- Radyasyon
Güneş'ten ve diğer kaynaklardan gelen, elektromanyetik spektrumun farklı parçalarında yayılan enerji; günlük konuşmada korku yaratan bir sözcük olup Güneş'in altına çıktığımızda maruz kaldığımız tehlikeli türleri de içerir.
- Elektromanyetik spektrum
Güneş'ten bize her an gelen ve farklı dalgaboylarına sahip olan radyasyonların tümü; bir kısmı gözle görülebilir dalgaboyunda, bir kısmı ise gözle göremediğimiz dalgaboylarındadır (örneğin kızılötesi ve morötesi).
- Dalgaboyu
Elektromanyetik dalgaların uzunluğu; Güneş'ten gelen ışığın hangi kısmının gözle görülebilir veya görünmeyen (örneğin kızılötesi veya morötesi) olduğunu belirleyen fiziksel büyüklük.
- Kızılötesi (infrared)
Elektromanyetik spektrumun, gözle görülenden daha uzun dalgaboyuna sahip kısmı; Güneş'ten gelen radyasyonun yaklaşık %40'ını oluşturur.
- Morötesi (ultraviyole, UV)
Güneş'ten gelen ve gözle görülmeyen, daha kısa dalgaboylu ışınların genel adı; Güneş'ten gelen radyasyonun yaklaşık %10'unu oluşturur ve deri kanseri gibi sağlık sorunlarıyla ilişkilendirilen tehlikeli kısmıdır.
- UVA
Morötesi ışınların en uzun dalgaboylu alt türü; Dünya'ya ulaşan morötesi ışınların büyük çoğunluğunu (%95 kadarını) oluşturur ve genel olarak UVB'den daha az tehlikeli kabul edilse de kendi içinde UVA-1 ve UVA-2 olarak alt gruplara ayrılır.
- UVB
Morötesi ışınların orta dalgaboylu türü; UVA'ya göre daha tehlikeli kabul edilir ve morötesi ışınlardan Dünya yüzeyine ulaşan kısmın küçük ama önemli bir bölümünü oluşturur; yüksek enerjili olması nedeniyle kansere neden olabilen DNA hasarlarına yol açabilir.
- UVC
Morötesi ışınların en kısa dalgaboylu ve en yüksek enerjili türü; normal şartlarda ozon tabakasını geçmesi çok zor olduğundan Dünya yüzeyine ulaşmaz; ozon tabakası zarar görürse bu tehlikeli ışınlar da bize ulaşacak ve ciddi sorunlar oluşturacaktır.
- UVA-1 ve UVA-2
UVA alt sınıfları; bunlardan daha kısa dalgaboylu olan yani daha yüksek enerjili olan UVA-2, UVB gibi kansere neden olabilme potansiyeline sahiptir.
- Ozon tabakası
Dünya atmosferinde yüksek enerjili morötesi ışınların özellikle UVC'nin yüzeye ulaşmasını zorlaştıran katman; ozon tabakası korunmazsa UVC gibi çok tehlikeli ışınlar yüzeye ulaşır ve ciddi sağlık/çevre sorunları doğar.
- Melanin
Deride bulunan pigment; Güneş ışınlarının daha alt tabakalardaki hücrelere erişebilmesini engeller, deri rengini belirler, radyasyon hasarını ilk deneyimleyen pigmenttir; yüksek ultraviyole ışınlar altında parçalanır ve vücut bunu telafi etmek için daha fazla melanin üreterek bronzlaşmaya yol açar.
- Melanosit
Deride melanin üreten hücreler; epidermis tabakasında bulunurlar ve güneş ışığı tarafından ilk deneyimlenen hücre tipleri arasında yer alırlar.
- Epidermis
Derinin en üst tabakası; güneş radyasyonunun ilk hasar verdiği bölge olup, içinde melanosit hücreleri bulunur.
- İyonize edici
Yeterince yüksek enerjili elektromanyetik ışınların (örneğin bazı morötesi ışınlar) dokularda ve hücrelerde iyonlaşma yapabilme yeteneği; bu tür ışınlar doğrudan hücrelere ve içlerindeki DNA'ya hasar verebilir.
- DNA
Hücre içindeki genetik materyal; yüksek enerjili morötesi ışınlar tarafından hasar görebilir ve özellikle hücre bölünmesini kontrol eden genlerde hasar oluştuğunda kontrolsüz hücre bölünmesine ve kansere yol açabilir.
- Kanser / Deri kanseri
Hücre bölünme döngüsünü kontrol eden genlerde meydana gelen hasarlar sonucunda hücrelerin kontrolsüz bir şekilde bölünmesi; bugüne kadar 150'den fazla kanser türü tanımlanmış olup bunlardan biri de deri kanseridir ve morötesi ışınlara maruz kalma en yaygın nedenlerindendir.
- Bronzlaşma
Vücudun Güneş'e karşı kendisini savunma tepkisi; yüksek ultraviyole ışınların melanini parçalaması sonucu vücudun daha fazla melanin üreterek derinin koyulaşması; geçici bir modifikasyondur ve evrimsel adaptasyonun yerini alamayacak kadar sınırlıdır.
- Modifikasyonlar (geçici değişimler)
Vücudun güneş altında evrimsel değil, kısa süreli olarak gösterdiği değişimler; örneğin bronzlaşma gibi genetik evrimin aksine sınırlı koruma sağlayan geçici tepkilerdir.
- Evrim / Evrimsel enlemler
Atalarımızın farklı enlemlerde yaşarken deri renginin değişmesi süreci; ekvatora yakın yerlerde daha koyu ten, kutuplara yakın yerlerde daha açık ten şeklinde nesiller boyunca birikimli seçilim yoluyla oluşan adaptasyonlar; bu uyum deri renginin Güneş yoğunluğuna göre ayarlanmasını sağlar.
- D vitamini
Güneş ışığı tarafından mümkün kılınan kritik bir biyokimyasal süreç sonucu vücutta üretilen vitamin; uygun melanin seviyesine bağlı olarak yeterince üretilemezse sağlık sorunları ortaya çıkabilir.
- Folik asit (folik asit üretimi)
Güneş ışığının etkilediği ve vücut için kritik olan başka bir biyokimyasal süreç; uygun melanin seviyeleri bu sürecin işleyişi için önemlidir, aksi takdirde bozulma ve hastalık riski vardır.
- Güneş kremi (güneş koruyucu)
Güneş'ten gelen zararlı radyasyonu emerek vücuda ulaşmasını engelleyen kremler; bu kremler sayesinde zararlı ışınlar deriye ulaşmaz, melanini parçalayamaz ve dolayısıyla vücutta ekstra melanin üretimi tetiklenmez, böylece bronzlaşma ve DNA hasarı azalır.
- Koruma faktörü (SPF)
Güneş kremlerinin ışınları emme yeteneğini belirten değer; krem ne kadar etkili ışınları emer ve cilde ulaşmasını önlerse melanine düşen iş azalır veya tamamen ortadan kalkar.
- Solaryum
İnsanların bronzlaşmak için kullandığı, ancak son derece tehlikeli olarak tanımlanan yapay morötesi ışık kaynakları; solaryum gibi yollarla bronzlaşmak vücuda yüksek miktarda morötesi ışın aldırır ve kanser riskini artırır.
- Hücre bölünme döngüsünü kontrol eden genler
Hücrelerin ne zaman ve nasıl bölüneceğini düzenleyen genetik mekanizmalar; bu genlerde morötesi ışınların yol açtığı hasarlar, hücrelerin kontrolsüz bölünmesine ve dolayısıyla kansere neden olabilir.