İçgüdülerin Kökeni: Bir Bebek, Anne Memesi Emmeyi Nereden Biliyor? | Baldwin Etkisi

271 B görüntülenme20.06.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıBaldwin Etkisi: Hayvanlar, Doğuştan Gelen Davranışları Nereden Biliyorlar? Davranışlar Nasıl Evrimleşir?
Derinlemesine

Özet

Video, bebeklik amnezisi ile içgüdülerin kökeni arasındaki görünür çelişkiyi tartışıyor; bebeklerin erken anıları neden hatırlamadıkları ve aynı zamanda bazı davranışları nasıl doğuştan doğru sergiledikleri açıklanıyor. Nörogenez, optogenetik deneyler ve Baldwin Etkisi gibi kavramlar üzerinden içgüdülerin evrimsel mekanizmalarına odaklanılıyor.

Terimler

  • bebeklik amnezisi

    "bebeklik amnezisi" adını verdiğimiz bu "unutkanlığın" nedenini tam olarak bilmiyoruz; ancak öne çıkan iki olasılık var: ya o anılar artık orada değiller, yani tamamen silindiler... Ya da oradalar ama biz onlara erişemiyoruz.

  • nörogenez

    Yeni doğan bir bebeğin beynindeki yüksek nöron üretim hızına, yani nörogenez. Özellikle de iri beyinli ve zeki hayvanların yavruları doğduktan kısa bir süre sonra, beyinlerindeki birçok bölgede, özellikle de uzun dönem hafızayla ilişkili hipokampüste nöron üretimi devam ediyor. Yeni nöronlar, eskilerinin yerini alıyorlar ve bu sırada bebeklik anılarının silindiği düşünülüyor. Bu silinme, nörogenez süreci yavaşlayıp durana dek devam ediyor, o noktadan sonra artık anılar uzun dönem korunmaya devam edebiliyor. Bu hızlı nörogenez, özellikle de insanın iri beyninin gelişmesi için çok önemli, ama işte, yan etkilerinden biri bu ilk anıların silinmesi. Ve gerçekten de nörogenez hızı düşük canlılarda bebeklik anılarının korunduğu biliniyor. Ayrıca yüksek nörogenez hızına sahip canlılarda nörogenez yavaşlatılırsa, aksi takdirde hatırlayamadıkları anıları hatırlayabildiklerini gösteren deneyler de var.

  • hipokampus

    Uzun dönem hafızayla ilişkili beyin bölgesi; yeni doğanlarda nöron üretiminin devam ettiği yerlerden biri olarak anılıyor (özellikle uzun dönem hafızayla ilişkili hipokampüste nöron üretimi devam ediyor).

  • optogenetik

    Günümüzde istediğimiz bir canlının sinir hücrelerini ışığa duyarlı olacak şekilde değiştirebiliyoruz. Böylece ışığı kullanarak o nöronu veya nöronları istediğimiz zaman ateşleyip, dilediğimiz zaman ateşlenmesine engel olabiliyoruz. Bu tür yöntemlere optogenetik yöntemler deniyor. (Bebeklik anılarıyla ilgili deneyde optogenetik yöntemlerle hipokampüs nöronları uyarılabilecek hale getirilen yavru farelerde ilgili nöronları optogenetik araçlarla ateşlediğimizde, yavru fareler başta öğrendikleri ama sonradan unuttukları korkuyu hatırlayabiliyorlar.)

  • Baldwin Etkisi

    Çevre değiştikçe, canlıların ihtiyaçları da değişiyor ve buna bağlı olarak, evrimleşmeksizin belli başlı şeyleri öğrenmeleri gerekiyor. Ama bu öğrenme her bireyde eşit olarak yaşanmıyor, bazı bireyler belli davranışları öğrenmeye diğerlerine göre daha yatkın. Bunun gelişimsel ve şansa bağlı nedenleri olduğu gibi, genetik bazı nedenleri de var. Beyin yapısı, beyin bağlantıları, sinir sisteminin nitelikleri ve daha nicesi... Dolayısıyla bazı davranışların, özellikle de "içgüdüsel" olarak tabir edilen, bilişsel fonksiyonlardan ziyade otomatik ve hızlı nöral tepkilere dayalı davranışların popülasyon içinde belli bir çeşitliliği olmak zorunda. Bu özellikleri çevrenin ihtiyaçlarına daha uygun sergileyebilen bireyler, Darwin'in tanımladığı doğal seçilim yoluyla seçilirler, diğerleriyse elenirler. O davranışları sergilemeyi pekiştiren genler her ne idiyse, bunlar gelecek nesle daha çok aktarılabilir ve böylece her nesilde o genleri taşıyan daha çok yavru doğar. Böylece genler tarafından denetlenen ve sinir sistemi mimarisinin içine gömülü olarak gelişen davranışlar, tıpkı kol uzunluğu veya deri rengi gibi fiziksel özelliklere benzer şekilde evrimleşebilir. Baldwin Etkisi'nde olan da bu: Davranış önce belirip de sonra genlere kazınmıyor. Belli davranışları pekiştiren genler popülasyon içinde zaten rastgele (veya önceden başka nedenlerle seçilerek) dağılmış halde, sonradan bu davranışların avantaj sağladığı durumlar oluştuğunda, bu davranışları sergileyebilen, dolayısıyla o davranışları tanımlayan genlere sahip bireyler daha kolay hayatta kalıyor, daha çok üreyebiliyor ve böylece popülasyon içinde o genler ve dolayısıyla o davranışlar daha yaygın görülüyor.

  • fenotipik (fenotip)

    Evrimde fenotipik, yani dışavurulan özellikler... Hemen her fenotipik özelliğin bir genetik altyapısı, yani genotipik bir tarafı vardır ve doğru fenotipler seçildikçe, aslında onların genetik altyapısı da seçilmiş olur ve bunlar özelliklerin kademeli ve birikimli olarak evrimleşmesini sağlar.

  • genotipik (genotip)

    Fenotipik özelliklerin bir genetik altyapısı olduğuna dair ifade; yani bir özelliğin genotipik bir tarafı vardır ve doğru fenotipler seçildikçe onların genetik altyapısı da seçilmiş olur (metin içinde "genotipik bir tarafı vardır" şeklinde anılmıştır).

  • doğal seçilim

    Çevrenin ihtiyaçlarına daha uygun sergileyebilen bireyler, Darwin'in tanımladığı doğal seçilim yoluyla seçilirler, diğerleriyse elenirler. O davranışları sergilemeyi pekiştiren genler gelecek nesle daha çok aktarılabilir ve böylece popülasyon içinde o genler daha yaygın görülür.

  • feromonlar

    Feromonlar gibi kimyasal koku hormonları da anne-bebek bağını yönetiyor.

  • gradyan

    Bu tür fiziksel ve kimyasal uyaranlarda gradyan dediğimiz konsantrasyon dağılımı çok önemli. Denizin hemen üstünde deniz kokusu daha yoğunken, denizden uzaklaştıkça bu koku azalır. Yani bir gradyana sahiptir. İşte bu koku moleküllerinin miktarındaki değişim, bir pusula görevi görür ve hayvanların beynindeki hareket içgüdülerini tetikler.

  • yakamoz

    Yakamozun halk arasındaki anlamı: Ay ışığının denize vurmasıyla oluşan parlak yansıma ve (metinde ayrıca) deniz kokusu.

  • stridülasyon

    Çekirgelere özgü o kulak tırmalayan ses; ki bu ses, erkeklerin çiftleşme çağrısı. Metinde bu seslerin dişi ve erkek embriyoların gelişim hızını etkilediği örneği verilmiştir.

  • içgüdü

    Daha önce hiç öğrenmediği birtakım davranış kalıplarıyla doğma durumu; "içgüdüsel" olarak tabir edilen davranışlar bilişsel fonksiyonlardan ziyade otomatik ve hızlı nöral tepkilere dayalıdır. Metinde örnek olarak anne memesi emme, kanguruların keseye tırmanma, bal arılarının dansı gibi doğuştan gelen davranışlar verilmiştir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Zihin doğduğumuzda tamamen boş bir levhadır (tabula rasa) ve tüm davranışlar sonradan öğrenilir.

    Birçok tür, bazı önceden tanımlanmış davranış kalıplarıyla doğar; bu içgüdüler genetik ve sinir sistemi mimarisiyle evrimleşmiştir, dolayısıyla zihin tamamen boş değildir.

  • Bebeklik anıları kesinlikle tamamen saklıdır ve sadece biz onlara erişemiyoruz.

    Bazı veriler anıların gerçekten silindiğini (özellikle nörogenezle) gösterirken, optogenetik çalışmalar bazı anıların erişilemez hale gelse bile tamamen yok olmayabileceğini öne sürüyor; kesin durum hâlâ tam net değil.

  • Baldwin Etkisi Lamarckçı bir 'öğrenilenlerin doğrudan genlere geçmesi' iddiasıdır.

    Baldwin Etkisi, öğrenmenin doğrudan genlere geçmesini değil, öğrenmeye yatkınlık gösteren genlerin doğal seçilimle popülasyonda artmasını savunur; fenotipik davranışlar önce ortaya çıkar, genetik altyapı sonra seçilir.

  • İçgüdüler sadece yavru tarafında bulunur; anne ya da ebeveynlerde bir rol yoktur.

    İçgüdüler hem yavru hem anne tarafında karşılıklıdır; örneğin yavru tetikleyici sinyal verdiğinde anne de buna uygun besleme tepkisini gösterecek şekilde evrimleşmiştir.

  • İçgüdüleri tetikleyen uyaranlar yalnızca görsel veya kokusal olabilir.

    Uyaranlar görsel, kimyasal, işitsel veya mekanik olabilir; farklı türlerde farklı duyular ve sinyal gradyanları yönlendirme ve tepki tetiklemede etkilidir.

  • İçgüdüsel davranışlar sabit ve çevresel etkilerden bağımsızdır.

    İçgüdüsel davranışlar çevresel sinyallerle şekillenebilir ve embrionik/erken gelişim dönemindeki uyarılar gelişim hızını veya davranışsal zamanlamayı değiştirebilir.

Sorular

  • Neden doğduğunuz anı veya bebekliğinizin en erken anılarını hatırlamıyorsunuz?

    Bunun kesin nedeni bilinmemekle birlikte, yüksek düzeyde nörogenez nedeniyle erken dönem anıların büyük oranda silinmesi veya anılara erişiminin engellenmesi gibi iki ana olasılık vardır.

  • Yeni nöron üretimi (nörogenez) bebeklik anılarını nasıl etkiliyor?

    Erken dönemde yüksek nörogenez yeni nöronların eskilerinin yerini almasına yol açarak hipokampüsteki hafıza izlerinin silinmesine ve dolayısıyla bebeklik anılarının kaybına neden olabilir.

  • Optogenetik çalışmalar bebeklik annezisinin doğası hakkında ne gösteriyor?

    Optogenetikle hedeflenen nöronlar uyarıldığında, yavru farelerin öğrenip sonra unuttukları korku anılarını yeniden hatırlayabildiği görülmüş; bu da bazı anıların tamamen silinmeyip erişilemez hale gelebileceğine işaret ediyor.

  • Bebekler anne memesini emmeyi nereden biliyorlar?

    Bu tür içgüdüler genetik ve sinir sistemi mimarisiyle evrimsel olarak şekillenmiş olabilir; örneğin meme ucunun renk farkı görsel bir uyarı olarak doğru nöral devreleri tetikler ve emme içgüdüsünü açığa çıkarır.

  • İçgüdülerin kökenini en iyi hangi teori açıklıyor?

    Baldwin Etkisi, öğrenilen davranışlara yatkın bireylerin seçilmesi ve böylece zamanla bu davranışlara genetik yatkınlık sağlayacak genlerin popülasyonda yaygınlaşmasıyla içgüdülerin evrimini başarılı şekilde açıklar.

  • Baldwin Etkisi Lamarckçı bir görüş müdür?

    Hayır; Baldwin Etkisi Lamarckçılıktan farklıdır ve modern evrim teorisinin bir parçası olarak değerlendirilir; davranışların önce fenotip olarak ortaya çıkıp sonra genetik alt yapısının seçilmesi sürecini vurgular.

  • İçgüdüleri tetikleyen sinyaller her zaman görsel veya kokusal mıdır?

    Hayır; sinyaller görsel, kimyasal, işitsel veya mekanik (titreşim) olabilir ve hepsi farklı türlerde hayatta kalma tepkilerini tetikleyebilir.

  • Anne ve yavru arasındaki içgüdüsel etkileşimlere bir örnek nedir?

    Martılardaki gagadaki kırmızı nokta yavruyu gagalayıp besleme refleksini başlatırken, anne de bu uyarıyla kusup yavruyu besleyecek şekilde davranır; yani içgüdüler her iki tarafta da eşleşmiştir.

  • Deniz kaplumbağası yavruları denize nasıl yöneliyor ve bu süreç nasıl bozulabilir?

    Yavrular ay ışığının denize vurmasıyla oluşan parlak yansıma (yakamoz) ve deniz kokusu gibi gradyanları izleyerek denize yönelirler; şehir ışıkları ve insan kaynaklı kokular bu sinyalleri bozarak yavruları tehlikeye atabilir.

  • Embriyolar çevresel uyaranlara nasıl tepki verir?

    Embriyolar işitsel veya titreşimsel uyaranlara yanıt vererek gelişim hızlarını veya yumurtadan çıkış zamanlarını değiştirebilirler; örneğin bazı türlerde erken çıkış veya gelişim yavaşlaması gözlenir.

Ön Bilgiler

  • Temel evrim teorisi (doğal seçilim, fenotip/genotip farkı)
  • Nörobilimde temel bilgiler (nöron, hipokampüs, hafıza türleri)
  • Davranış bilimi/etolojiye giriş
  • Gelişimsel biyoloji ve embriyo gelişimi hakkında temel kavrayış
  • Deneysel yöntemler hakkında genel fikir (hayvan modelleri, optogenetik temel kavramı)

Tarihsel Bağlam

  • 1809, Jean-Baptiste Lamarck 'Philosophie Zoologique'yi yayımladı
  • 1859, Charles Darwin 'On the Origin of Species'ı yayımladı
  • 1896, James Mark Baldwin 'A New Factor in Evolution' ile Baldwin Etkisi kavramını önerdi
  • 1890'lar–1900'ler, Ivan Pavlov klasik koşullanmayı tanımladı ve deneysel çalışmalar yaptı
  • 1920–1940, Evrimsel biyolojide Modern Sentez'in oluşumu ve kabulü
  • 2000'ler, optogenetik yöntemlerin gelişmesi ve nöronların ışığa duyarlı hale getirilmesi
  • 19. yüzyıl başları
  • 19. yüzyıl ortaları
  • 19. yüzyıl sonları
  • 19-20. yüzyıl geçişi
  • 20. yüzyıl ilk yarısı
  • 21. yüzyıl başları

Kişiler

  • James Mark Baldwin

    Baldwin Etkisi'ni ortaya atan kişi olarak anıldı; Lamarkçı ve Darwinci evrime alternatif bir açıklama sunan teoriyi bağlamında yer aldı.

  • Jean-Baptiste Lamarck

    Lamarkçı evrim örneği olarak anıldı; Baldwin'in teorisiyle karşılaştırıldı.

  • Charles Darwin

    Darwinci evrim örneği olarak anıldı; Baldwin'in sunduğu alternatif bağlamında yer aldı.

  • Ivan Pavlov

    Klasik koşullanma örneği olarak anıldı; farelerdeki korku tepkisi ve öğrenme örnekleri bağlamında referans verildi.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Baldwin'in teorisi ile Lamarkçı ve Darwinci evrim alternatiflerinin ayrıntılı olarak başka bir videoda incelenmesi

Ama mesela Lamarck'ın aksine Baldwin'in teorisi, günümüzde modern evrim teorisinin bir parçası olarak görülüyor, öyle az buz bir şey değil yani yaptığı. Bunları bir diğer videoda uzun uzun irdelemek lazım ama özetle, Baldwin'in dediğinin birazcık modernleştirilmiş ve düzeltilmiş hali şu: Çevre değiştikçe, canlıların ihtiyaçları da değişiyor ve buna bağlı olarak, evrimleşmeksizin belli başlı şeyleri öğrenmeleri gerekiyor.