Bakteri ve Virüs: Sizi Hasta Eden Hangisi? Aralarındaki Farklar Neler?

209 B görüntülenme07.03.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıBakteri ile Virüs Arasındaki Farklar Nelerdir?
Derinlemesine

Özet

Videoda bakteriler ve virüsler arasındaki temel benzerlikler ve farklar anlatılmakta; boyut, yapı, bulaşma yolları, üreme mekanizmaları, neden oldukları hastalıklar ve tedavi/korunma yöntemleri (antibiyotikler, antiviral ilaçlar, aşılar, hijyen) açıklanmaktadır. Ayrıca bakterilerin prokaryotik yapısı, şekilleri, hızlı bölünme ve antibiyotik direnci; virüslerin cansız/parazitik doğası, konak içindeki çoğalma mekanizması ve viral hastalık örnekleri verilmektedir.

Terimler

  • Bakteriler

    Bakteriler, çoğu zaman bağımsız olarak veya canlıların vücudunu konak olarak kullanarak yaşayabilen tek hücreli canlılardır. En az 3.5 milyar yıldır gezegenimizde var olan bakteriler, genellikle virüslere göre daha karmaşık yapılıdırlar. Buna rağmen, bakteriler prokaryotik canlılardır; yani hücrelerinde zarlı organelleri bulunmaz. Organelleri ve DNA'ları, hücre duvarının içine dağılmış haldedir. Ortalamada 0.2-2 mikrometre büyüklüğünde olan bir bakteri, bir pirinç tanesinden ortalamada 5500 kat küçüktür.

  • Virüsler

    Bakterilerin aksine virüsler, yaşamak için bitki, hayvan veya bakterilere ihtiyaç duyan cansız bir parazittir. Cansız olmalarının nedeni, canlılığın gereksinimi olarak görülen vücut yapısını (organizasyonu) sürdürebilmelerini sağlayan iç aktiviteden (metabolizmadan) yoksun olmalarıdır. Virüsler, enfekte ettikleri konağın dışındayken bir protein zırh içine hapsolmuş bir genetik malzemeden (RNA veya DNA) ibarettir (organizasyonları vardır ama metabolizmaları yoktur). Bir konağı enfekte ettiklerinde ise protein zırhları dağılır ve DNA/RNA'dan ibaret olurlar (bir çeşit aktiviteleri vardır ama organizasyonları yoktur). Organizasyon ve iç aktivite kriterlerini aynı anda ve sürekli olarak sağlamadıkları için cansız olarak kategorize edilirler; ancak birçoklarınca "canlılığın eşiğindeki cansızlar" olarak değerlendirilirler - ki bu, evrimsel geçişe harika bir örnektir!

  • Mikroskop

    Bakteriler de, virüsler de aşırı küçük varlıklardır. Ortalamada 0.2-2 mikrometre büyüklüğünde olan bir bakteri, bir pirinç tanesinden ortalamada 5500 kat küçüktür. Dolayısıyla bakterileri görmek için mikroskop kullanmanız gerekir.

  • Elektron mikroskobu

    Virüsleri görmek içinse elektron mikroskobu gibi çok daha güçlü mikroskoplar kullanmanız gerekir; çünkü virüsler, bakterilerden 10-1000 kat daha küçük olabilmektedir.

  • Prokaryotik canlılar (prokaryot)

    Bakteriler prokaryotik canlılardır; yani hücrelerinde zarlı organelleri bulunmaz. Organelleri ve DNA'ları, hücre duvarının içine dağılmış haldedir.

  • Akut enfeksiyon

    Her iki grup da kısa süreli hastalıklara (akut enfeksiyonlara) neden olabilirler.

  • Kronik enfeksiyon

    Ancak her iki grup da aynı zamanda uzun dönem hastalıklara (kronik enfeksiyonlara) neden olabilir.

  • Gizli (latent) enfeksiyon

    Ayrıca her iki grup da semptomatik olmayan ama aylar veya yıllar sonra etkisini gösteren gizli (latent) enfeksiyonlara neden olabilirler.

  • Amitoz bölünme

    Bakteriler çoğunlukla eşeysiz olarak, amitoz bölünme denen bir yöntemle ürerler. Bu, ilkel bir mitoz bölünme gibi düşünülebilir ve tek bir hücreden, birbirinin aynısı olan iki kopya üretilir.

  • Coccus / Basil / Vibrio (bakteri şekilleri)

    Bakteriler birçok şekle sahip olabilir: küresel yapıda (bunlara coccus denir), çubuk şeklinde (bunlara basil denir), spiral şeklinde veya virgül şeklinde (bunlara vibrio denir).

  • Antibiyotik

    Bakterileri öldürmek için antibiyotik kullanırız. Bunlar, bakterilerin çeşitli yapısal özelliklerinden faydalanarak onların bölünme mekanizmalarını bozabilir veya doğrudan doğruya ölümlerine neden olabilir.

  • Antibiyotik direnci

    Antibiyotikler, bakterilere karşı çok güçlü bir silah olsa da, uzun süreli, abartılı veya doğru olmayan şekillerde kullanılması halinde antibiyotik direnci adı verilen bir olguyla karşılaşılabilir. Bu, bakterilerin evrimleşerek, antibiyotiklere direnç kazanması olayıdır.

  • Konak

    Virüsler konağa bulaştıkları zaman protein kılıf içindeki DNA veya RNA'larını konağa enjekte ederler ve dağılırlar. Bu DNA veya RNA, konağın kendi DNA'sına bağlanır. Böylece konak amitoz veya mitoz yoluyla bölünürken, virüsün kendi DNA'sı da kopyalanmış olur.

  • Protein zırh / Protein kılıf (kapsid)

    Virüsler, enfekte ettikleri konağın dışındayken bir protein zırh içine hapsolmuş bir genetik malzemeden (RNA veya DNA) ibarettir (organizasyonları vardır ama metabolizmaları yoktur). Virüsler konağa bulaştıkları zaman protein kılıf içindeki DNA veya RNA'larını konağa enjekte ederler ve dağılırlar.

  • DNA / RNA (viral genetik materyal)

    Virüsler ... bir genetik malzemeden (RNA veya DNA) ibarettir. Bu DNA veya RNA, konağın kendi DNA'sına bağlanır. Böylece konak amitoz veya mitoz yoluyla bölünürken, virüsün kendi DNA'sı da kopyalanmış olur. Hatta viral DNA/RNA, kendi kısımlarını daha sık kopyalamaya zorlar ve böylece tek bir konakta binlerce, on binlerce, kimi zaman milyonlarca virüs üretilebilir.

  • Bakteriyofaj

    Virüsler de hayvanlar, bitkiler, protistalar gibi çok çeşitli canlılara bulaşabilirler; ancak en yaygın bilinen virüsler bakteriyofaj adı verilen ve bakterilere bulaşan virüslerdir.

  • Virofaj

    Hatta ilginç bir şekilde diğer virüsleri enfekte edebilen virüsler de tespit edilmiştir (bunlara virofaj denmektedir).

  • Antiviral ilaçlar

    Virüs, antibiyotikle tedavi edilemez; antiviral ilaçlar ise sadece virüsün çoğalmasını engellemeye ve hastalık belirtilerini azaltmaya yöneliktir, gerisi bağışıklık sisteminizin gücüne kalır.

  • Aşı

    Aşıyla vücuda enjekte edilen zayıflatılmış veya ölü antijenler, enfeksiyona neden olmadan vücudun antikor üretmesini ve bağışıklık kazanmasını sağlar.

  • Toksin

    Bakteriler, genellikle ürettikleri toksinler yoluyla konak hücreye zarar verirler.

  • Metabolizma (iç aktivite)

    Cansız olmalarının nedeni, canlılığın gereksinimi olarak görülen vücut yapısını (organizasyonu) sürdürebilmelerini sağlayan iç aktiviteden (metabolizmadan) yoksun olmalarıdır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Tüm bakteriler zararlıdır.

    Birçok bakteri faydalıdır; gıda üretiminde, atık su arıtımında ve sindirimde önemli roller üstlenirler.

  • Virüsler canlıdır tam anlamıyla.

    Virüsler konak dışında metabolik aktiviteye sahip olmayan, protein kılıf içindeki genetik materyal olarak bulunur ve genellikle cansız kabul edilirler; yalnızca konak içinde çoğalırlar.

  • Antibiyotikler hem bakterilere hem de virüslere karşı etkilidir.

    Antibiyotikler yalnızca bakterilere karşı etkilidir; virüsleri tedavi etmek için antiviral ilaçlar veya bağışıklık mekanizmaları gerekir.

  • Virüsler her zaman bakterilerden küçüktür ve hiçbir zaman mikroskopla bile büyük görülmez.

    Genel olarak virüsler daha küçüktür, fakat megavirüsler gibi bazı virüsler bakterilere yakın boyutlara (≈0.75 µm) ulaşabilir.

  • Bakteriler hücrelerinde zarla çevrili organellere sahiptir.

    Bakteriler prokaryottur; zarlı organelleri (mitokondri, çekirdek vb.) yoktur ve DNA'ları hücre içinde dağınıktır.

  • Virüsler konak dışında uzun süre canlı kalır.

    Çoğu virüs konak dışında kısa süre (saatler-günler) içinde bozulur; dayanıklılık yüzey ve virüse göre değişir.

  • Antibiyotik direnci doğal olarak ortaya çıkmaz ve önemsizdir.

    Antibiyotik direnci bakterilerin evrimleşmesiyle ortaya çıkar ve yanlış/uygunsuz antibiyotik kullanımı bu süreci hızlandırır; bu ciddi bir sağlık sorunudur.

  • Virüslerin hepsi sadece insanları enfekte eder.

    Virüsler hayvanları, bitkileri, protistaları, hatta bakterileri (bakteriyofajlar) enfekte edebilir; konak spektrumu çok geniştir.

  • Aşılar hastalığa neden olur ve bağışıklık kazanmanın tek yolu hastalığı geçirmekten geçer.

    Aşılar zayıflatılmış veya ölü antijenlerle bağışıklık kazandırır; enfeksiyon oluşturmadan antikor üretimini sağlayarak koruma sunar.

  • Virüslerin hepsi konak için zararsız değildir ya da hepsi mutlaka öldürücüdür.

    Virüslerin çoğu konağa zarar verebilir ve bazıları ölümcül hastalıklara yol açar, ancak etki virüse ve konak koşullarına göre değişir.

  • Bakteriler çok yavaş evrimleşir.

    Bakteriler hızlı üreyebildikleri için (bazı türlerde dakikalar içinde) hızla evrimleşip direnç geliştirebilirler.

Sorular

  • Bakteri mi yoksa virüs mü? (Hangi mikrop sizi hasta ediyor?)

    Semptomlar benzer olabileceği için kesin teşhis için test (ör. kültür, laboratuvar testi) gerekir; bakteriyel enfeksiyonlar antibiyotikle, viral enfeksiyonlar ise çoğunlukla antiviral destek ve bağışıklıkla kontrol altına alınır.

  • Bakteriler ve virüsler nasıl bulaşır?

    Öksürük/hapşırık, öpüşme, cinsel temas, kontamine yüzeyler, besin ve su ile temas ile ve vektörler aracılığıyla her iki grup da bulaşabilir.

  • Bakteriler görünür mü?

    Çoğu bakteri mikroskopla görülür çünkü 0.2–2 µm arasındadır, ancak bazı dev bakteriler (ör. Thiomargarita) çıplak gözle görülebilir.

  • Virüsler görünür mü?

    Virüsleri görmek için elektron mikroskobu gibi çok güçlü mikroskoplar gerekir; genellikle bakterilerden çok daha küçüktürler.

  • Bakteriler nasıl ürer?

    Çoğunlukla amitoz (binary fission) ile eşeysiz olarak ürerler; tek bir hücre ikiye bölünür ve hızlı çoğalma sağlayabilir.

  • Virüsler nasıl çoğalır?

    Virüsler konağa DNA veya RNA'sını enjekte eder, konağın hücresel makinelerini kullanarak çok sayıda yeni virüs üretir ve hücrenin lizisiyle yayılır.

  • Antibiyotikler virüslere karşı etkili midir?

    Hayır, antibiyotikler bakterilere karşı etkilidir; virüsler antibiyotikle tedavi edilmez, antiviral ilaçlar ise genellikle çoğalmayı engellemeye yöneliktir.

  • Virüs enfeksiyonlarına karşı korunmanın en iyi yolu nedir?

    Aşılama, hijyen (ör. el yıkama) ve bağışıklık sistemini güçlendirmek en etkili korunma yöntemlerindendir.

  • Her bakteri zararlı mıdır?

    Hayır; peynir, yoğurt üretimi, atık su arıtma ve bağırsak floramız gibi yararlı rolleri olan birçok bakteri vardır.

  • Antiviral ilaçlar virüsü tamamen yok eder mi?

    Genelde antiviral ilaçlar virüsün çoğalmasını sınırlar ve belirtileri azaltır, virüsü tamamen ortadan kaldırmak çoğunlukla bağışıklık sistemine bağlıdır.

Ön Bilgiler

  • Temel hücre biyolojisi (hücre yapısı, organellerin ne olduğu)
  • DNA ve RNA hakkında temel bilgi
  • Mikroskop kullanımı ve boyut ölçekleri (mikrometre, nanometre) bilgisi
  • Bağışıklık sistemi temel kavramları (antijen, antikor)
  • Temel enfeksiyon terimleri (enfeksiyon, patojen, vektör)
  • Temel evrimsel biyoloji kavramları (mutasyon, doğal seçilim)

Tarihsel Bağlam

  • Kara Veba salgını 1347-1351 yılları arasında Yersinia pestis nedeniyle milyonlarca insanı öldürdü
  • İspanyol Gribi pandemisi 1918-1919 yıllarında yaklaşık 20-40 milyon kişinin ölümüne yol açtı
  • Penisilin keşfi 1928 Alexander Fleming tarafından gerçekleştirildi
  • Antibiyotiklerin yaygın kullanımı 1940'larda başladı
  • Çiçek hastalığı variola virüsünden kaynaklanır ve çiçek hastalığının eradikasyonu 1980 yılında ilan edildi
  • HIV/AIDS 2013 yılında yaklaşık 1,5 milyon kişinin ölümüne neden oldu
  • Ebola büyük Batı Afrika salgını 2014-2016 yılları arasında ciddi can kayıplarına yol açtı
  • Zika virüsü salgını 2015-2016 yıllarında geniş çapta yayıldı ve doğum kusurlarıyla ilişkilendirildi
  • Yaklaşık 3,5 milyar yıl
  • 14. yüzyıl
  • 1918-1919
  • 1928
  • 1940'lar
  • 1980
  • 2013
  • 2014-2016
  • 2015-2016