- kefalet (bail)
Yargıcın, şüpheli hakkında mahkeme tarihine kadar serbest kalabilmesi için belirlediği para miktarı. Eğer şüpheli veya tanıdıkları bu ücreti öderse, şüpheli de mahkeme tarihini özgürce dışarıda bekleyebilir; ödeme yapılmazsa mahkeme günü gelene kadar tutuklu kalır.
- ticari kefalet sistemi (commercial bail system)
ABD'de görülen, duruşma öncesi dönemde serbest kalabilmek için ödenen kefaletin ticarileştiği sistem. Yargıç suçun mahiyeti, delil miktarı ve risklere göre bir para miktarı belirler; parası olmayanlar kefalet simsarı aracılığıyla genelde kefaletin yaklaşık %10'u kadar bir ücret ödeyerek serbest kalabilir. Bu sistem dünya ölçeğinde nadir olup, ABD ve eski bir sömürgesi olan Filipinler'de ticari boyutuyla uygulanmıştır.
- kefalet simsarı / bail bondsman
Parası olmayan şüphelilerin yerine kefaleti ödeyen ticari aktör. Genelde konan kefalet bedelinin bir kısmını (%10 civarı) “ücret” olarak kesip kalanını mahkemeye yatırır; şüpheli duruşmaya gelmezse simsarlar, ödedikleri tam kefalet miktarını kaybetme riskiyle karşılaşırlar.
- ödül avcısı / bounty hunter / kelle avcısı
Kefalet simsarı tarafından kefaleti ödenmiş ve duruşmaya gelmeyen kişileri yakalamak üzere faaliyette bulunan kişiler. Günümüzde iri yarı, silahlı ve polis gibi giyimli tipler olabiliyorlar; bazen mahkeme kararı olmaksızın insanların evine girme veya eyalet sınırlarından zorla kişiyi getirme gibi geniş yetkilere sahip olmaları tarihsel mahkeme kararlarına dayanmaktadır.
- masumiyet karinesi (presumption of innocence)
"Bir kişinin suçu ispatlanana kadar o kişi suçsuzdur." Hukukun en temel prensiplerinden biridir ve beraat edilene kadar kişinin suçlu sayılmaması gerektiğini ifade eder.
- tutuklu yargılama / tutuksuz yargılama
Ceza muhakemesindeki iki temel uygulama biçimi: Tutuklu yargılama, şüphelinin duruşma öncesi veya mahkeme sürecinde cezaevinde tutulması; tutuksuz yargılama ise şüphelinin adli kontrol gibi yükümlülükler altında serbest bırakılmasıdır. Türkiye'de uzun süre bu ikili yapı vardı; 2005'te adli kontrol uygulamasıyla ara bir mekanizma getirildi.
- adli kontrol (contrôle judiciaire / judicial supervision)
Duruşma öncesi dönemde şüpheliyi cezaevine göndermek yerine uygulanan, yurtdışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla karakola imza verme, elektronik izleme gibi yükümlülükler altında serbest bırakma mekanizması. Türkiye'de 2005 yılında Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 109. maddesiyle Fransız modele benzer şekilde getirildi.
- güvence (CMK 109 ve 113)
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 109. ve 113. maddelerinde 'güvence' adı altında düzenlenen, kefalet-benzeri bir uygulama. Türkiye'de görece nadir başvurulan bir yöntemdir.
- Frankpledge
Ortaçağ İngiltere'sinde köylüler veya komşular tarafından gelişen, şüphelinin duruşmaya geleceğini parayla veya başka yollarla garanti altına alan komünal sistem. O dönemde hapishanelerin sınırlı kapasitesi nedeniyle maliyetleri azaltan ve güvenliği sağlayan bir uygulamaydı; zaman içinde modern kefalet uygulamalarının tarihsel kökenlerinden biri olarak görülür.
- Magna Carta Libertatum (Magna Carta) ve due process
1215'te imzalanan Büyük Özgürlükler Sözleşmesi (Magna Carta), vatandaşlara 'due process' yani adil bir yargı süreci hakkı verdi; sonraki yasalarla kefalet de bu çerçevede sisteme işlendi çünkü kefalet, Kral'ın bir vatandaşı süresiz ve keyfi tutuklamasını engelleyen bir araç olarak görüldü.
- Anglosakson Hukuk Geleneği (Common law) ve Kıta Hukuku (Continental law)
Anglosakson Hukuk Geleneği'nde (ör. İngiltere, ABD) tarihsel olarak kefalet uygulamaları ve ABD'de ticari kefaletin gelişmesi gibi farklı uygulamalar görülür. Kıta Hukuku (Roma Hukuku ve Napolyon Kanunları'ndan beslenen) geleneği ise birinin özgürlüğü üzerinden kâr elde etme fikrine karşıdır ve tutukluluğun 'son çare' olması ilkesini benimser; şüphelilerin denetim yoluyla serbest bırakılması ve riske uygun hafif tedbirlerin öne çıkarılması tercih edilir.
- orantılılık ilkesi (proportionality)
Almanya gibi Kıta Hukuku ülkelerinde esas alınan ilke: Tutuklama ancak somut gerekçeler (örneğin güçlü kaçma şüphesi - Fluchtgefahr ya da delilleri karartma riski - Verdunkelungsgefahr) varsa mümkün; fakat bu durumda bile pasaporta el koyma veya düzenli rapor verme gibi daha hafif tedbirlere öncelik verilir.
- Fluchtgefahr (kaçma şüphesi)
Şüphelinin duruşmaya veya adalete gelmeme, kaçma riski olarak ifade edilen gerekçe. Alman hukukunda tutuklama için aranan somut gerekçelerden biridir.
- Verdunkelungsgefahr (delilleri karartma riski)
Şüphelinin soruşturma veya kovuşturma sürecinde delilleri yok etme veya karartma riski. Alman hukukunda tutuklama için aranabilecek somut gerekçelerden biridir.
- adli sicil kaydı vs medya 'suç kaydı' ayrımı
Adli sicil kayıtları kesinleşmiş cezai kararları içerir. Medyada bahsedilen 'suç kaydı' ise polisin GBT (güncel bilgilendirme) kayıtlarındaki tüm girdileri kapsar: gözaltılar, soruşturmalar, ihbar ve şikayetler, takipsizlik ve kovuşturmaya yer olmadığı kararları, beraatlar, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararları, yakalama kararları ve istihbari bilgiler bu sayıya dahil olabilir. Dolayısıyla medyada söylenen '30 suç kaydı' mutlaka 30 kez suçlu bulunmuş olmak anlamına gelmez.
- katalog suçlar
Ceza Muhakemesi Kanunu'nda spesifik olarak tanımlanmış ve genelde tutuklu yargılama için gerekli şartların varsayıldığı suçlar listesi. Örnekler: soykırım, insanlığa karşı suçlar, işkence, cinsel saldırı, kasten insan öldürme, zimmetine para geçirme, kasten orman yakma, kadınlara ve sağlık personeline karşı kasıtlı yaralama gibi ciddi suçlar. Ancak bu suçlarla suçlanmak illa 'suçlu' olunduğu anlamına gelmez.
- ölçülülük ilkesi / ultima ratio
Tutuklamanın 'en son çare' olması gerektiğini ifade eden ilke. Özgürlük temel hak olarak korunmalı; tutuklama ancak adli kontrol gibi daha hafif tedbirlerin beklenen amacı sağlamadığı durumlarda başvurulmalıdır.
- itiraf pazarlığı / plea deal
Genelde parası olmayan şüphelilerin hapisten çıkabilmek için savcıyla yaptıkları anlaşma; şüpheli küçük veya orta seviyeli cezalar karşılığında suçu kabul eder ve bunun karşılığında daha hafif bir yaptırım veya serbestlik elde eder. Transcriptte, ekonomik zorunluluklar nedeniyle suçsuz olsa bile insanların bu yolu seçebildiği belirtiliyor.
- denetimli serbestlik (supervised release / conditional release)
Şüphelinin veya hükümlünün mahkeme tarafından belirlenen yükümlülükler ve gözetim altında serbest bırakılması; adli kontrolün muadili olarak kullanılan ve düzenli rapor verme, elektronik izleme gibi tedbirleri içerebilen uygulama. Transcriptte adli kontrol ile benzer amaç ve uygulamalar anlatılıyor.
- Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) Madde 5 ve Madde 18
AİHS'in 5. maddesi kişilerin özgürlük hakkını ve güvenliğini garanti altına alır. 18. madde ise devletlere tanınan hakların, Sözleşme'de öngörülen amaçlar dışında, örneğin gizli gündemlere veya siyasi saiklere göre kullanılmasını yasaklar. AİHM kararlarında tutukluluğun keyfi ve amaç dışı kullanımı bu maddeler kapsamında ihlal sayılabilir.
- matbu gerekçeler (basmakalıp gerekçeler)
Tutuklama kararlarında şüphelinin kişisel durumu ile ilişkilendirilmeden kullanılan klişe ifadeler; örneğin 'delillerin henüz tam olarak toplanmamış olması', 'suçun vasıf ve mahiyeti', 'kaçma şüphesi bulunması' gibi gerekçelerin somut ve kişiselleştirilmiş olgularla desteklenmeden kopyala-yapıştır biçiminde kullanılmasına verilen ad.
- soruşturma türleri ve kayıt türleri (gözaltı, takipsizlik, beraat, hükmün açıklanmasının geri bırakılması)
Adli süreçte ortaya çıkan farklı karar ve durumlar: gözaltı (kişinin polis tarafından alıkonulması), takipsizlik (kovuşturmaya yer olmadığı kararı), beraat (sanığın suçsuz bulunması), hükmün açıklanmasının geri bırakılması (cezanın belirli koşullarda ertelenmesi) gibi sonuçlar; bu tür kayıtlar medyada 'suç kaydı' şeklinde gösterilebilir ama adli sicil kaydı gibi kesinleşmiş cezai hüküm anlamına gelmez.