Son Çiçek Salgını Bir Lab Sızıntısı Nedeniyle Başlamış Olabilir mi?

363 B görüntülenme22.12.2022
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıÇiçek Virüsünün Son Kurbanı: Janet Parker, Bir Lab Sızıntısı Nedeniyle Ölmüş Olabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, 1977-1980 döneminde çiçek hastalığının son doğal ve laboratuvar bağlantılı vakalarından biri olan Janet Parker olayı üzerinden çiçek virüsünün tarihçesini, bulaşma şüphelerini, alınan önlemleri ve salgının yok edilmesi sürecini anlatıyor. Olayın detayları, soruşturmalar (Shooter Raporu), laboratuvar sızıntısı iddiaları ve çiçek virüsünün yok edilmesi sürecinin sonuçları ele alınıyor.

Terimler

  • Phi X 174

    insanlık tarihinde bir canlının, spesifik olarak Phi X 174 isimli, 11 tanecik geni ve 5000 tanecik nükleotiti olan bir canlının genomu boydan boya ilk kez dizilenmiş;

  • Arkeler

    bugün "arkeler" olarak bildiğimiz, bize bakterilerden bile daha yakın olan tek hücreli canlı grubu ilk kez keşfedilmiş;

  • Manyetik rezonans (MRI)

    insan vücudunun ilk defa bir "manyetik rezonans", yani MRI görüntüsü çekilmiş;

  • Kohlear implantı

    bir insan ilk defa kohlear implantı sayesinde tekrar duyabilmeye başlamış;

  • Hidrotermal bacalar

    Dünya üzerinde yaşamın 4 milyar yıl önce başlamış olabileceği okyanus dibindeki hidrotermal bacalar ilk kez keşfedilmişti...

  • Variola major

    nihayetinde doktorların elektron mikroskobu yardımıyla yaptığı incelemeler, o korkunç sözcüğü İngiltere'ye birdenbire geri getiriverdi: "Variola major". Yani, çiçek virüsünün en tehlikeli, en ölümcül versiyonu...

  • Püstül

    kızının vücudunda şimdi görünen büyük, kabarcıklı püstüllerin şekli, suçiçeğininkilerden belirgin bir biçimde farklıydı.

  • Kuluçka süresi

    Çiçek hastalığının kuluçka süresi 12 gün civarındaydı; bu, müthiş uzun bir süre! Janet Parker'ın o 12 gün içinde temas ettiği herkes, o anda hastalığı taşıyor ve başka insanlara saçıyor olabilirdi.

  • Elektron mikroskobu

    nihayetinde doktorların elektron mikroskobu yardımıyla yaptığı incelemeler, o korkunç sözcüğü İngiltere'ye birdenbire geri getiriverdi

  • Aşı

    Aşılar sayesinde zaten uzunca bir süredir Dünya'nın zengin ülkelerinde bu virüs görünmez olmuştu; ama Afrika ve Asya'da halen vakalar görülüyordu. Dünya Sağlık Örgütü, Dünya çapında yürüttükleri amansız aşı kampanyası sayesinde hastalığın yok edildiğini resmen ilan etmek için artık son hazırlıklarını yapıyordu.

  • Karantina

    Sağlık ekipleri hemen harekete geçtiler ve Janet'a en yakın olanları aşılayıp, karantinaya almaya başladılar.

  • Havalandırma boşluğu

    Bu gibi sızıntılarda yaşanan en olası şey, virüsün havalandırma boşluğu yardımıyla diğer katlara ve odalara yayılması.

  • Abid soy hattı

    Rapora göre Janet Parker'a bulaşan virüsün, 3 yaşındaki Pakistanlı bir çocuktan izole edilen ve çocuğun adını taşıyan Abid isimli bir soy hattı olduğu ve gerçekten de Bedson'ın laboratuvarından geldiği de tespit edilmişti.

  • CDC (Amerikan Hastalık Önlem ve Kontrol Merkezi)

    Dünya genelindeki laboratuvarlarda bulunan bütün çiçek virüsü örnekleri ya yok edildi ya da Dünya Sağlık Örgütü'nün 4. seviye, yani en üst güvenlik seviyesinde bulunan tesislerinden ikisine taşındı: Amerikan Hastalık Önlem ve Kontrol Merkezi'nin, yani CDC'nin laboratuvarlarına...

  • VECTOR (Devlet Viroloji ve Biyoteknoloji Araştırma Merkezi)

    Rusya'nın Koltsovo kentinde bulunan Devlet Viroloji ve Biyoteknoloji Araştırma Merkezi, veya kısaca VECTOR laboratuvarlarına...

  • Epidemiyoloji (salgın bilimi)

    Bir bilim olarak epidemiyolojinin (yani salgın biliminin) öngörülebilir tahminlerde bulunabileceği ve doğru stratejileri bize gösterebileceği ispatlanmıştı;

  • Genom dizilimi

    insanlık tarihinde bir canlının, spesifik olarak Phi X 174 isimli, 11 tanecik geni ve 5000 tanecik nükleotiti olan bir canlının genomu boydan boya ilk kez dizilenmiş;

  • Suçiçeği (Varicella)

    Suçiçeği nadiren giderek kötüleşir; tam tersi, neredeyse her zaman kendiliğinden geçer. mesela benim şuradaki ufacık girinti, suçiçeğinden, yani varicella virüsünden kalma.

  • Otopsi

    ölümü sonrasında otopsi yapma riski alınamadı.

  • Temas zinciri

    Bulaşıcı hastalıklarda temas berbat bir şey; bir hastanın temas ettiklerinin temas ettiklerini temas ettikleri gibi bir zinciri takip edince, kısa sürede yüzlerce kişiyle temas olduğunu görüyorsunuz.

  • Laboratuvar sızıntısı

    Yani Parker, virüsün laboratuvardan bir şekilde sızması sonucu hastalığı kapmış olabilirdi. Bu, protokol ihlali anlamına geliyordu.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Janet Parker'ın döküntüleri suçiçeğiydi.

    Başlangıçta suçiçeği zannedildi ama elektron mikroskobu incelemesiyle döküntülerin variola major (çiçek hastalığı) olduğu doğrulandı.

  • İngiltere'de çiçek hastalığı tamamen ortadan kalktığı için çiçek vakası ihtimali akla bile gelmezdi.

    Zengin ülkelerde doğal vakalar ortadan kalkmış olsa da laboratuvarlarda virüsle çalışılması yüzünden laboratuvar kökenli vakalar mümkün olabilir; bu vaka bunun örneğidir.

  • Eğer laboratuvardan hava yoluyla bir sızıntı olsaydı sadece tek kişi etkilenmezdi, onlarca kişi aynı anda hastalanırdı; dolayısıyla laboratuvar sızıntısı imkânsızdır.

    Hava yoluyla sızıntı ihtimali hesaplarla sorgulandı ve birçok akademisyen bunun olası görünmediğini söyledi; ancak Shooter Raporu laboratuvardan kaynaklandığı sonucuna vardı ve bulaşmanın tam mekanizması (hava, doğrudan temas veya kontamine ekipman) kesinleşmedi.

  • Profesör Bedson kesinlikle ihmalkardı ve suçluydu.

    Medyanın ve kamuoyunun suçlayıcı görüşlerine karşın, mahkeme 1979'da sunulan kanıtları yetersiz bularak davayı reddetti; yine de Shooter Raporu laboratuvar kaynağını destekledi, ama hukuki suçluluk saptanmadı.

  • Çiçek hastalığı hafif bir hastalıktır ve genelde iz bırakmaz.

    Variola major son derece ölümcül olabilir (yaklaşık her 3 hastadan 1'i ölüm) ve hayatta kalanlarda derin, kalıcı izler bırakır.

  • Janet aşısızdı, bu yüzden kolayca öldü.

    Janet eskiden aşılıydı fakat koruyuculuk zamanla azalmıştı; bu yüzden eskiden aşılı olmak tam koruma sağlamamış olabilir.

  • Çiçek virüsü örnekleri her laboratuvarda serbestçe saklanmaya devam ediyor.

    Olayın ardından çiçek virüsü stokları ya yok edildi ya da WHO gözetiminde sadece iki yüksek güvenlikli tesiste (CDC ve VECTOR) muhafaza edilmeye başlandı.

Sorular

  • Son çiçek salgını bir lab sızıntısı nedeniyle başlamış olabilir mi?

    Shooter Raporu'na göre Janet Parker'ın virüsü laboratuvardan kaptığına dair 'hiçbir şüphe olmadığı' belirtilmiş; ancak bulaşma mekanizması kesin olarak belirlenememiş ve bazı akademisyenler hava yoluyla yayılma ihtimaline itiraz etmiştir.

  • Janet Parker nasıl hastalandı ve ne oldu?

    1978 Ağustos'unda belirtiler başladı, başlangıçta suçiçeği zannedildi; elektron mikroskopla variola major teşhisi kondu ve 11 Eylül 1978'de hayatını kaybetti.

  • Hastalığın kaynağı olarak kimler ya da ne gösterildi?

    Janet'ın çalıştığı binanın altında çiçek virüsü üzerinde çalışan bir laboratuvar vardı; laboratuvardaki örneklerle Janet'tan izole edilen virüs arasında benzerlik tespit edildi ve Abid soy hattına (Pakistani kaynaklı) işaret edildi.

  • Neden sadece Janet tek kişi olarak etkilendi, bina içindeki diğerleri neden hasta olmadı?

    Bulaşma yolu tam olarak aydınlatılamadı; hava yoluyla yayılma hesapları birçoklarının aynı anda etkilenmesi gerektiğini gösterdi, bu yüzden yalnızca tek kişinin etkilenmesi açıklanamıyor.

  • Kimler soruşturuldu ve hangi sonuç çıktı?

    Birmingham Üniversitesi ve laboratuvar başkanı Profesör Bedson hedef alındı; Bedson intihar etti; mahkeme 1979'da üniversiteyi ihlal etmekle ilgili davayı reddetti; Shooter Raporu ise laboratuvar kaynaklılığı destekledi.

  • Çiçek hastalığının öldürücülüğü ve bıraktığı etkiler nelerdir?

    Variola major enfekte olanların yaklaşık üçte birini öldürebilir ve hastalığı atlatanlarda derin, kalıcı izler bırakır.

  • Janet Parker aşılı mıydı?

    Evet, Janet daha önce aşı olmuştu ama aşılamanın üzerinden çok zaman geçtiği için koruyuculuğu azalmıştı.

  • Olaydan sonra çiçek virüsü stoklarına ne oldu?

    Tüm dünyanın stokları ya yok edildi ya da WHO gözetiminde ABD CDC ve Rusya'daki VECTOR gibi BSL-4 tesislerine taşındı.

  • WHO çiçek hastalığını ne zaman yok ilan etti?

    Dünya Sağlık Örgütü çiçek hastalığının gezegenden yok edildiğini 1980 yılında resmen ilan etti.

  • Bu olaydan hangi dersler çıkarıldı?

    Laboratuvar güvenliği, hızlı halk sağlığı müdahalesi, temas takibi ve epidemiyolojinin önemi vurgulandı; salgınlarla mücadelede toplumsal uyumun hayati olduğu anlaşıldı.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (hücre, gen, DNA/RNA, nükleotit kavramları)
  • Temel viroloji ve mikroorganizmaların bulaşma yolları
  • Aşılama ve bağışıklık sistemi hakkında temel bilgi
  • Karantina ve halk sağlığı müdahaleleri kavramı
  • Kısa tarih bilgisi (20. yüzyıl halk sağlığı mücadeleleri)
  • Laboratuvar güvenliği/biyogüvenlik kavramları

Tarihsel Bağlam

  • 1977 yılı: Voyager 1 ve Voyager 2 uzay araçlarının fırlatılması
  • 1977 yılı: Phi X174 virüsünün tüm genomunun ilk kez dizilenmesi (11 gen ve 5000 nükleotit)
  • 1977 yılı: Arkelerin (archaea) ilk kez keşfedilmesi
  • 1977 yılı: Apple II bilgisayarların ilk kez satışa başlanması
  • 1977 yılı: İnsan vücudunun ilk manyetik rezonans görüntüsünün (MRI) çekilmesi
  • 1977 yılı: İlk kohlear implant uygulamasıyla bir insanın tekrar duymaya başlaması
  • 1977 yılı: Okyanus dibindeki hidrotermal bacaların keşfi ve yaşamın kökeniyle ilgili bulgular
  • 1930'lar: İngiltere'de çiçek virüsünün büyük oranda yok olduğu döneme ilişkin ifade
  • 20. Yüzyıl: Çiçek hastalığının yaklaşık 300 milyon insanın ölümüne yol açması
  • 1966: Tony McLennan isimli tıbbi fotoğrafçının çiçek virüsüne kazara yakalanması
  • 11 Ağustos 1978: Janet Parker'ın ilk semptomları hissetmesi
  • 20 Ağustos 1978: Janet Parker'ın Catherine-de-Barnes İzolasyon Hastanesi'ne kaldırılması
  • 28 Ağustos 1978: Janet vakası sonrası 500'den fazla kişinin aşılanıp karantinaya alınmış olması
  • 5 Eylül 1978: Janet Parker'ın babası Frederick'in karantina altında kalp krizi sonucu ölümü
  • Eylül 1978: Profesör Henry Bedson'un soruşturma baskısı altında intihar etmesi
  • 11 Eylül 1978: Janet Parker'ın çiçek hastalığından ölüm tarihi
  • 22 Eylül 1978: Janet Parker'ın annesinin hastaneden taburcu edilmesi
  • 16 Ekim 1978: Birmingham şehrinin çiçek hastalığından arındırıldığının ilan edilmesi
  • Ekim 1979: Birmingham Sulh Mahkemesi'nin üniversite aleyhine açılan davayı delil yetersizliği nedeniyle reddetmesi
  • 1980 yılı: Shooter Raporu'nun yayınlanması ve raporun Janet Parker vakasının laboratuvardan kaynaklandığı sonucunu bildirmesi
  • 1980 yılı: Dünya Sağlık Örgütü'nün çiçek hastalığının küresel olarak yok edildiğini resmen ilan etmesi
  • 1978 sonrası dönemi: Çiçek virüsü örneklerinin ya imha edilmesi ya da Dünya Sağlık Örgütü seviyesinde güvenli tesislere (CDC ve VECTOR gibi) taşınması
  • Yakın dönem: COVID-19 salgını ve son iki yıllık salgın dönemi bağlamında epidemiyoloji üzerine tartışmalar
  • 4 milyar yıl önce
  • Binlerce yıl
  • 18. yüzyıl sonları
  • 1930'lar
  • 20. Yüzyıl
  • 1966
  • 1970'ler
  • 1977 yılı
  • 1978 yılı
  • 1979 yılı
  • 1980 yılı
  • 2019 sonrası COVID-19 dönemi
  • Osmanlı İmparatorluğu dönemi

Kişiler

  • Larry Brilliant

    Somali'de görülen son doğal çiçek virüsü vakasına dair anlattığı anı ile çiçek hastalığı yok etme çabasından bahsederken anıldı.

  • Edward Jenner

    İlk aşının mucidi olarak bahsedildi; çiçek aşısının tarihsel kökeni bağlamında anıldı.

  • Tony McLennan

    1966'da çiçek virüsüne tesadüfen yakalanmış bir tıbbi fotoğrafçı örneği olarak anıldı.

  • Hilda Witcomb

    Kızı Janet'in hastalığının suçiçeği olmayabileceğinden şüphelenen ve semptomları tanıyan anne olarak anıldı.

  • Janet Parker

    Videonun ana vakası; 1978'de çiçek hastalığına yakalanan ve hayatını kaybeden kişi.

  • John Richmond

    Janet'i hastaneye götüren ambulanstaki sağlık görevlilerinden biri olarak anıldı ve olayları hatırlıyor.

  • Henry Bedson

    Alt kattaki çiçek virüsü araştırma laboratuvarının başındaki profesör olarak şüphe odağı oldu; intihar etti.

  • Alasdair Geddes

    Elektron mikroskobu ile örnekleri inceleyen ve Bedson ile birlikte çalışan doktor olarak anıldı.

  • Joseph

    Janet'in eşi; soruşturma ve karantina sürecinde sorguya çekilen yakınlardan biri olarak anıldı.

  • Frederick

    Karantina altındayken öldüğü belirtilen Janet'in babası; ölüm nedeni tam olarak otopsi yapılamadığı için netleşmedi.

  • R. A. Shooter

    Janet Parker vakasını inceleyen ekibin başındaki mikrobiyolog; 'Shooter Raporu'nu hazırladı ve raporda laboratuvar sızıntısı işaretlendi.

  • Abid

    Janet'a bulaşan virüsün, adıyla anılan Abid soy hattından izole edildiği; virüs örneğinin kaynağı olarak raporda anıldı.