Kıyametin Bilimi: Dünyada Yaşam Nasıl Bitecek?

2,5 Mn görüntülenme07.05.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Derinlemesine

Özet

Video, insanlığın ve Dünya'daki yaşamın sonunun nasıl gelebileceğini; Güneş'in evrimi, asteroit çarpışmaları, gama ışını patlamaları, başıboş karadelikler, iklim değişikliği, nükleer savaş ve insan kaynaklı teknolojik riskler gibi olası (ve sıra dışı) yok oluş senaryolarını değerlendiriyor. Ayrıca Fermi Paradoksu ve Büyük Filtre Hipotezi üzerinden zeki yaşamın nadirliği ve kendi zekamızın bizi yok etme potansiyeli üzerine yorumlar yapıyor.

Terimler

  • Ana sekans

    Ana sekans üzerinde ilerleyen Güneş, ortalama her 1 milyar yılda %10 civarında parlaklaşıyor. (Yıldızlar stabil şeyler değiller, ömürleri boyunca gelişiyorlar ve değişiyorlar.)

  • Yaşanabilir bölge (Goldilocks Bölgesi)

    Güneş'in etrafında bir halka gibi uzanana "yaşanabilir bölge"; bu bölgenin genişliği ve yarıçapı yıldızın parlaklığıyla belirleniyor. Güneş'in parlaklığının %10 artması, yaşanabilir alanı on milyonlarca kilometre kaydırıp, Dünya'nın olduğu bölgeden çıkarıp Mars'ın olduğu bölgeye doğru genişletecek; böylece Dünya'nın yörüngesi Goldilocks Bölgesi'nin dışında kalacak.

  • Sera gazı

    Su buharı da güçlü bir sera gazı olduğu için, bu buharlaşma yüzeydeki sıcaklığı daha da arttıracak. Ayrıca yakıt olarak yaktığımız yer altına hapsolmuş karbonun yanmasıyla oluşan karbondioksit veya metan gibi gazlar atmosferde birikerek bir battaniye etkisi yapıyorlar.

  • Sera etkisi / Battaniye etkisi

    Fazladan karbon veya karbondioksit/metan gibi sera gazlarının atmosferde birikerek yaptığı "battaniye etkisi"; bu battaniyenin altında hapsolan canlılık yıldan yıla ısınıyor ve nihayetinde kaynayarak yok oluyor.

  • Atom bombası

    Atom bombaları, atomun içine hapsolmuş muazzam miktardaki enerjiyi bir anda açığa çıkaran mekanizmalardan ibaretler; bu saklı enerjinin kontrolsüzce açığa çıkması atmosferik, karasal, sucul ve jeolojik süreçleri alt üst ederek büyük yıkımlara neden olabilir.

  • Nükleer kış

    Atom bombalarının ve benzeri yıkımların yol açabileceği, atmosferik süreçleri alt üst ederek yeryüzünde uzun süreli soğuma ve ışık azalması şeklinde yaşanan küresel iklim bozulması; bu tür bir süreç yeryüzündeki yaşamın büyük bir kısmının yok olmasına neden olabilir.

  • Büyük Filtre Hipotezi

    Büyük Filtre Hipotezi, zeki yaşamın ortaya çıkışına engel olabilecek çok fazla sayıda "duvar", yani "filtre" olduğunu öngörüyor. Örneğin yaşamın kimyasal moleküllerden canlı yapılara evriminin çok zor olması, tek hücrelilikten çok hücreliliğe geçişin veya mitozdan mayozun evriminin çok zor olması, ya da zekaya sebep olabilecek organların evrimleşmesinin zorluğu gibi aşamalar bu filtreler olabileceği gibi, evrimle ortaya çıkan zekaların kendi zaafları yüzünden kendini yok etmesi de bir filtre olabilir.

  • Fermi Paradoksu

    Enrico Fermi'nin sorduğu meşhur soru: "Herkes nerede?" — Evren'de zeki medeniyetlerin neden görünür veya yaygın olmadığını sorgulayan paradoks.

  • Gama ışını patlaması (gamma-ray burst)

    İki nötron yıldızının çarpışmasıyla veya devasa yıldızların kendi üzerine çökerek süpernovayla patlaması sonucu saçılan, aşırı yüksek enerjili parçacıklar. Bu patlamalar Güneş'in 12 milyar yıl boyunca saçacağı enerjinin tamamının birkaç saniye içinde saçılmasına neden olabiliyor. Samanyolu içinde böyle bir patlama, eğer şans eseri Dünya'ya dönük şekilde yaşanırsa saatler içinde ozon tabakasını ve atmosferi söküp atabilir ve bugüne kadar görülmemiş bir kitlesel yok oluşa neden olabilir.

  • Karadelik

    Karadelikler etraflarındaki cisimlere muazzam bir kütleçekimi uygulayan cisimlerdir. Genelde galaksilerin merkezinde oluşup civardaki malzemeyle beslenerek büyüme eğiliminde oldukları için orada hapsedilmiş şekilde hayal edilirler, fakat karadelikler galaksi çarpışmaları sırasında müthiş hızlarla fırlayıp başıboş şekilde uzaya savrulabilirler. Karadelikleri direkt olarak gözlemek imkansız olduğu için, bir tanesi bize yaklaşıyor olsa bunu tespit etmemiz çok zor olabilirdi; varlıkları etraflarındaki kütleçekim anomalilerine bakılarak kestirilebilir.

  • İlkin karadelik (primordial black hole)

    Kabaca bir greyfurt büyüklüğünde olan, "ilkin karadelik" dediğimiz türden karadelikler; Bunlar Büyük Patlama ile kabaca aynı yaşta olan, inanılmaz yaşlı karadelikler. Ufacık boyutlarına rağmen Dünya'dan onlarca kat büyük kütleye sahipler; rotalarından sapıp Dünya'yla yolları kesişecek olurlarsa, hatta uzağımızdan bile geçseler, Güneş Sistemi içindeki yörüngeleri alt üst edebilirler.

  • Gezegen-öldürücü asteroid

    Dinozorları ve o dönemki türlerin %75'ini yok eden türden göktaşları gibi, gezegen çapında kitlesel yok oluşlara yol açabilecek büyük asteroitler. Örneğin 2022 AP7 adlı 1–2 kilometre çapındaki asteroid Dünya'nın 7.5 milyon kilometre ötesinden geçiyor; izlediğimiz asteroidler arasında en büyüklerinden biri olan 29075 kodlu, 1.3 kilometre genişliğindeki asteroitin yörünge analizleri olası bir çarpışma tarihini (16 Mart 2880) ve çarpışma olasılığını (%0.003) veriyor.

  • Süperyaşanabilir gezegen

    Dünya'dan daha yaşanabilir gezegenlere verilen ad. Videoda belirtildiği gibi bugüne kadar bu tanıma aday en az 22 ötegezegen bulundu; ancak en iyi adayların Dünya'dan yaklaşık 3000 ışık yılı uzaklıkta olması pratik zorluklar yaratıyor.

  • Ötegezegen

    Güneş Sistemi dışındaki gezegenler; videoda "süperyaşanabilir gezegen" adaylarının ötegezegenler arasında bulunduğu ve en iyi adayların Dünya'dan 3000 ışık yılı kadar uzakta olduğu belirtiliyor.

  • Kuiper Kuşağı anomalisi (yörüngesel anomali)

    Plüton'un da bir parçası olduğu Kuiper Kuşağı'nın ötesinde, Neptün, Plüton ve diğer gök cisimlerinin yörüngelerinde görelilikle bile açıklanamayan bir anomaliye sebep olan bir şeylerin olduğu gözlemi; bu anomalinin farkında olduğumuzu ama ne olduğunu tam olarak bilmediğimizi, olasılıklardan birinin Güneş Sistemi sınırlarında teknİk olarak kalan bir karadelik olabileceğini söyleniyor.

  • Işık hızı ve zaman genleşmesi (rölatif zaman yavaşlaması)

    İleri teknolojiyle varsayılan yakın-ışık hızı yolculuklarının etkisi: Şu anda araçlarımız ışık hızının en fazla %0.06'sına erişebiliyor; farz edelim aracı ışık hızının %99.99'una çıkarsak, Dünya çerçevesinde o gezegene ulaşması için 3000 yıl geçmesi gerekirken, o hızda giden araç için zaman yavaşlayacağı (zaman genleşmesi) için astronotlar "sadece" 42 yılda o gezegene ulaşabilirlerdi.

  • Tek hücrelilikten çok hücreliliğe geçiş

    Büyük Filtre tartışmasında anılan olası zor aşamalardan biri: tek hücreli yaşam formlarından çok hücreli yaşam formlarına geçişin çok zor olması ve bu nedenle birçok yerde yaşamın hep mikroskopik seviyede kalmış olabileceği olasılığı.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • İnsanlık sonsuza kadar var olacak; Dünya bizim için sürekli yaşanabilir kalacak.

    Türlerin sonu kaçınılmaz olabilir; ortalama memeli türü ~1 milyon yıl sürer ve Güneş'in parlaklaşması gibi doğal süreçler Dünya'yı milyarlarca yıl içinde yaşanmaz hâle getirebilir; insanlık da çok daha kısa sürede teknolojik veya çevresel risklerle yok olabilir.

  • Dünya Evren'deki en yaşanabilir gezegendir ve daha iyi gezegenler yoktur.

    Dünya çok iyi bir gezegen ama 100 üzerinden yaklaşık 82 puan alıyor; süperyaşanabilir gezegenler teorik ve gözlemsel adaylar mevcut (en az 22 aday), fakat genelde çok uzaktalar.

  • Kara delikler yalnızca galaksilerin merkezinde bulunur ve bize uzak kalırlar.

    Kara delikler galaksi merkezlerinin dışında da bulunabilir; galaksi çarpışmalarıyla fırlatılabilir veya evrenin erken döneminden kalma küçük/primordiyal karadelikler hâlâ başıboş dolanıyor olabilir.

  • Gama ışını patlamaları sadece uzak galaksilerde olur ve Dünya için risk oluşturmaz.

    GRB'lerin çoğu uzakta olsa da, Samanyolu içinde veya bize dönük yakın bir GRB Dünya için ölümcül olabilir; ozon tabakasını birkaç saat içinde yok edebilir.

  • Şu an takip ettiğimiz asteroidler arasında önemli bir çarpma riski yoksa endişelenmeye gerek yok.

    Bilinen cisimlerin riski düşük olsa da henüz keşfetmediğimiz ve kısa sürede tehlike yaratabilecek asteroitler olabilir; bu yüzden sürekli gözlem ve savunma hazırlığı önemlidir.

  • İnsan zekası biyolojik evrimin ulaştığı maksimum sınırdır ve daha fazlası olamaz.

    İnsan beyni mevcut çevrede hayatta kalmaya yetecek kadar evrimleşmiştir; bu biyolojik sınır olmayabilir ve zeka evrimi farklı yönlerde veya seviyelerde gelişebilir ya da teknolojik yollarla değiştirilebilir.

  • İnsanların yok oluşu, Dünya'nın veya yaşamın yok olması demektir.

    Çoğu felaket insanları ve birçok türü yok edebilirken, Dünya ve yaşam genel olarak daha dayanıklıdır ve tarih boyunca birçok kitlesel olay sonrası toparlanmıştır; yaşam muhtemelen bir yolunu bulacaktır.

  • Yapay zeka, biyolojik silahlar veya nanoteknoloji gibi tehditler sadece bilimkurgu klişeleridir ve gerçek risk taşımıyor.

    Bu teknolojiler şu an gerçektir veya geliştiriliyor ve potansiyel olarak insan uygarlığı için varoluşsal riskler oluşturabilir; bu yüzden bilimsel değerlendirme ve önlem alınması gerekiyor.

Sorular

  • Dünya nasıl ve ne zaman yok olabilir?

    Farklı senaryolar var: Güneş'in parlaklaşmasıyla (~1 milyar yıl içinde) okyanusların buharlaşması, büyük asteroit çarpışı, gama ışını patlaması, kara delik müdahalesi veya insan kaynaklı felaketler gibi yollarla yok olabiliriz.

  • Güneş Dünya'yı ne zaman yaşanamaz hale getirecek?

    Güneş'in her ~1 milyar yılda %10 parlaklaşması sonucu yaklaşık 1 milyar yıl içinde Dünya'nın yaşanabilir bölgeden çıkması ve okyanusların buharlaşması bekleniyor.

  • İnsanlık ne kadar süre daha hayatta kalabilir?

    Bunu kesin bilmek mümkün değil; istatistiksel olarak ortalama memeliler ~1 milyon yıl sürerken Homo sapiens ~300.000 yıldır var, ama zekamız hem avantaj hem de yeni riskler getirebilir.

  • Büyük Filtre nedir ve Fermi Paradoksu ile nasıl ilişkili?

    Büyük Filtre, zeki yaşamın ortaya çıkmasını zorlaştıran aşamalar zinciri olduğuna dair hipotez; Fermi Paradoksu'nun olası cevaplarından biri olarak, gelişmiş medeniyetlerin nadir veya kısa ömürlü olmasını açıklamaya çalışır.

  • Gama ışını patlamaları Dünya'ya nasıl zarar verebilir?

    Yakın ve Dünya'ya dönük bir GRB, birkaç saniyede çok yüksek enerji yayıp ozon tabakasını ve atmosferi tahrip ederek hızlı ve geniş çaplı bir kitlesel yok oluşa yol açabilir.

  • Kara delikler gezegenleri nasıl tehdit edebilir?

    Galaksiler arası hareket eden veya başıboş karadelikler Güneş Sistemi'ne girip gezegenlerin yörüngelerini bozabilir; küçük (mikro/primordiyal) karadelikler bile büyük kütle taşıyabilir ve yörüngeleri altüst edebilir.

  • Asteroid tehdidi ne kadar yakın bir risk oluşturuyor?

    Şu an bilinen takip edilen cisimler arasında çarpma riski düşük, fakat keşfedilmemiş tehlikeli asteroitler olabilir; örnek olarak 2022 AP7 yakın geçiş yaptı ve bazı 1+ km cisimlerin uzun vadeli düşük olasılıklı riskleri hesaplanıyor.

  • İnsan yapımı etkiler (nükleer savaş, iklim değişikliği) insanlığı yok edebilir mi?

    Evet; nükleer savaş veya hızlandırılmış insan kaynaklı iklim değişikliği küresel ekosistemleri çökertip büyük insan kayıplarına ve uygarlık çökmelerine yol açabilir.

  • Dünya'nın ve yaşamın yok oluşu insanlığın yok oluşuna eşit midir?

    Hayır; insanlık hassas ve kırılgan olabilirken Dünya ve yaşam genel olarak daha dirençlidir ve birçok kitlesel olaydan sonra da yaşam devam edebilir.

  • Uzaylıları neden göremiyoruz?

    Bu Fermi Paradoksu sorusudur; bir olası cevap Büyük Filtre: zeki yaşamın ortaya çıkışını veya uzun süre kalmasını engelleyen zorluklar/süzgeçler olabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel astronomi bilgisi (yıldızlar, gezegenler, Güneş Sistemi yapısı)
  • Stellar evrim ve ana sekans kavramı
  • Gezegenlerin yörünge dinamikleri hakkında temel bilgi
  • Temel ekoloji ve türlerin soyu tükenmesi/sürdürülebilirlik kavramları
  • İklim değişimi mekanizmaları (sera gazları, karbon döngüsü)
  • Temel fizik bilgisi (kütleçekimi, enerji, nükleer reaksiyonlar)
  • Temel evrimsel biyoloji ve doğal seçilim
  • Gözlemsel astronomi yöntemleri (asteroid tespiti, gama ışını gözlemleri)
  • Basit istatistiksel kavramlar ve olasılık hesapları
  • Relativite hakkında temel anlayış (zaman genleşmesi)

Tarihsel Bağlam

  • O'o kuşunun yoğun avlanma sonucu soyunun tükenmesi
  • Kuzey Beyaz Gergedanı nüfusunun 2018'den beri sadece iki dişi bireye düşmesi
  • Homo sapiens türünün ortaya çıkışı, yaklaşık 300.000 yıl önce
  • Büyük Patlama, Evrenin oluşumu, yaklaşık 13,8 milyar yıl önce
  • Güneşin parlaklaşması öngörüsü, yaklaşık 1 milyar yıl içinde Dünya'nın yaşanabilir bölgeden çıkışı
  • Kretase-Paleojen asteroit çarpışı, dinozorların ve dönem türlerinin kitlesel yok oluşu, yaklaşık 66 milyon yıl önce
  • 2022 AP7 asteroidinin keşfi ve Dünya yörüngesine göre 7,5 milyon km yakın geçişi, keşif 2022
  • Asteroid 29075 için yörünge analizlerinde en yüksek çarpışma olasılığı gösterilen tarih 16 Mart 2880 ve çarpışma olasılığı yaklaşık %0,003
  • Enrico Fermi'nin 'Herkes nerede?' sorusunun ortaya atılması ve Fermi Paradoksu'nun gündeme gelmesi, 1950 civarı
  • Büyük Filtre Hipotezi kavramsallaşması, Fermi Paradoksu bağlamında olası açıklama
  • Atom bombalarının geliştirilmesi ve nükleer silahların varlığı, 20. yüzyıl
  • Sanayi devrimi sonrası fosil yakıtların çıkarılması ve yakılması sonucu son ~150 yılda küresel ortalama sıcaklığın yaklaşık 1,1°C artması
  • Gama ışını patlamaları (iki nötron yıldızı çarpışması veya bazı süpernovalar) kozmik yüksek enerjili olayları
  • Galaksi çarpışmaları sonucu karadeliklerin yüksek hızlarla fırlatılması olayı
  • İlkin karadeliklerin varlığı hipotezi, Büyük Patlama ile eş zamanlı oluşum iddiası
  • Kuiper Kuşağı ötesindeki yörüngesel anomali tespiti, güneş sistemi içinde açıklanamayan hareketler
  • Günümüzde ve yakın gelecekte ortaya çıkan tehditler: yapay genel zeka, nanoteknoloji, biyolojik silahlar ve pandemiler
  • Homo sapiens geçmişi, yaklaşık 300.000 yıl
  • Ortalama memeli tür ömrü, yaklaşık 1.000.000 yıl
  • Dünya tarihi, yaklaşık 4,5 milyar yıl
  • Büyük Patlama, Evrenin başlangıcı, yaklaşık 13,8 milyar yıl
  • Güneşin kalan ömrü, en az 7 milyar yıl
  • Güneşin ana sekans parlaklık artışı, yaklaşık her 1 milyar yılda %10
  • Yaklaşık 1 milyar yıl sonra Güneş parlaklığı nedeniyle yaşanabilirlik kaybı
  • Kretase-Paleojen kitlesel yok oluşu, yaklaşık 66 milyon yıl önce
  • Sanayi sonrası dönem, son yaklaşık 150 yıl
  • 1950 civarı, Enrico Fermi'nin 'Herkes nerede?' sorusu ve Fermi Paradoksu dönemi
  • 20. yüzyıl, atom bombasının geliştirilmesi ve nükleer çağ
  • 2022, 2022 AP7 asteroidi keşfi
  • 16 Mart 2880, asteroid 29075 için en yüksek çarpışma ihtimali hesaplanan tarih
  • Kuiper Kuşağı ve Neptün ötesindeki yörüngesel anomaliler dönemi
  • Birkaç asır öncesi, modern teknolojilerin tahayyül edilemediği dönem
  • Günümüz ve yakın gelecek, yapay zeka, nanoteknoloji, biyoteknoloji risklerinin ortaya çıktığı dönem
  • Galaksi çarpışmaları süreçleri ve bunların karadelikleri uzaya fırlattığı kozmik dönem
  • İlkin karadelikler, Büyük Patlama ile yakın zamanlı kozmik oluşum dönemi

Kişiler

  • Enrico Fermi

    Fermi Paradoksu'nu gündeme getiren kişi olarak, 'Herkes nerede?' sorusunu sorması nedeniyle anıldı.

  • George Carlin

    Videoda son bölümde gönderme yapılan büyük komedyen olarak adı geçti.

  • Carl Sagan

    Videoda alıntılanan fikir kapsamında, 'yaşamın daima bir yolunu bulacağı' görüşünü temsil eden isim olarak anıldı.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Yapay genel zeka, terminatör robotlar, nanoteknoloji, biyolojik silahlar ve pandemiler gibi konuların ileride daha özgün açılardan anlatılması

Tabii ki insanların çok daha yakın gelecekte yok olmasına neden olabilecek kötücül yapay genel zeka, terminatör robotlar, nanoteknoloji, biyolojik silahlar ve pandemiler gibi onlarca yol var. Ama bunlar artık çok klişe konular olduğu için burada bunların detaylarına girmeyeceğim; ileride bunları size daha özgün açılardan anlatmak istiyorum. Sadece şunu söyleyeyim: Pandemiler bir yana, yapay zeka veya biyolojik silahlar gibi şeyler, bundan birkaç asır öncesine kadar tahayyül bile edilemeyecek şeylerdi.

Güneş'in ana kol (ana sekans) üzerindeki evrimi ve parlaklığının artmasının detayları

Ama yıldızlar stabil şeyler değiller, ömürleri boyunca gelişiyorlar ve değişiyorlar. Ve size bir başka videoda detaylarını anlatacağım gibi ana sekans üzerinde ilerleyen Güneş, ortalama her 1 milyar yılda %10 civarında parlaklaşıyor. Yani bundan 1 milyar yıl kadar sonra, parlaklığı %10 daha artacak.