Stockholm Sendromu: Celladına Aşık Olanlar

1,3 Mn görüntülenme22.04.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıStockholm Sendromu: Hayatta Kalmak için Bağlanmak
Derinlemesine

Özet

1973'te İsveç'te Kreditbanken soygunu ve altı gün süren kuşatma sırasında ortaya çıkan beklenmedik rehine-soyguncu ilişkileri üzerinden Stockholm Sendromu ve buna dair psikolojik, evrimsel ve tarihsel örnekler anlatılıyor. Videoda olayı tanımlayan vakalar, benzer vakalar (Natascha Kampush, Patty Hearst, Moskova Tiyatrosu baskını), olası açıklamalar (travma bağlanması, öğrenilmiş çaresizlik, evrimsel uyumlar) ve sendromun eleştirileri ele alınıyor.

Terimler

  • Stockholm Sendromu

    Bu hikaye, bunun gibi yaşanmış yüzlerce hikayeden sadece birisi. Bu olaya Stockholm Sendromu adını veriyoruz. Aslında bu sendrom resmi olarak tanımlanmış bir zihinsel problem değil; çünkü semptomları, travma bağlanması ve travma sonrası stres sendromu gibi halihazırda tanımlanmış problemlerle büyük oranda örtüşüyor. Ancak FBI istatistikleri, kurbanların %5 kadarının bu hikayede anlatıldığı şekilde suçlularla bağ kurduğunu gösteriyor. Bugüne kadar, bu şekilde sağduyuya aykırı bir bağın sadece rehineyle esir tutanlar arasında değil, toplama kampındaki mahkûmlarda askerlere ve gardiyanlara karşı, tarikat/kült üyelerinde önderlerine karşı, fahişelerde kendilerini pazarlayanlara karşı, ensest mağdurlarında ebeveyne karşı, şiddete uğrayan kadınlarda kocalarına karşı da gözlendi.

  • Travma bağlanması

    Semptomları, travma bağlanması ve travma sonrası stres sendromu gibi halihazırda tanımlanmış problemlerle büyük oranda örtüşüyor.

  • Travma sonrası stres sendromu

    Semptomları, travma bağlanması ve travma sonrası stres sendromu gibi halihazırda tanımlanmış problemlerle büyük oranda örtüşüyor.

  • Semptom

    Aslında bu sendrom resmi olarak tanımlanmış bir zihinsel problem değil; çünkü semptomları, travma bağlanması ve travma sonrası stres sendromu gibi halihazırda tanımlanmış problemlerle büyük oranda örtüşüyor.

  • Don, kaç veya savaş tepkisi

    Bu, hayvanların en temel 3 tepkisi olan don, kaç veya savaş tepkisinin donma halinin ekstrem bir uyarlaması olarak görülebilir. Kurban, olduğu yerde donakalmak, kaçmak veya savaşmayı seçmek bir yana dursun, kaldığı yerde tehdit unsurunu tatmin edecek davranışlar sergileyerek hayatta kalma ihtimalini arttırır.

  • Öğrenilmiş çaresizlik

    Kaçmak ya da savaşmak yerine, göz önünde olan ve muktedir görünen güce bağlanırlar. Öğrenilmiş çaresizliği de içeren bu sendrom, başta anlattığım banka kuşatmasında olanlardan ötürü Stockholm Sendromu olarak anılır.

  • Evrimsel açıklama / evrimsel avantaj

    Uzmanlar, bunu açıklayabilmek için evrime ve doğadaki diğer türlerin davranışlarına başvururlar. ... Bunların evrimsel avantajını görmek kolay: Stockholm Sendromu semptomları görülen kişiler, muazzam bir travma içindediler ve bu travmanın dehşetiyle baş edebilmenin en etkili yolu, travma kaynağını rasyonalize etmek ve onu olumlu hale getirmektir.

  • Maymunlarda sığınma / itaat davranışı

    Michael Chance tarafından yapılan bir çalışmada, baskın bir erkek tarafından saldırıya uğrayan maymunların, saldırıdan sonra kendisine saldıran bu maymuna sığındığını gözlendi. Burada amaç, saldırıya uğrayan ve bariz bir şekilde baskılanan maymunun, hayatta kalmak için kendisinden çok daha güçlü olan bireye biat etmesidir. Hatta öyle ki, üzerine baskı kurulan maymun, aciz, yaralı, güçsüz olduğu izlenimi uyandırmak için kendisini şiddetle tırmalar ve tırnaklarını yer.

  • Köpeklerde teslimiyet davranışı

    Benzer şekilde köpekler, güçlü bir köpek kendisine saldırdığında sırt üstü yatıp bacaklarını oynatarak yavru köpekleri 'taklit ederler'. Bu şekilde, kendilerinin bu güçlü bireye karşı ciddi bir tehdit olmadıkları mesajını verirler.

  • Rasyonalize etmek (rasyonalizasyon)

    Stockholm Sendromu semptomları görülen kişiler, muazzam bir travma içindediler ve bu travmanın dehşetiyle baş edebilmenin en etkili yolu, travma kaynağını rasyonalize etmek ve onu olumlu hale getirmektir.

  • Toplumsal ölçekte uyum/taklit

    Aynı şeyi toplumsal ölçekte görmek de mümkün: Bir toplum veya alt grup, bir kişi veya bir diğer toplum tarafından baskılandığında, onlarla mücadele etmek veya onlardan kaçınmak yerine, onları tatmin edecek, hatta onları taklit edecek davranışlar sergileyebilirler. Bu ezen tarafın ezilenler üzerinde kurduğu baskı öylesine güçlüdür ki, ezilenler ezen tarafı bir canavar olarak görmektense, bir kahraman olarak görmeyi seçebilirler.

  • Medyanın tanı koymadaki rolü (eleştiri)

    Stockholm Sendromu bugüne kadar birçok açıdan eleştirildi de... Gerçek bir sendrom olmadığı eleştirisi bir yana, bazı yazarlar sendromun genellikle kadın veya azınlık kurbanların zayıflığını vurgulamak amacıyla uydurulduğunu, gerçek bir teşhis kriterine sahip olmadığını, Stockholm Sendromu vakalarında tanıyı koyanın çoğu zaman psikologlar ve psikiyatristler değil, medya olduğunu söylüyorlar.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Stockholm Sendromu resmi, bağımsız bir psikiyatrik teşhistir.

    Stockholm Sendromu resmi olarak bağımsız bir teşhis değildir; semptomları travma bağlanması ve travma sonrası stres bozukluğu gibi tanımlanmış bozukluklarla büyük oranda örtüşür.

  • Böyle bir bağlanma yalnızca rehine-kaçıran ilişkisinde görülür.

    Benzer tersine bağlanma diğer birçok bağlamda da gözlenmiştir; kamp mahkûmlarında gardiyanlara, tarikat üyelerinde liderlere, ensest mağdurlarında ebeveynlere ve aile içi şiddette eşlere karşı da ortaya çıkabilir.

  • Kurbandan kaçmamak veya faille empati göstermek her zaman mağdurun zayıflığını gösterir.

    Bu davranışlar genellikle adaptif hayatta kalma stratejileri, travmatik rasyonalizasyon veya öğrenilmiş çaresizlik sonucu ortaya çıkar; zayıflıktan ziyade stresin ve tehdidin yarattığı psikolojik tepkinin sonucu olabilir.

  • Kurbanların faili savunması failin iyi muamele ettiği anlamına gelir.

    Kurbanlar faili savunsa da çoğu zaman ağır istismar, tehdit ve şiddet görmüşlerdir; savunma davranışı gerçek muameleyle ilgili değil, hayatta kalma mekanizmalarıyla ilgilidir.

  • Stockholm Sendromu teşhisleri genellikle klinik uzmanlar tarafından konulur.

    Çoğu zaman medyanın bu tür vakaları etiketlediği ve teşhis koymada medyanın rol oynadığı eleştirisi vardır; klinik olarak genel kabul görmüş bir teşhis olmayabilir.

  • Bütün kurbanlar kaçmaya çalışır veya kaçma şansı olunca mutlaka kaçar.

    Bazı kurbanlar kaçma şansı olmasına rağmen kaçmaz veya kaçamaz; bunun nedeni bağlanma, korku, tehdit algısı veya öğrenilmiş çaresizlik gibi psikolojik faktörler olabilir.

Sorular

  • Stockholm Sendromu nedir?

    Stockholm Sendromu, rehineler veya istismar mağdurlarının, kendilerine zarar veren kişilere karşı pozitif bir duygusal bağ geliştirmesi ve onları savunması durumudur.

  • 1973 Stockholm banka kuşatmasında neler oldu?

    Jan-Erik Olsson bankayı bastı, dört çalışanı rehin aldı; taleplerini iletti, kuşatma 6 gün sürdü ve kurtarılma sırasında rehineler soyguncuları korumaya çalıştı.

  • Neden bazı kurbanlar kaçmak yerine faille bağ kuruyor?

    Aşırı stres ve tehditle başa çıkmak için tehdidi rasyonalize etme, hayatta kalma stratejisi olarak teslim olma/donma tepkisi ve öğrenilmiş çaresizlik gibi mekanizmalar bu bağları açıklar.

  • Stockholm Sendromu resmi bir teşhis midir?

    Hayır; sendrom resmi olarak bağımsız bir teşhis değil, semptomları travma bağlanması ve travma sonrası stres bozukluğu gibi tanımlı problemlerle örtüşür.

  • Stockholm Sendromu ne kadar yaygındır?

    FBI istatistiklerine göre kurbanların yaklaşık %5'inde bu tür tersine bağlanma görülebilmektedir.

  • Hangi durumlarda Stockholm Sendromu gözlemlenmiştir?

    Rehin alma vakaları dışında toplama kampı mahkûmlarında, tarikat üyelerinde, seks işçilerinde, ensest mağdurlarında ve aile içi şiddet durumlarında da gözlemlenmiştir.

  • Natascha Kampusch vakası neden örnek veriliyor?

    Sekiz yıl süren esaret boyunca ağır istismara rağmen Kampusch'un kaçtıktan sonra bile kaçıranına bağlılık duyması ve onun fotoğrafını taşıması sendroma örnek oluşturduğu için veriliyor.

  • Patty Hearst vakası neyi gösteriyor?

    Kısa süreli şiddet, tehdit ve izolasyon sonrası bile kaçırılan bir kişinin saldırgan grubun saflarına katılıp suç işleyecek kadar dönüşebileceğini gösterir.

  • Bu davranışların evrimsel bir açıklaması var mı?

    Evet; hayatta kalma amacıyla daha güçlü bireye biat etme veya donma davranışının aşırı uyarlanması şeklinde açıklanmaktadır, benzer davranışlar hayvanlarda da gözlenir.

  • Stockholm Sendromu hakkında neler eleştiriliyor?

    Kavramın tıbbi geçerliliği, çoğunlukla medyanın tanı koyması, cinsiyetçi/azınlık vurguları ve gerçek bir sendrom olup olmadığı konusunda tartışmalar vardır.

Ön Bilgiler

  • Temel psikoloji bilgisi (duygusal bağlanma, travma kavramları)
  • PTSD ve öğrenilmiş çaresizlik hakkında temel anlayış
  • Evrimsel davranışları ve hayvan davranış modellemesini anlamaya dair temel bilgi
  • Tarihsel vaka okuryazarlığı (Stockholm soygunu, Patty Hearst ve Natascha Kampush gibi vakalara aşinalık faydalı)
  • Sosyoloji ve güç-dinamikleri hakkında temel kavramlar

Tarihsel Bağlam

  • 1973 - İsveç, Stockholm'de Kreditbanken banka kuşatması, Jan-Erik Olsson tarafından rehin alma olayı ve bu olaydan türeyen Stockholm Sendromu
  • 1974 - Patty Hearst'in Simbiyonez Özgürlük Ordusu tarafından kaçırılması ve daha sonra örgütle ilişki kurup banka soygunu yapması
  • 2002 - Moskova Tiyatrosu kuşatması, Çeçen militanlar tarafından rehin alma olayı ve operasyon sonucu çok sayıda rehinenin ve saldırganların ölümü
  • 2006 - Viyanalı Natascha Kampush'un uzun süre esir tutulması ve sonunda kaçışı
  • Michael Chance tarafından yapılan çalışma, saldırıya uğrayan maymunların saldırgana sığınma davranışını gözlemleme
  • Speckhard tarafından yapılan çalışma, Moskova Tiyatrosu olayı tanıkları üzerinde algı ve travmatik yeniden şekillenme bulguları
  • FBI istatistikleri, mağdurların yaklaşık yüzde 5'inin suçlularla duygusal bağ kurduğunu gösteren veri
  • Toplama kamplarındaki mahkûmların gardiyanlara bağlanması örnekleri ve tarikat, ensest mağduriyeti, şiddet gören kadınlar gibi farklı bağlanma örnekleri
  • History Channel üzerinden yayınlanan bir belgeselde eski rehinelerin ifadeleri
  • 20. Yüzyıl
  • 21. Yüzyıl

Kişiler

  • Jan-Erik Olsson

    1973'te İsveç'te Kreditbanken adlı bankaya silah ve patlayıcılarla giren ve rehineler alan kişi

  • Elizabeth Smart

    Kuşatma olayı bağlamında rehinelerden biri olarak anılan ve kaçma fırsatı olmasına rağmen kaçmadığı söylenen kişi

  • Natascha Kampush

    2006'da Wolfgang Priklopil tarafından kaçırılarak yıllarca esir tutulan Viyanalı kadın

  • Wolfgang Priklopil

    Natascha Kampush'u kaçıran ve sekiz yıl sonra intihar eden kişi

  • Michael Chance

    Baskın bir erkek tarafından saldırıya uğrayan maymunların davranışları üzerine yapılan çalışmada adı geçen araştırmacı

  • Speckhard

    2002 Moskova Tiyatrosu baskınına tanık olanlarla yapılan çalışmayı yürüten veya referans verilen araştırmacı (metinde soyadı ile anılıyor)

  • Patty Hearst

    Stockholm kuşatmasından bir yıl sonra ABD'de Simbiyonez Özgürlük Ordusu tarafından kaçırılan ve daha sonra 'Tania' takma adıyla örgütün eylemlerine katıldığı belirtilen kişi