- ödül beklentisi
aslında beyniniz bir "ödül beklentisi" içine giriyor. Yani "eğer şunu yaparsam, ödüllendirileceğim" fikri... Mesela "daha çok beğeni alırsam, daha çok kabul göreceğim" fikri...
- tirozin
beyninizin substantia nigra ve hipotalamus gibi bölgelerinde tirozin diye bir aminoasit, "levo-DOPA" diye bir başka moleküle; o molekül de enzimlerle "dopamin" isimli bir diğer moleküle dönüştürülüyor.
- levo-DOPA
beyninizin substantia nigra ve hipotalamus gibi bölgelerinde tirozin diye bir aminoasit, "levo-DOPA" diye bir başka moleküle; o molekül de enzimlerle "dopamin" isimli bir diğer moleküle dönüştürülüyor.
- substantia nigra
beyninizin substantia nigra ve hipotalamus gibi bölgelerinde tirozin diye bir aminoasit, "levo-DOPA" diye bir başka moleküle; o molekül de enzimlerle "dopamin" isimli bir diğer moleküle dönüştürülüyor.
- hipotalamus
beyninizin substantia nigra ve hipotalamus gibi bölgelerinde tirozin diye bir aminoasit, "levo-DOPA" diye bir başka moleküle; o molekül de enzimlerle "dopamin" isimli bir diğer moleküle dönüştürülüyor.
- dopamin
Bilimsel adı 3,4-dihidroksi-fenil-etil-amin olan "dopamin", beyinde üretilen ve vücudumuzda birçok rolü olan, çok önemli bir molekül. Ama dopaminin en önemli görevi, beyinde bir nörotransmiter olarak rol alması. Yani dopamin, mesajların bir nörondan diğerine iletilmesinde görev alıyor. Bu etkisi aracılığıyla da bize iyi hissettiriyor, vücut hareketlerimizi denetliyor, beynimizdeki ödül mekanizmasında rol alıyor ve hafıza, duygudurum, uyku, öğrenme, konsantrasyon ve hatta kadınlarda süt üretimi gibi birçok süreci etkileyebiliyor. Dopamin eksikliğiyse depresyon, huzursuz bacak sendromu, şizofreni, ADHD ve Parkinson gibi birçok zihinsel hastalıkla ilişkili.
- nörotransmiter
dopaminin en önemli görevi, beyinde bir nörotransmiter olarak rol alması. Yani dopamin, mesajların bir nörondan diğerine iletilmesinde görev alıyor.
- Pavlov'un klasik koşullandırması
Köpeklere mama vermeden önce bir zil çalıyorsunuz ve köpek, aslında yemek yeme ile hiçbir alakası olmasa bile, "zil sesi" gibi alakasız bir uyaranı mamayla ilişkilendiriyor. Birkaç gün süren bir eğitme seansı sonrasında zili çalsanız ama sonrasında mama vermeseniz bile, köpek mama alacağı beklentisine girerek ağzı sulanıyor.
- ödüllendirme mekanizması / ödül sistemi
dopaminin en önemli rolü, beynimizdeki ödüllendirme sistemindeki rolü. Bunu anlamak için, Pavlov'un klasik koşullandırma deneyini düşünün... İşte dopamin, ...ödüllendirme sırasında değil, ödüllendirme beklentisi içine girdiğinizde salgılanıyor.
- Dopamin Orucu
Kaliforniyalı psikiyatrist Dr. Cameron Sepah, sorunun merkezine başta anlattığım dopamin molekülünü yerleştirerek, "Dopamin Orucu" adını verdiği bir metot geliştirdi. Dr. Sepah, bunu, bağımlılık yapıcı davranışları kontrol altına almayan yarayan, bilimsel kanıtlara dayalı olarak geliştirilmiş bir yöntem olarak tanımlıyor. Bunu yapmak içinse belli süre zarfları içinde o bağımlılık yapıcı davranışları kısıtlamayı veya onlardan uzak durmayı öneriyor.
- impulsif (fevri) davranış
"Dopamin Orucu Ne Değildir?" başlığının altındaki 1 numaralı madde şunu söylüyor: "Dopamin orucu, dopamini azaltmakla ilgili değildir; impulsif (yani fevri) davranışları azaltmaya odaklanır."
- Bilişsel Davranışçı Terapi
"Dopamin Orucu" dediğiniz şey, Bilişsel Davranışçı Terapi olarak bildiğimiz, kökenleri ta antik inançlara dayanan, modern kökleriyse 100 küsur yıllık olan bir psiko-sosyal müdahale yönteminin, yüzlerce alt başlığından biri olan "uyaran kontrolü" kavramının ekstradan yüceltilmesinden ibaret.
- uyaran kontrolü
Uygulaması da görünürde çok basit: Telefon bağımlılığınız mı var? Telefonunuzu belli bir süre erişemeyeceğiniz şekilde ortadan kaldıracaksınız veya ona erişmeyi zorlaştıracaksınız. Strese girdiğinizde kendinizi yemeğe mi veriyorsunuz? Bunu yapmanızı zorlaştıracak faaliyetlere eğileceksiniz: Mesela spor yapacaksınız; zira bir yandan spor yaparken diğer yandan yemek yemeniz çok zor. Oyun veya porno bağımlılığınız mı var? Bu site ve uygulamaları açmanıza engel olacak yazılımlar kuracaksınız.
- maruziyet ve tepki önleme
Dr. Sepah, bunu önlemek için, yine Bilişsel Davranışçı Terapideki metotlardan ödünç aldığı "maruziyet ve tepki önleme metodunu" öneriyor. Yani bu dürtülerin ne zaman baş gösterdiğini fark edecek, o sırada ne tip düşünceler ve hisler içinde olduğunuza kafa yoracaksınız.
- dürtü sörfü
Hatta "dürtü sörfü" denen bir şey yapacaksınız, yani içinizde kabaran o isteğin gelip gidişine adeta hükmedecek, o dalgalar üzerinde kontrollü bir şekilde sörf yapacaksınız; dürtülerinize asla yenilmeyeceksiniz.
- habituasyon (alışma)
Bunları durmadan yaptığınızda, "habituasyon", yani "alışma" dediğimiz olay yaşanacak ve yapmak üzere koşullandığınız şey her neyse, ona olan bağımlılığınız yavaş yavaş kırılmaya başlayacak.
- madde bağımlılığı
Aslında madde bağımlılığı gibi şeyleri öyle "uzak durmayla" çözmeniz mümkün değil; çünkü bu tür şeylere kimyasal bir bağımlılık geliştiriyorsunuz ve hücreleriniz o madde olmadan düzgün çalışmamaya başlıyor. Dolayısıyla bu tip durumlarda tıbbi tedavi görmeniz şart.
- obsesyon (saplantı) ve kompülsif düşünceler
Olsa olsa, henüz bir bozukluk seviyesine ulaşmamış olan obsesyonlarımız (yani saplantılarımızı) veya bizi zorlayıcı, kompülsif düşüncelerimizi bireysel olarak bir nebze olsun dizginlememize yardımcı olabilir.
- fasting (oruç) ve feasting (ziyafet çekme)
Dr. Sepah'ın reçetesi "fasting" yani oruç tutma ile "feasting" yani ziyafet çekme şeklinde iki kısma ayrılıyor. Oruç dönemleri 4 gruba ayrılıyor: Her gün 1 ila 4 saat, her haftasonu 1 gün, her çeyrekte bir 1 haftasonu ve her yıl 1 hafta. ... Ziyafet çekme kısmıysa daha da kısıtlayıcı bir katman; ama eklemek zorunda değilsiniz. Normalde oruç zamanları haricinde telefon gibi bağımlılılarınızı istediğiniz gibi kullanabiliyorsunuz; ama daha da kısıtlamak isterseniz, oruç zamanları haricindeki erişiminizi sınırlandırmaya gidebilirsiniz: Mesela kalan günlerde her gün telefonunuza 1 ila 3 sefer, her biri 5 ila 30 dakika arasında olacak şekilde bakmak gibi... Bu zaman dilimlerine "ziyafet çekme" deniyor; ama onun haricinde de bağımlılığınızdan uzak durmaya devam ediyorsunuz.
- internet bağımlılığı
Tabii ki bu cihazları kullanan herkes bağımlısı değil; ama sırf "internet bağımlılığı" bile, (ülkeden ülkeye değişmekle birlikte) popülasyonun %37'sine varan oranlarda görülüyor. Çerçeveyi genişletip, işin içine oyun ve mesajlaşma bağımlılığı gibi şeyleri de dahil edersek bu oran %50'nin üzerine çıkıyor.