Güneş, Kendi Etrafında Döner mi? | Evren, Sağduyularımızı Neden Yanıltıyor?

793 B görüntülenme03.12.2020
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıBen-Merkezcilik (Egosantrizm) Nedir? Empati ile Ben-Merkezcilik Nasıl Çatışır?
Derinlemesine

Özet

Video, sosyal medyada popüler olan gençlerin Güneş Sistemi hakkındaki tartışmasını bir fırsat bilerek, sağduyuların uzay konularında yanıltıcı olabileceğini; Dünya'nın ve Güneş'in hareketleri, dönüşleri, eksen eğikliği, yalpalama (presesyon) ve mevsimlerin nedeni gibi temel astronomi kavramlarını açıklıyor. Bilimsel gözlem ve teorilerin önemine vurgu yaparak yanlış yaygın inançları düzeltiyor.

Terimler

  • Sağduyu

    Uzayla ve evrenle ilgili konularda ilk bakışta algıladıklarımızın, günlük deneyimlerimize dayanarak edindiğimiz sezgilerin bize verdiği yargu; videoda açıklandığı üzere bu sağduyularımız çoğu zaman yanıltıcı olabilir ve evrene dair gerçekleri kusursuz yansıtmaz. Bu yüzden bilimsel gözlem ve deneylere ihtiyaç duyarız.

  • Küre

    Kuşkusuz bir geometrik cisim; yarıçapı her yerde eşit olan kusursuz bir geometrik şekildir. Okullarda sıkça bu terimle geçilir fakat gerçek gök cisimleri çoğu zaman tam bir küre değildir.

  • Oblate sferoid (yassılaşmış küremsi)

    Dünyanın gerçek şekli; kutuplardan basık ve ekvatordan şişkin olan, yani her noktada eşit yarıçapa sahip olmayan bir küreye yakın cisim. Okullarda açıklanırken 'yassılaşmış küremsi' veya 'oblate sferoid' terimleri kullanılır.

  • Geoid

    Okullarda dünyanın şeklini açıklarken kullanılan yakınsama/kolaylaştırma terimi; oblate sferoidin (yassılaşmış küremsinin) daha kolay izah edilen yaklaşımı olarak kullanılır.

  • Dünya'nın pürüzsüzlüğü örneği

    Dünyanın en yüksek noktası Everest (8848 m) ile en derin noktası Mariana Çukuru (10911 m) arasındaki fark yaklaşık 19 kilometredir. Dünyanın yarıçapı 6378 kilometre olduğuna göre bu 19 km, yarıçapın yalnızca %0.29'una karşılık gelir. Yani dünya, eğer küçük bir topa indirgenmiş olsaydı, bowling topundan bile daha pürüzsüz görünürdü.

  • Dünya'nın kendi etrafında dönmesi (gün)

    Dünya kendi ekseni etrafında döner; bu dönüş sebebiyle bir noktanın tekrar aynı konuma gelmesine bir gün diyoruz. Videoda verilen değerlerle dünya kendi etrafında saniyede yaklaşık 460 metre hızla döner ve bir tam dönüşü 23 saat 56 dakika 4 saniye kadar sürer (yaklaşık 24 saat).

  • Dünya'nın güneş etrafındaki dönmesi (yıl)

    Dünya, Güneş etrafında bir tam tur atar; bu harekete bir yıl diyoruz. Dünya'nın Güneş etrafındaki bir tam turu kabaca 365 dünya günü sürer.

  • Farklı gezegenlerin dönüş/yörünge süreleri

    Her gök cisminin kendi ekseni etrafındaki dönüşü (günü) ve Güneş etrafındaki dönüşü (yılı) dünyaya göre farklıdır. Örnek olarak Jüpiter kendi etrafındaki bir tam turunu yaklaşık 10 saatte tamamlarken, Venüs yaklaşık 116 dünya gününde tamamlar; Merkür Güneş etrafındaki turunu 88 dünya gününde, Neptün ise 165 dünya yılında tamamlar.

  • İvme

    Hızın değişimi; insanlar sabit hızla hareketi algılamaya özelleşmiş değiliz, ancak hızdaki değişimleri (ivmeyi) algılıyoruz. Örneğin arabada sabit hızda giderken hareket hissetmeyiz, frene veya gaza basıldığında yani ivme değiştiğinde hareketi hissederiz.

  • Newton'un üçüncü yasası (etki-tepki)

    Her bir kuvvet için eşit ve zıt yönlü bir tepki kuvveti vardır. Videoda örnek olarak Güneş dünyanın üzerine çekim uygular; aynı miktarda kuvvetle dünya da güneşe çekim uygular. Ancak kütle farkı nedeniyle ortaya çıkan ivmeler farklıdır.

  • F = m * a

    Kuvvetin tanımı olarak verilen ilişki: Kuvvet (F), kütle (m) ile ivmenin (a) çarpımına eşittir. Bu yüzden aynı kuvvet uygulandığında kütlesi büyük cisimlerde daha küçük ivme, kütlesi küçük cisimlerde daha büyük ivme ortaya çıkar.

  • Yalpalama hareketi / Presesyon

    Gök cisimlerinin yalnızca kendi eksenleri ve bir başka cismin etrafındaki dönüşleri değil, aynı zamanda o yörüngede veya eksende küçük sallantılar veya 'yalpalamalar' (presesyon) da gösterdikleri üçüncü bir hareket daha vardır. Bu, karşılıklı kütle çekim etkileşimlerinden ve kütlelerin hareket dinamiklerinden kaynaklanır; örneğin Dünya, Güneş ve diğer gezegenlerin çekim etkileri nedeniyle ideal kusursuz bir çizgi üzerinde ilerlemeyip yalpalayarak hareket eder.

  • Barycenter

    Birbirinin etrafında dönen iki cismin ortak kütle merkezidir. Örneğin Jüpiter'in Güneş üzerine uyguladığı çekim ve Güneş'in Jüpiter üzerine uyguladığı çekim o kadar büyüktür ki Jüpiter ile Güneş, Güneş'in geometrik merkezinin dışındaki hayali bir nokta etrafında dönerler; işte bu nokta barycenter olarak adlandırılır.

  • Atmosferin Dünya ile birlikte dönmesi

    Dünya kendi etrafında dönerken atmosfer de Dünya ile birlikte hareket eder; yeryüzüne yakın atmosfer tabakaları Dünya ile neredeyse aynı hızda döner. Bu nedenle Dünya'nın saniyede yüzlerce metre hızla dönmesine rağmen yüzümüze saniyede 460 m hızla sürekli bir rüzgar çarpması gibi bir olayı deneyimlemeyiz.

  • Eksen eğikliği (axial tilt)

    Dünya kendi eksenine tam dik olarak dönmez; ekseni yaklaşık 23,5 derecelik bir eğikliğe sahiptir. Güneşin dönme ekseni de Dünya'nın eksenine göre yaklaşık 7,25 derecelik bir açıya sahiptir. Bu eksen eğikliği mevsimlerin ana nedenidir: eksen eğikliği nedeniyle yılın bazı noktalarında bir yarımküre Güneş'e daha çok dönük olur ve oraya gelen ışınlar daha dik düşer, dolayısıyla o yarımkürede yaz yaşanır.

  • Eliptik yörünge (elips)

    Dünya Güneş etrafında kusursuz bir çember yerine eliptik (oval) bir yörüngeye sahiptir; bu yüzden yörüngenin bir noktasında Güneş'e daha yakın (yaklaşık 147 milyon km), diğer noktasında ise daha uzak (yaklaşık 152 milyon km) olur.

  • Güneşe en yakın nokta (perihelion) ve en uzak nokta (aphelion)

    Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu nokta yaklaşık 147 milyon kilometreye karşılık gelir ve bu tarih yaklaşık 3 Ocak civarındadır (kuzey yarımkürede kış). Dünya'nın Güneş'e en uzak olduğu nokta yaklaşık 152 milyon kilometredir ve bu tarih yaklaşık 3 Temmuz civarındadır (kuzey yarımkürede yaz). Bu tarihler gösterir ki mevsimleri ana belirleyen faktör Güneş'e olan uzaklık değildir.

  • Mevsimlerin oluşumu

    Mevsimlerin ana belirleyicisi Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı değil, eksen eğikliğidir. Eksenin hangi yarımküreyi Güneş'e doğru yönlendirdiğine bağlı olarak Güneş'ten gelen ışınlar o yarımküreye daha dik veya eğik düşer; daha dik düşen ışınlar daha fazla ısı verir ve o yarımkürede yaz yaşanır.

  • Isı transferi yöntemleri: radyasyon, kondüksiyon, konveksiyon

    Güneşten yayılan ısının gök cisimlerine ulaşma yöntemi radyasyondur (ışınım). Uzaydaki ısı transferinde kondüksiyon (dokunma yoluyla ısı iletimi) veya konveksiyon (akışkanların hareketiyle ısı taşıma) etkili değildir; bu teknik detay, Güneş ışınlarının düşme açısının mevsimler üzerindeki önemini açıklar.

  • Güneşin Samanyolu etrafındaki dönüşü (galaktik yörünge)

    Güneş, Samanyolu galaksisi merkezi etrafında da döner. Videoda verilen değerlere göre Güneş'in Samanyolu etrafındaki bir tam turu yaklaşık 200 ila 250 milyon yıl sürer. Güneş doğduğundan beri bu turdan yaklaşık 18 kere dönmüştür; yani galaktik ölçekle karşılaştırıldığında Güneş 'sadece' ~18 tur atmıştır.

  • Güneşin kendi etrafındaki dönüşü (güneşin rotasyonu)

    Güneş de kendi etrafında döner; ortalama bir tam turu yaklaşık 27 dünya gününe eşittir. Ancak Güneş katı bir cisim olmadığı için farklı enlemlerde farklı dönüş hızları görülür: ekvatora yakın kısımlarda bir tam tur yaklaşık 25 gün sürerken kutuplara doğru 31–35 güne kadar uzayabilir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Güneş Dünya'nın etrafında döner veya Dünya sabittir.

    Gerçekte Dünya Güneş etrafında döner; her iki cisim de birbirine kütle çekimi uygular ama Dünya, Güneş etrafındaki yörüngede hareket eder.

  • Dünya düzdür.

    Dünya düğümlü bir düzlem gibi görünse de küresele yakın bir biçimde, kutuplardan basık bir oblate sferoiddir (geoid).

  • Dünya üzerindeki dağlar ve çukurlar Dünya'nın şeklini belirgin şekilde bozar.

    Yüzey pürüzlülükleri (≈19 km maksimum yerel fark) Dünya yarıçapına göre çok küçüktür (≈0,29%), bu yüzden küresel şekil hakimdir.

  • Dünya çok hızlı dönüyor olmalı ve bunu yüzümüzde rüzgâr şeklinde hissetmeliyiz.

    Sabit hız hissedilmez; ayrıca atmosfer Dünya ile birlikte döndüğü için dönüşten kaynaklanan sürekli bir rüzgâr hissetmeyiz.

  • Mevsimler Dünya–Güneş mesafesindeki değişimden kaynaklanır.

    Mevsimler esas olarak Dünya'nın eksen eğikliğinden ve güneş ışınlarının düşme açısından kaynaklanır; perihelion/aphelion mevsimleri tersine bile oluşabilir.

  • Güneş hareketsiz, sadece gezegenler hareket ediyor.

    Güneş hem kendi ekseni etrafında döner (diferansiyel dönme) hem de Samanyolu içinde galaktik merkez çevresinde büyük bir yörüngede hareket eder.

  • Gök cisimlerinin sadece iki hareketi vardır (dönme ve bir diğer cismin etrafında dönme).

    Ayrıca presesyon/yalpalama gibi üçüncü derecede hareketler ve barycenter etrafında ortak hareketler de vardır; bunlar sisteme bağlı olarak önemli olabilir.

  • Barycenter her zaman büyük cismin geometrik merkezindedir.

    Barycenter kütle dağılımına bağlıdır; örneğin Güneş–Jüpiter sistemi gibi durumlarda barycenter Güneş'in geometrik merkezinin dışında yer alabilir ve belirgin bir wobble oluşturur.

  • Uzayda ısı iletimi dokunma (kondüksiyon) veya akışkan hareketi (konveksiyon) ile gerçekleşir.

    Uzayta ısı transferi esasen radyasyonla olur; bu yüzden ışınların geliş açısı yüzeyin ne kadar ısındığını belirler.

Sorular

  • Güneş kendi etrafında döner mi?

    Evet; Güneş ortalama ≈27 Dünya gününde bir tur atar, fakat diferansiyel dönme nedeniyle ekvator ≈25 günken kutuplar ~31–35 güne kadar çıkabilir.

  • Dünya kendi etrafında dönüyor mu ve hızı nedir?

    Evet; ekvator civarında yüzey hızı ≈460 m/s'tir ve bir yıldızsal dönüş ≈23 saat 56 dakika 4 saniyedir (yaklaşık 24 saat).

  • Dünya neden hareketini hissetmiyoruz?

    İnsan algısı sabit hızları değil ivmeyi algılamaya duyarlıdır ve atmosfer Dünya ile birlikte döndüğü için sürekli bir rüzgâr şeklinde dönüşü hissetmeyiz.

  • Mevsimleri oluşturan ana etken nedir?

    Mevsimler esas olarak Dünya'nın eksen eğikliği (≈23,5°) ve yıl içinde eksenin Güneş'e dönük olup olmamasına bağlı olarak güneş ışınlarının geliş açısıdır; uzaklık ana etken değildir.

  • Dünya'nın Güneş'e en yakın/uzak olduğu zamanlar mevsimlerle örtüşüyor mu?

    Hayır; Dünya perihelionda (≈147 milyon km) ocak başına, aphelionda (≈152 milyon km) temmuz başına gelir; buna rağmen kuzey yarımkürede ocakta kış, temmuzda yaz yaşanır çünkü eksen eğikliği belirleyicidir.

  • Güneş galaksi içinde mi hareket ediyor? Ne kadar sürede bir tur atar?

    Evet; Güneş Samanyolu'nun merkezine göre döner ve bir galaktik tur yaklaşık 200–250 milyon yıl sürer.

  • Tüm gezegenlerin gün ve yıl süreleri aynı mı?

    Hayır; her gök cisminin kendi dönme ve yörünge süreleri farklıdır (ör. Jüpiter’in kendi eksenindeki dönüşü ≈10 saat, Venüs'ün çok yavaş dönüşü ≈116 Dünya günü; Merkür'ün Güneş etrafındaki turu 88 Dünya günü, Neptün ≈165 Dünya yılı).

  • Barycenter nedir ve neden önemlidir?

    Barycenter iki cismin ortak kütle merkezidir; büyük kütle farkı olsa bile her iki cisim de bu nokta etrafında döner; bazı sistemlerde barycenter ana cismin geometrik merkezinin dışında yer alır ve bu bir yalpalama (wobble) oluşturur.

  • Uzaydaki ısı transferi nasıl gerçekleşir ve neden açı önemli?

    Uzayda ısı transferi radyasyon yoluyla olur; bu yüzden güneş ışınlarının bir yüzeye hangi açıyla geldiği ısınmayı belirler, doğrudan mesafe tek başına belirleyici değildir.

  • Gözlemlediğimiz dünya 'düz' gözükmesine rağmen neden küresel olduğunu kabul etmeliyiz?

    Yerel ölçekte Dünya düz gibi görünür ama küresel ivme ve yer çekimi etkileri, ufukta kıvrılma ve uzaydan elde edilen görüntüler Dünya'nın (oblate) küresel yapısını açıkça gösterir.

Ön Bilgiler

  • Temel mekanik bilgisi (kuvvet, kütle, ivme - F = m·a)
  • Yerçekimi ve orbital hareket konusunda temel anlayış
  • Daire/çember ve elips gibi temel geometri kavramları
  • Zaman/dönüş periyodu kavramı (gün, yıl, eksenel dönüş)
  • Temel astronomik ölçeklere (km, m/s, yıl) aşinalık
  • Isı transferi türleri hakkında temel bilgi (radyasyon vs kondüksiyon/konveksiyon)
  • Bilimsel yöntemin genel mantığı ve gözlemin rolü

Tarihsel Bağlam

  • Dünyanın yuvarlak olduğunun bilinmesi ve kabulünün Antik Yunan'dan itibaren var olması
  • Isaac Newton'un hareket yasalarının formülasyonu, 1687
  • Kuantum mekaniğinin gelişimi ve sağduyuya ters gelen sonuçların ortaya çıkışı, 20. yüzyıl başları
  • Güneşin oluşumu, yaklaşık 4.6 milyar yıl önce
  • Güneşin Samanyolu galaksisi etrafındaki bir tam turunun yaklaşık 200 ila 250 milyon yıl sürmesi
  • Güneşin doğuşundan beri Samanyolu etrafında yaklaşık 18 tur atmış olması
  • Dünya'nın perihel noktası yaklaşık 3 Ocak tarihlerine denk gelmesi
  • Dünya'nın afel noktası yaklaşık 3 Temmuz tarihlerine denk gelmesi
  • Dinozorların evrimiyle ilgili not: Güneşin bir önceki galaktik konumunda dinozorların henüz evrimleşmemiş olduğuna dair ifade
  • Antik Yunan Çağı
  • 17. Yüzyıl, Newton'un dönemi
  • 20. Yüzyıl, Kuantum mekaniğinin gelişim dönemi

Kişiler

  • Isaac Newton

    Newton'un üçüncü yasası bağlamında (etki-tepki, F = m·a) kuvvet ve kütle-ivme ilişkisi açıklanırken anıldı.