Sauropodlar Akıl Almaz Boyutlara Nasıl Erişebildiler?

404 B görüntülenme15.02.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıDinozorlar Neden O Kadar Büyüktü? Akıl Almaz Boyutlara Nasıl Erişebildiler ve Neden Şu Anda Bu Kadar Büyük Hayvanlar Yaşamıyor?
Derinlemesine

Özet

Video, otçul sauropod dinozorların nasıl devasa boyutlara ulaştığını açıklamaya çalışıyor; bunun için atmosferik oksijen seviyeleri, beslenme adaptasyonları, boyun ve iskelet yapıları, solunum ve metabolizma özellikleri ile üreme ve büyüme stratejilerini inceliyor. Ayrıca sauropodların kuşlarla olan yakından ilişkisi, içi boş kemikler ve Kretase sonundaki kitlesel yok oluşa kadar varan tarihsel bağlam ele alınıyor.

Terimler

  • sauropodlar

    Genelde buradaki gibi devasa dinozorlardan söz ederken kast ettiklerimiz sonra podlar olarak bilinen özel bir dinozor grubu, kertenkele kalçalılar olarak bilinen bir grup altında bulunan bu sonra kodların en meşhurları bırak ya soros, Diplo 9 ve apatosaurus.

  • kertenkele kalçalılar

    Genelde buradaki gibi devasa dinozorlardan söz ederken kast ettiklerimiz sonra podlar olarak bilinen özel bir dinozor grubu, kertenkele kalçalılar olarak bilinen bir grup altında bulunan bu sonra kodların en meşhurları bırak ya soros, Diplo 9 ve apatosaurus.

  • Atmosferik oksijen

    Atmosferik oksijen dinozorların evrimleşmeye başladığı dönemde günümüzdeki gibi yüzde 20.9 seviyelerinde değil, yüzde 32'lere varan düzeylere ulaşmıştır. Bu sayede yeryüzünde yaşayan canlıların oksijene erişimi çok daha kolaydı ve hücreleri çok daha verimli bir şekilde enerji üretebiliyordu. Çünkü havadaki oksijen oranı hücrelerimizde işleyen biyokimyasal süreçlerin verimliliği hızlı ve evrimsel niteliklerini doğrudan etkiliyor. Çünkü oksijen, vücudumuzda bulunan ve diğer tüm hayvanların da vücudunda bulunan çeşitli maddelere, mesela hemoglobine bağlanarak hücrelere taşınıyor ve oralarda kullanılıyor. Eğer atmosferik oksijen daha yüksek seviyede ise daha fazla oksijen bağlayıcı kimyasal kullanarak bu oksijene olan erişiminizi günümüzdeki maksimuma göre daha fazla arttırabilirsiniz. Bu da hücrelerimizin çok daha fazla enerji üretebilecek şekilde evrimleşmesini tetikleyebilir ve bu sayede daha iyi vücutlar geliştirmek mümkün olur.

  • hemoglobin

    Çünkü oksijen, vücudumuzda bulunan ve diğer tüm hayvanların da vücudunda bulunan çeşitli maddelere, mesela hemoglobine bağlanarak hücrelere taşınıyor ve oralarda kullanılıyor.

  • uzun boyunlar (beslenme avantajı)

    Uzun boyunları, sonra pozların en bilinen özelliklerinden birisi onlara popülarite kazandırmanın ötesinde, bu devasa boyunları sayesinde çok etkili bir şekilde beslenebiliyorlardı. Örneğin, kendi dönemlerinde yaşayan diğer otçuların erişemediği ağaçlara ulaşabiliyorlardı. Çünkü unutmayın, ağaçlar da bu dönemde günümüze kadar devasa boyutlara ulaşmıştı. Dolayısıyla bu kadar uzun boyunlara sahip olmak bu dinozorlara ekstra avantaj sağlıyordu.

  • boynun vinç gibi davranması (boyun kasları)

    Normalde mesela zürafalar alttaki dallara, orta büyüklükteki dallara, yüksek dallara ulaşmak için farklı boyun uzunluklarına erişebiliyorlar. Zürafa kasları buna izin veriyor. Sonra dinozorlarda ise bu kaslar, bu şekilde uzayıp daralmıyor, daha ziyade sabit uzunlukta kalıyor ve adeta bir vinç gibi davranarak sadece oldukları yerde dönerek çok geniş bir besin sahasını taramalarını mümkün kılıyor.

  • boyun omurları (omur sayısı)

    Bu arada zürafalar demişken, 3 metrelik boyuna sahip olan zürafalarda dahil olmak üzere, biz insan gibi kısa boyunlu hayvanlar da dahil olmak üzere bütün memeli hayvanlarda en fazla yedi omur bulunuyor. Yani şu anda bir zürafanın da boynundaki omurları sayacak olsanız, 7 omurla karşılaşırdınız. Biz insanın boynunda da yedi tane omur bulunuyor. Ama buna karşılık mesela 18 metrelik bir memen ki sorusu ele alacak olursak, bu canlıların boyunları dokuz metre yani vücutlarının yarısı kadar uzunluğa erişebilir. Ordu ve bu boyunlarda 19 tane omur taşıyorlardı. Yani anlayacağınız, sonra potların boyunlarındaki omur sayısı da o vinç özelliğini sağlayabilecek şekilde evrimleşmiştir.

  • memen ki soros

    Bu son derece özelleşmiş beslenme biçimi sayesinde o kadar da iri olmayan memen ki soros gibi dinozorlar 13 ton civarında bir kütleye sahiplerdi ve günde 500 kilogram ot tüketmek zorunda vardı.

  • kuşlar (günümüz dinozorları)

    Mesela biliyorsunuz, günümüzde halen yaşayan dinozorlar olan kuşlar var. Kuşlar, dinozorlardan ayrı bir grup değiller. Kuşlar, hala günümüzde yaşamakta olan dinozorlardır ve kuşlardan sonra dinozorlara en yakın olan ve günümüzde halen yaşamaya devam eden canlı grubu timsahlar.

  • timsahlar

    Mesela biliyorsunuz, günümüzde halen yaşayan dinozorlar olan kuşlar var. Kuşlar, dinozorlardan ayrı bir grup değiller. Kuşlar, hala günümüzde yaşamakta olan dinozorlardır ve kuşlardan sonra dinozorlara en yakın olan ve günümüzde halen yaşamaya devam eden canlı grubu timsahlar.

  • kemik boşlukları (hollow bones)

    Mesela sonra podların kemiklerine baktığımız zaman bazı kısımlarının içinin boş olduğunu görüyorsunuz. Kuşlarda da bu kemiklerin içerisindeki boşluklar onlara aerodinamik katkı sağlıyorlar ve bu sayede uçabilmelerini sağlıyor. Sonra podlar gibi devasa dinozorlarda ise bu kemik boşlukları havayla doldurularak bu devasa kütleyi destekleyecek ve onların kemiklerini hafifleştirme gibi bir adaptasyon olarak evrimleşmiş olabilir.

  • kuş tipi solunum / oksijen transferi

    Benzer şekilde mesela biz memeliler sadece içimize nefes çektiğimiz zaman oksijen alabiliyoruz. Ancak kuşlar hem nefes alırken hem de nefes verirken oksijen transferi yapabiliyorlar. İşte dinozorların da bunu yapabildiği düşünülüyor ve bu sayede o devasa vücutlarını destekleyebilecek kadar oksijene erişim sağlayabiliyorlar.

  • öğütücü dişler

    Bu hafif kemiklere ek olarak sahip oldukları iskelet adaptasyonlarından bir diğeri ise o tüketen memelilerin aksine çok iri öğütücü dişlerinin bulunmaması. Çünkü öğütücü dişler bir kafayı iyileştiren en temel faktörlerden bir tanesi. Mesela insanların ataları et ağırlıklı bir hepçil diyete geçmeden önce ot ve meyvelerle beslendikleri için çok iri azı dişlerine sahiplerdi. Ve bu azı dişleri, ki bunlardan bir tanesi 20 yaş dişleri olarak bildiğimiz dişler, günümüzde artık bunları yitirdik. Apandis gibi diğer oto öğütmeye özelleşmiş organlar gibi bu öğütücü dişlerin barındırılabilmesi için çevrenin güçlü olması ve dolayısıyla kafanın ağır olması gerekiyor. Mesela bir filin kafası 450 kilogram kütleye erişebiliyor. Ama az önce sözünü ettiğim 13 tonluk memen ki sorusunun kafası, çok güçlü öğütücü dişlere sahip olmasından ötürü sadece 20 kilogram kütleyle o uzun boynun üzerinden bir yükü almış oluyor.

  • apandis

    Apandis gibi diğer oto öğütmeye özelleşmiş organlar gibi bu öğütücü dişlerin barındırılabilmesi için çevrenin güçlü olması ve dolayısıyla kafanın ağır olması gerekiyor.

  • kalp atışları (kalp hızı)

    Bu devasa vücutlarına ve özel metabolik ihtiyaçlarına bağlı olarak kalp atışları da normalde aşina olduğumuz canlılara göre son derece yavaş. Mesela bir farenin kalbi dakikada 700 kere atıyor. Bir insan için bu dakikada 70. Ben yarın da bir fiil için bu dakikada 28. Atım civarında bir memen ki soros gibi sonra pot içinse bu dakikada on kereden az.

  • yumurtlayarak üreme (oviparite)

    Ve bu devasa boyutlara erişebilme lerinin bir diğer nedeni de üreme sistemlerinin farklılığı. Biz memeliler doğurarak ürettiğimiz için dişlerimiz gebelik ve doğum süresince çok ciddi bir enerji harcamak zorunda. Sadece kendilerine bakmakla yetinmiyorlar, aynı zamanda vücutlarında taşıdıkları yavruyu beslemek zorunda kalıyorlar. Bu inanılmaz bir enerji sarfiyatı demek. Ancak dinozorlar yumurtlayarak üredikleri için dişlerinin bu tarz bir ekstra enerji sarfiyatı olmuyor.

  • hızlı büyüme

    Ama buna karşılık yavruları aşırı hızlı büyüyordu. Mesela biz insanların bebekleri yaklaşık olarak 5 ayda bir kütlelerini ikiye katlıyorlar. Dinozor bebeklerinde ise kütlenin ikiye katlanması sadece beş gün sürüyordu. Veya bu sonra potları ne kadar hızlı büyüdüğünü düşünmek isterseniz, ergen bir sonra pot bir yılda 1500 kilo alabiliyordu.

  • göktaşı çarpması (kitlesel yok oluş)

    Ancak ne yazık ki bu harika canlılar da 66 milyon yıl kadar önce gezegenimize çarpan göktaşı ile başlayan süreçte yok oldular.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Dinozorlar sadece T. rex ve diğer büyük etçilerdir.

    Dinozorlar çok çeşitliydi; sauropodlar gibi devasa otçullar, küçük kuş benzeri türler ve etçil dinozorlar gibi farklı yaşam biçimlerine sahip geniş bir grup içerir.

  • Kuşlar dinozorlardan tamamen ayrı bir grup oluşturur.

    Kuşlar aslında yaşayan dinozorlardır; onlar teropod dinozorlardan evrimleşmiş ve günümüzde halen var olan dinozor soyudur.

  • Atmosferik oksijen artışı tek başına devasa boyutları açıklamaya yeter.

    Yüksek oksijen önemli bir etken olsa da tek başına yeterli değil; beslenme, iskelet, solunum, üreme ve büyüme gibi bir dizi adaptasyonun birleşmesi gerekliydi.

  • Tüm omurgalılarda boyun omuru sayısı esnektir ve büyük hayvanlar için sınır yoktur.

    Pek çok memelide boyun omuru sayısı sabittir (çoğunlukla yedi), ancak sauropodlar gibi bazı dinozorlarda cervical omur sayısı evrimsel olarak artmıştır (örneğin bazı sauropodlarda 19 omur).

  • Kemiklerin içinin boş olması sadece uçuşa hizmet eder.

    Kemiklerdeki hava boşlukları kuşlarda uçuşu kolaylaştırırken sauropodlarda da kemikleri hafifletmek ve devasa gövdeleri desteklemeye yardımcı olmak için evrimleşmiş olabilir.

  • Tüm omurgalılarda solunum sadece nefes alırken oksijen almayı içerir.

    Kuşlar (ve muhtemelen sauropodlar) akışlı solunumla hem inhale hem exhale sırasında etkili gaz değişimi yapabiliyorlar; bu, daha yüksek oksijen verimliliği sağlar.

  • Otçul hayvanlar büyük öğütücü azılara (büyük çiğneme dişlerine) sahip olmak zorunda.

    Sauropodlar gibi bazı büyük otçullar küçük hafif kafalar ve az ya da etkisiz öğütücü dişlerle yaşadı; besini uzun süre midede sindirerek ve diğer adaptasyonlarla telafi ettiler.

  • Büyük hayvanların kalp atış hızı yüksek olmalıdır.

    Genellikle tersidir: çok küçük hayvanların kalp atışı çok hızlıyken (örneğin fare ~700/dk), çok büyük hayvanlarda kalp atışı çok daha yavaştır; video örneğinde bazı sauropodların kalp atışı dakikada 10'un altında olabilir.

  • Canlı doğurma (memelilerdeki) büyük vücutlara ulaşmayı kolaylaştırır.

    Canlı doğurma anneye uzun süreli ve yüksek enerji yükü getirir; sauropodların yumurta ile üremesi anneler üzerindeki süreklilik arz eden enerji yükünü azalttı ve yavruların daha hızlı büyümesine izin verdi.

Sorular

  • Sauropodlar akıl almaz boyutlara nasıl erişebildiler?

    Yüksek atmosferik oksijen, verimli beslenme (uzun boyunla erişilen zengin besinler), hava dolu/ihyaflı kemikler, muhtemel kuş benzeri solunum, küçük hafif kafalar ve hızlı büyüme ile yumurtayla üremenin bir arada çalışmasıyla.

  • Triyas dönemindeki atalarından neden daha büyüdüler?

    Zaman içinde ortaya çıkan çevresel koşullar (örneğin yüksek oksijen), yeni beslenme stratejileri ve bir dizi morfolojik adaptasyon sayesinde kademeli olarak daha büyük formlara evrildiler.

  • Oksijen seviyesinin artması onların devasa olmasını nasıl etkiledi?

    Daha yüksek atmosferik oksijen hücresel enerji üretimini ve metabolik kapasiteyi artırarak daha büyük vücutları destekleyecek evrimsel olasılıkları kolaylaştırdı, fakat tek başına yeterli değildi.

  • Uzun boyunların işlevi neydi?

    Uzun boyunları sayesinde yüksek ağaçlardaki besinlere ve diğer otçulların ulaşamadığı bitkilere erişebiliyorlar; omur sayısının artması ve omurların vinç gibi hareketi geniş besin alanı sağlıyordu.

  • Sauropod kemiklerinin içinin boş olması ne işe yarıyordu?

    Kemiklerin hava dolu boşlukları kemikleri hafifleterek devasa kütlelerin taşınmasını kolaylaştırdı; bu yapı kuşlardaki pneumatik kemiklere benzer bir adaptasyondur.

  • Sauropodların solunumu nasıldı?

    Muhtemelen kuşlara benzer akışlı (flow-through) bir solunum sistemine sahiptiler, bu da daha etkili oksijen alma ve büyük vücutları destekleme imkânı verdi.

  • Neden sauropodların kafaları çok küçük ve hafifti?

    Çünkü öğütücü büyük azılara sahip olmamak yerine besini uzun süre midede çürütüp sindiriyorlardı; böylece kafalar hafif kalarak boyun üzerindeki yük azalttı.

  • Büyümeleri ne kadar hızlıydı?

    Çok hızlıydı: video örneklere göre dinozor bebekleri kütlelerini birkaç günde ikiye katlayabiliyor ve ergen sauropodlar yılda binlerce kilo alabiliyordu (örneğin yılda ~1500 kg).

  • Üreme şekilleri devasa boyutları nasıl etkiledi?

    Sauropodların yumurta ile üremesi, memelilerin gebelik sırasında taşıdığı ekstra enerjiyi anne üzerinde bırakmadığı için anneye daha az sürekli enerji yükü getirdi ve yavruların hızlı büyümesine izin verdi.

  • Sauropodlar neden yok oldular?

    Sauropodlar da dahil olmak üzere pek çok dinozor grubu, 66 milyon yıl önce gezegene çarpan büyük bir göktaşıyla başlayan kitlesel yok oluş olayında ortadan kalktı.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji bilgisi (doğal seçilim, adaptasyon)
  • İlkel anatomik terimler (omur, kemik, akciğer vs.)
  • Fizyoloji temelleri (metabolizma, oksijen taşınması)
  • Paleontoloji/fosil temelleri
  • Biyomekanik ve karşılaştırmalı anatomi kavramlarına aşinalık

Tarihsel Bağlam

  • Triyas Dönemi sonu — dinozor atalarının evrimleşmeye başlaması
  • Dinozorların evrimleşmeye başladığı dönemde atmosferik oksijen oranlarının yaklaşık %32'lere ulaşması
  • Kretase Dönemi sonlarına doğru — bazı sauropodların devasa boyutlara erişmesi
  • Dinozorların yaklaşık 100 milyon yıl boyunca Dünya'da hüküm sürmesi
  • Yaklaşık 66 milyon yıl önce — gezegenimize çarpan göktaşı ile başlayan süreç sonucu dinozorların kitlesel yok oluşu
  • Günümüzde kuşların dinozorların yaşayan torunları olması
  • Günümüzde timsahların dinozorlara yakın yaşayan akrabalar olarak kabul edilmesi
  • Triyas Dönemi
  • Kretase Dönemi
  • Günümüz