniş spektrumlu koruma (broad spectrum)

    Üzerinde açık açık UVA ve UVB koruması yaptığı yazan veya bu korumayı sağlayan kremler. Çünkü SPF yalnızca UVB'yi ölçer ve UVA'ya karşı korumayı ölçmez; tam koruma istiyorsanız UVA'yı da kapsayan geniş spektrumlu kremler alınmalıdır.

  • Fotostabilite

    Güneş altında stabil kalabilme yetisi; eski kimyasal kremlerin fotostabilitesi daha düşüktü, yani Güneş tarafından daha kolay bozunuyorlardı; günümüzde bu fark büyük ölçüde azalmıştır ve her iki tür kremi de ortalama 2 saatte bir yenilemek gerekir.

  • Güneş yanması (erythema / sunburn)

    Morötesi ışınlara maruz kalınca hücrelerin ölmesi, vücudun ölen hücreleri tamir etmek için yanan yerlere kan akışını artırmak için damarları genişletmesi ve bölgede kan birikmesi sonucu derinin renginin kırmızıya kayması olayıdır.

  • Bronzlaşma

    Deri renginin koyulaşması; Deri Kanseri Vakfı'ndan alıntıyla: "Güvenli veya sağlıklı bronzlaşma diye bir şey yoktur." Yani bronzlaşmaya başladığınız anda deri kanseri riskinizi artırıyorsunuz demektir.

  • Nanoparçacıklar

    Fiziksel güneş kremlerinde kullanılan, koruyucu bir tabaka oluşturabilmesi için küçücük mikro ve nanoparçacıklara kadar parçalanabilen parçacıklar (kimi durumda 100 nanometrenin altına kadar). Deri üzerinden kana karışabileceği endişesi olsa da bugüne kadar yapılan çalışmalarda bu nanoparçacıkların derinin en üst kısmında bulunan ölü tabakayı aşabildiğini gösteren hiçbir bulguya ulaşılmamıştır.

  • Serbest radikaller

    Eşlenmemiş bir elektronu olan, kimyasal olarak aşırı aktif moleküller. Morötesi ışınlara maruz kalan kremlerde serbest radikaller oluşabiliyor; ancak bu moleküller kremin Güneş ile direkt temas ettiği yerde, yani vücudunuzun dışında oluyorlar. Bu serbest radikaller çok büyük moleküller olduğundan deri yoluyla vücudunuzun içine girmeleri mümkün değildir.

  • Doz

    Bir maddenin veya kimyasalın etkisinin tehlikeli olup olmadığını belirleyen miktar; bir şeyin kanda bulunması o şeyin anlamlı ve etkili düzeyde bulunduğu anlamına gelmez. Araştırmalarda saptanan çok düşük düzeylerin tehlikeli seviyeye ulaşabilmesi için pratikte ulaşılması çok zor olan uzun süreli ve sürekli maruziyet gerektirdiği belirtilmiştir: "Doz, her şeydir."

  • Zeroderma pigmentosum ve albinizm

    SPF açısından ekstrem ve özel durumları örnekleyen genetik durumlar; bu tür durumlarda SPF 100 gibi abartılı değerlerin ek fayda sağlayabileceği belirtiliyor. (Video, bu kişilerin özel durumlar olduğunu ve yüksek SPF gerektirebileceklerini belirtiyor.)

  • Suya dayanıklılık

    Bazı güneş kremlerinin suya dirençli olmak üzere test edilmiş olması; suya dayanıklılığı test edilmiş bazı kremler denize girip çıktıktan sonra da SPF değerini makul düzeyde korumaya devam edebiliyor; hiçbir güneş kremi tamamen su geçirmez değildir.

  • Son kullanım tarihi (krem için)

    Güneş kremlerinin koruyuculuğunu sağlayan kimyasalların çok stabil olmaması ve zaman içinde bozunması nedeniyle son kullanım tarihi geçmiş kremlerin koruyuculuğunun azalması; bu yüzden son kullanım tarihi geçmiş kremlerden uzak durulmalıdır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • "Kimyasal" güneş kremleri kötü, "fiziksel" kremler daha güvenlidir (veya 'doğal' olan her zaman iyidir).

    İçerikteki tüm maddeler kimyasal moleküllerdir; 'doğal' otomatik olarak güvenli, 'yapay' otomatik olarak zararlı değildir; seçim cilt hassasiyeti ve ürünün performansına göre yapılmalı.

  • Fiziksel kremler yalnızca ışınları yansıtır, kimyasal kremler yalnızca ışığı ısıya çevirir; bu yüzden çok farklı çalışırlar.

    Her iki tip krem de önemli oranda ultraviyole ışınlarını soğurur; teorik ayrım olsa da pratikte koruyuculuk mekanizmaları benzerlik gösterir.

  • SPF tüm ultraviyoleyi ölçer ve yüksek SPF tüm UVA/UVB'ye karşı korur.

    SPF yalnızca UVB korumasını ölçer; UVA koruması için 'geniş spektrumlu' ifadelerine veya ayrı olarak belirtilen UVA korumasına bakmak gerekir.

  • SPF sayısı ne kadar yüksekse o kadar tamamıyla korunurum; SPF 100 çok daha iyidir.

    SPF 50 sonrası ek koruma sınırlıdır (SPF 30→%3, SPF 50→%2 UVB geçirgenlik gibi); çoğu insan için SPF 30–50 yeterlidir ve davranışsal önlemler de önemlidir.

  • Güneş kremleri cilde nüfuz edip vücutta zararlı etkiler yaratır çünkü kan tahlillerinde bulunuyorlar.

    Düşük düzeylerde moleküller tespit edilmiş olsa da tespit edilmesi otomatik olarak zararlı miktarda olduğu anlamına gelmez; mevcut veriler günlük kullanımın tehlikeli seviyelere yol açmadığını gösteriyor.

  • Nanoparçacıklar rahatlıkla deriyi aşıp kana karışır.

    Yapılan çalışmalarda nanoparçacıkların derinin üst ölü tabakasını geçip anlamlı oranda kana karıştığına dair kanıt bulunmamıştır.

  • Güneş altında bozunan kremler serbest radikal üretiyor ve bu radikaller cilde girip DNA'ya zarar veriyor.

    Güneşin etkisiyle kremlerde serbest radikaller oluşsa da bu moleküller genelde kremin yüzeyinde kalır ve deri yoluyla vücuda anlamlı şekilde geçmeleri beklenmez.

  • Kimyasal kremler mutlaka daha sık yeniden sürülmelidir (eski doğruluk).

    Eskiden fotostabilite farkı vardı ama modern ürünlerde her iki tip için de yaklaşık aynı yeniden uygulama aralığı söz konusudur; genelde ~2 saatte bir sürülmelidir.

  • Güneş kremi sürünce güneş altında sonsuza kadar kalabilirim.

    Güneş kremi korunmayı artırır ama tam koruma sağlamaz; süre, uygulama miktarı, tekrar sürme ve çevresel koşullar hâlâ önemlidir.

Sorular

  • Güneşten korunmak için ne yapmalıyız?

    Güneşin en dik olduğu saatlerde (yaklaşık 10:00–16:00) uzun süre güneşte kalmamaya çalışın, giysi ile örtünme uygulayın ve geniş spektrumlu SPF ≥30 güneş kremi kullanın.

  • Hangi tür güneş kremi kullanılmalı: kimyasal mı fiziksel mi?

    Genel olarak fark önemsiz; cildinize uygun, geniş spektrumlu ve SPF ≥30 olan, sizi rahatsız etmeyen kremi kullanın—hassas ciltler için mineralli (çinko/titanyum) tercih edilebilir.

  • Güneş kremleri kansere neden olur mu?

    Hayır; güvenilir kanıtlar güneş kremlerinin kansere neden olduğunu göstermiyor; aksine güneşten kaynaklanan iyonize edici radyasyon kanser riskini artırır ve kremler korunma sağlar.

  • SPF neyi ölçer ve SPF yüksek ise tamamen korunur muyuz?

    SPF yalnızca UVB korumasını ölçer; hiçbir SPF ürünü %100 koruma sağlamaz ve SPF 50'den sonrası ek faydası sınırlıdır, bu yüzden davranış (süre, tekrar uygulama) da önemlidir.

  • Güneş kremi ne sıklıkla yeniden sürülmeli?

    Genel öneri yaklaşık her iki saatte bir yeniden sürmektir; suya girme veya yoğun terleme durumunda daha sık uygulayın.

  • Kremi sürdükten sonra ne kadar beklemeli/sonra suya girebilir miyim?

    Kremler sürüldükleri anda çalışmaya başlar; ancak koruyucu tabaka tam yayılsın diye birkaç dakika beklemek yeterlidir; suya girecekseniz suya dayanıklı ürün kullanın.

  • Nanoparçacıklar deriden geçip kana karışır mı?

    Mevcut çalışmalarda nanoparçacıkların derinin üst ölü tabakasını aşıp önemli miktarda kana karıştığına dair kanıt bulunmamıştır.

  • Güneş kreminde tespit edilen kimyasallar tehlikeli seviyede midir?

    Kandaki tespitler çok düşük düzeydedir ve mevcut değerlendirmelere göre tehlikeli seviyeye ulaşmak için gerçekçi olmayan, aşırı maruziyet gerekir; kanda bulunması otomatik olarak zararlı olduğu anlamına gelmez.

  • Güneş kremi kullanmak bronzlaşmayı engeller mi?

    Geniş spektrumlu ve uygun SPF'li kremler UVB ve UVA etkisini azaltarak yanma, DNA hasarı ve foto-yaşlanmayı azaltır; bronzlaşma riski ve deri kanseri riskiyle ilişkilidir, dolayısıyla koruma bronzlaşmayı azaltır.

  • SPF 100 gibi çok yüksek değerler gerekli mi?

    Çoğu insan için SPF 30–50 yeterlidir; SPF 50 sonrası artan koruma sınırlıdır ve yüksek SPF etiketleri genelde pazarlama amaçlıdır.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (DNA, hücre, mutasyon kavramları)
  • Temel kimya bilgisi (molekül, organik vs inorganik ayrımı)
  • Temel fizik bilgisi (ışık, foton, radyasyon kavramları)
  • Dermatoloji/deri yapısı hakkında temel anlayış (kolajen, epidermis/dermis ayrımı)
  • SPF ve test protokolleri hakkında çok temel fikir

Tarihsel Bağlam

  • Göktaşı çarpması ve Kretase-Paleojen yok oluşu (yaklaşık 66 milyon yıl önce): dinozorların kitlesel yok oluşuna yol açan çarpma olayı
  • COVID-19 salgını (2019–2020 başlangıcı): küresel COVID-19 salgınına atıf
  • Kretase-Paleojen (yaklaşık 66 milyon yıl önce)
Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Güneş'ten nasıl korunacağımızla ilgili konuları (korunma yöntemleri) ilerleyen haftalardaki videolarda daha detaylı ele alma

Orada Güneş altında kaldığımızda derimizin neden koyulaştığından ve deri renklerinin nasıl evrimleştiğinden bahsetmiştim. Ama Güneş'ten nasıl korunacağımızla ilgili kısma geldiğimde, "Bunları ilerleyen haftalardaki videolarda daha detaylı ele alıcam" demiştim. Eee aradan 50 hafta geçtiğine göre, artık ele alabiliriz.