Venüs'te Yaşam mı?! Neler Oluyor ve Ne Anlama Geliyor?

169 B görüntülenme17.09.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıCarl Sagan, Venüs Atmosferinde Yaşam Olabileceğini Yarım Asır Önce Nasıl Öngördü?
Derinlemesine

Özet

Video, Venüs atmosferinde keşfedilen fosfin (phosphine) gazı bulgusunu, bunun potansiyel bir biyolojik imza olma nedenlerini, alternatif abiyotik açıklamaları, bu keşfin anlamını ve gelecekte nasıl doğrulanabileceğini anlatıyor. Ayrıca keşfin nasıl yapıldığı (teleskopik spektroskopi) ve atmosferde yaşam olasılığına ilişkin hipotezler (spor döngüleri, kemoototroflar vb.) özetleniyor.

Terimler

  • bio imza

    Bir bio imza yaşamı doğrudan gözle, o zaman ona ait olabileceğini düşündüğümüz çeşitli fiziksel ve kimyasal işaretlere verdiğimiz bir isim. Şöyle düşün, mesela hani su arıyoruz değil mi? Hep diğer gezegenlerde su. Aslında yaşam olmasa da bulunabilecek bir kimyasal. Dolayısıyla belki çok iyi bir bio imza değil, sadece gün ya da ki yaşam suya ihtiyaç duyduğu için başka gezegenlerde de bildiğimiz anlamıyla yaşam ararken su bulmayı bekliyoruz.

  • tekno imza

    Mesela bir gezegene baktığımızda bir kara parçası üzerinde bir miktar ışığın bize ulaştığını görecek olsaydık, bunu bir tekno imza olarak düşünebiliriz. Tekno imza artık bir oyun zamanın en uç düzeyi bir teknolojik varlığı gösteriyor.

  • fosfin gazı

    Burada Venüs'te bulunan şey fosfin isimli bir kimyasal bir gaz. Bu gaz normalde biz insanlar için ve diğer bütün çok hücreli organizmalar için oksijen soluyan bu organizmalar için son derece ölümcül. Gaz son derece zehirli. Zaten normalde organik malzemenin öldükten sonra çürümesi sırasında anaerobik yani oksijen soluyan bakteriler tarafından parçalanması sırasında bir atık olarak üretilen bir gaz. Dünyada fosfin gazını bu tür ortamlarda buluyoruz. Venüs'te yüzeyde değil, bu fosfin gazı atmosferde, atmosferinde 40 ila 60, 70, 80 kilometre civarındaki bir katman aralığında bulundu.

  • anaerobik

    Anaerobik yani oksijen soluyan bakteriler tarafından parçalanması sırasında bir atık olarak üretilen bir gaz.

  • atmosfer (Venüs atmosferi katmanları)

    Venüs'te yüzeyde değil, bu fosfin gazı atmosferde, atmosferinde 40 ila 60, 70, 80 kilometre civarındaki bir katman aralığında bulundu. Şöyle ki işte bu 40 ila 80 kilometre aralığında kalan bölgede bildiğimiz Dünya'daki yaşam koşullarına 25-30 derece arası sıcaklığa ve bir atmosfer basıncı, yani şu anda hissettiğiniz basınca ve belki daha düşük sülfürik asit seviyelerine sahip ortamlar mevcut Venüs atmosferinde.

  • sülfürik asit (Venüs bulutları)

    Venüs'ün atmosferinde bulunan bulutlar sülfürik asitle dolu. 190 seviyesine kadar, 195 seviyesine kadar inanılmaz bir parçalayıcı, korozif olarak adlandırabileceğimiz aşındırıcı asit barındırıyor.

  • basınç

    Yüzeydeki basınç 90 atmosfer kadar. Yani şu anda hissettiğiniz atmosferik basıncın 90 katını hissettiğinizi düşünün.

  • abiyotik / abiyolojik süreçler

    Ama sadece bu değil, yani fosfin gazı sadece biyolojik süreçlerle üretilmiyor. Bu tarlada üretilebiliyor. Yani tamamen doğal mesela volkanların, atmosferik olayların, yıldırımların etkisiyle oluşabileceğine dair çeşitli kimyasal yollar biliniyor.

  • negatif ispat

    Bir negatif ispatlamaya çalışıyor bilim insanları. Ne o negatif? Bu fosfin, canlılık haricinde başka hiçbir kaynaktan geliyor olamaz iddiası. Bunu ispatlamaya çalışıyorlar ki geriye sadece canlılık olasılığı kalsın. Ama onunla ilgili o kadar geniş bir olasılık havuzu var ki, tabii ki hepsini elemek gerçekten çok zor. Bu yüzden bilimde negatifleri ispatlamak zordur.

  • spor

    Bu hipotetik mikroorganizmalar spor yani vejetatif yaşam ile bildiğimiz anlamıyla yaşam arasında bir döngüye de sahip olabilir. Spor halinde daha alt katmanlardaki sporlar çok dayanıklıdır kötü koşullara. Bunlar üreme hücreleri gibi düşünebilirsiniz ama enkapsül olmuş haldedir. Bunlar zamanla, bu için kendi atmosferik olaylarından ötürü aşağıdan yukarıya doğru çıkan hava akımlarıyla yüzeye doğru daha üst atmosfer katmanlarına doğru ilerleyebilir. Burada çeşitli sıvılarla etkileşime geçtiği anda sporlar canlı forma dönebilir.

  • koagülasyon

    Burada koagülasyon gibi mekanizmalar yoluyla bunlar çoğalabilir.

  • kemoototrof

    Tıpkı dünyadaki kemoototroflar gibi, kimyasalları parçalayarak enerjiye dönüştürüp onunla büyüyebilirler. Vücutsal süreçlerini devam ettirebilirler.

  • dalga boyu / çöküntü (spektroskopik tespit)

    Dünya üzerindeki o ayrı teleskop ile Venüs'ün atmosferine bakılıp buradan gelen dalgalar analiz ediliyor ve belirli moleküller, eğer bu dalgalarda çöküntülere sebep oluyorsa, belli ki o dalga boyuna denk gelen kimyasallar belirli atmosfer katmanlarında var demektir. Bilim insanlarının yaptığı da bu teleskoplarla geniş bir dalga aralığını inceliyorlar. Bu gezegenden, Venüs'ten gelen dalgaları inceliyorlar ve nerelerde dip yaptığına, çöküntü yaptığına bakıyorlar. Daha sonra o aralığın hangi kimyasal maddeye, moleküle karşılık geldiğine bakıyorlar ve bu sayede fosfin isimli gaza denk gelen dalga boyunda bir çöküntü olduğunu doğrulamayı başardılar.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Venüs'te yaşam olamaz, çünkü yüzeyi çok sıcak ve düşmancadır.

    Venüs yüzeyi evet çok elverişsizdir, ama atmosferin 40–80 km aralığındaki katmanları Dünya'ya benzer sıcaklık ve basınca sahip olabilir; ayrıca Venüs geçmişte daha yaşanabilir olabilirdi.

  • Fosfin yalnızca biyolojik süreçlerle üretilir, yani fosfin = hayat kanıtıdır.

    Fosfin biyolojik olarak üretilebilir ama ayrıca volkanizma, yıldırımlar ve atmosferik kimya gibi abiyotik yollarla da oluşabilir; fosfin tek başına kesin yaşam kanıtı değildir.

  • Teleskopla fosfin tespit edildiğine göre yaşam kesinlikle var.

    Spektroskopik tespit fosfinin varlığını güçlü şekilde gösterir, fakat kaynağını göstermek için doğrudan atmosfer örneklemesi ve biyolojik analiz gerekir.

  • Bilimde bir iddianın yanlışlığı kolayca ve hızla ispatlanır (negatif ispatın kolay olduğu).

    Negatifin yüzde yüz ispatlanması genellikle zordur; bilim insanları önce bütün makul alternatif abiyotik açıklamaları test edip elerler, veya pozitif kanıt ararlar.

  • Venüs görevlerinin az olması, orada ilginç şeyler olmadığı için.

    Venüs'e az görev gitmesinin nedeni uzun süre birçok bilim insanının gezegenin yaşanmaz olduğunu varsayması ve bu yüzden Mars ve diğer hedeflere öncelik verilmesidir.

  • Eğer fosfin miktarı ölçüldüyse, abiyotik kaynaklar zaten tamamen hesaplandı ve reddedildi.

    Bilinen abiyotik süreçler mevcut tespit edilen fosfin miktarını açıklamakta zorlanıyor, ancak bu alanda hâlâ keşfedilecek veya hesaba katılmamış kimyasal yollar olabilir.

  • Bu keşif hemen insanlığın evrene bakışını değiştirecek kesin bir sonuçtur.

    Keşif potansiyel olarak çok önemli olsa da şu an sadece bir biyo-imza tespitidir ve bilimsel topluluk tarafından dikkatli şekilde doğrulama ve itiraz süreçlerinden geçecektir.

Sorular

  • Venüs'te yaşam mı var?

    Henüz kesin değil; fosfin tespiti yaşam olasılığını artırıyor ama bu gazın kaynağı biyolojik mi abiyotik mi olduğu kesinleşmedi.

  • Fosfin (phosphine) nedir ve neden önemli?

    Fosfin, oksijen soluyan çok hücreli organizmalar için zehirli bir gazdır ve Dünya'da genelde anaerobik ayrışma sonucu oluşur; Venüs'te tespit edilmesi potansiyel bir biyo-imza olduğu için önemlidir.

  • Fosfin nasıl tespit edildi?

    Dünya üzerindeki teleskoplarla yapılan spektroskopik gözlemler sonucunda Venüs'ten gelen ışıkta fosfine karşılık gelen dalga boylarında çöküntü/absorption gözlenerek tespit edildi.

  • Fosfin kesin olarak biyolojik mi?

    Hayır; fosfin biyolojik ve abiyotik yollarla üretilebilir ve şu anki bilgilerle kaynak kesin olarak belirlenemedi.

  • Venüs'ün yüzeyi ve atmosferi yaşam için neden elverişli değil?

    Yüzeyde yaklaşık 500 °C sıcaklık, ~90 atmosferlik basınç ve sülfürik asit içeren aşındırıcı bulutlar olduğu için yüzey yaşamı beklenmiyor; ancak üst atmosfer katmanları daha ılıman olabilir.

  • Bulgunun doğrulanması için ne yapmak gerekir?

    Venüs'e uzay aracı gönderip atmosferden doğrudan örnek almak ve kimyasal/biyolojik analiz yapmak gerekir; sadece teleskop gözlemi yeterli değildir.

  • Fosfin miktarı ne kadar ve bunun anlamı nedir?

    Tespit edilen seviye yaklaşık her 1 milyarda 20 parçacık; bilinen abiyotik üretim yolları bu miktarı açıklamakta zorlandığı için iki olasılık öne çıkıyor: bilinmeyen abiyotik süreçler veya biyolojik kaynak.

  • Neden şu anda Venüs görevleri az?

    Uzay ajansları uzun süredir Mars ve bazı uydulara odaklanıyor; bunun bir nedeni de Venüs'ün uzun süre boyunca birçok bilim insanı tarafından yaşanılmaz kabul edilmesidir.

  • Venüs atmosferindeki potansiyel mikroorganizmalar nasıl bir yaşam döngüsüne sahip olabilir?

    Hipoteze göre spor halinde alt katmanlarda dayanıklı kalıp hava akımlarıyla üst katmanlara taşınabilir, uygun sıvılarla karşılaşınca vegetatif hale gelip kemoototrofik metabolizma ile büyüyüp fosfin üretebilirler.

  • Bu keşif insanlık açısından neden önemli olurdu?

    Eğer yaşam doğrulanırsa, yaşamın Dünya'ya özgü olmadığı ve evrende daha yaygın olabileceği anlamına gelerek evrene bakışımızı kökten değiştirecek çok büyük bir keşif olur.

Ön Bilgiler

  • Temel kimya (moleküller, gazlar, reaksiyonlar)
  • Spektroskopi ve dalga boyu/absorpsiyon kavramlarına aşinalık
  • Gezegen bilimi/atmosfer yapısı hakkında temel bilgi
  • Mikrobiyoloji ve mikroorganizma yaşam döngüleri hakkında temel kavrayış
  • Fiziksel büyüklük birimleri (sıcaklık °C, basınç atmosfer) bilgisi
  • Abiyogenez ve biyolojik/abiyotik süreçler arasındaki farkların anlaşılması

Tarihsel Bağlam

  • Eylül 2019: Kraliyet Astronomi Cemiyeti ve araştırma ekibi tarafından Venüs atmosferinde fosfin tespitine ilişkin duyuru
  • 2020: Nature Astronomy'de Venüs'te fosfin tespitini rapor eden makale yayımlandı
  • 1960'lar: Carl Sagan tarafından Venüs atmosferinde yaşam olabileceğinin ileri sürülmesi
  • Astrobiyoloji dergisinde yayımlanan atmosferik spor hipotezini içeren çalışma
  • Son birkaç on yılda: Uzay ajanslarının Mars ve diğer hedeflere yoğunlaşması; Venüs görevlerinin görece azalması
  • Spektroskopik gözlemlerle (Dünya teleskopları aracılığıyla) Venüs atmosferinden gelen dalga boylarındaki çöküntüler yoluyla fosfin molekülünün belirlenmesi
  • 1960'lar
  • Venüs'ün geçmişteki ılıman/yaşanabilir dönemleri
  • 21. yüzyıl
  • Son birkaç on yıl (Mars odaklı keşif dönemi)

Kişiler

  • Tansu Daylan

    Twitch yayınına katıldı; bahsedilen Venüs fosfin keşfinde yer alan kişileri tanıdığı ve araştırma ekibinin bir kısmıyla çalıştığı belirtildi.

  • Kalsaydın

    Venüs atmosferinde yaşam olabileceğini ilk veya en çok ileri süren astronomlardan biri olarak konuşmada isimlendirilmiş.