Neden 5 Parmağımız Var? Neden 4 veya 6 Değil?

200 B görüntülenme29.05.2017
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıNeden 5 Parmağımız Var?
Derinlemesine

Özet

Video, birçok karasal omurgalıda yaygın olan 5 parmaklılığın kökenini homoloji, paleontoloji, genetik ve mekanik açılardan açıklar; kanat örneği üzerinden homoloji ve analoji farkını verir, fosil kayıtları ile pentadaktilinin evrimsel seçilimini tartışır. Ayrıca HOX genlerinin pleyotropisi ve Mark Changizi'nin 'uzuv yasası' gibi teorilerle 5-parmaklılığın korunmasının sebepleri ele alınır.

Terimler

  • Homoloji

    Evrimsel biyoloji dahilinde homoloji, atasal bir türün özelliklerinin torun türlerde de bulunması anlamına gelir. Aslında daha teknik tanımı, bunun tersinden yapılır: Türlerdeki benzer karakterlerin, ortak atalardan miras alınması durumudur.

  • Analog organlar

    Analog organlar, birbiriyle aynı veya benzer görevler yapan, birbirine yapısal olarak benzeyen; ancak ortak atalardan miras kalmayan özelliklerdir.

  • Amfibiler

    Amfibiler, yani kurbalağalar ve semenderler gibi canlılar.

  • Amniyotlar

    Amniyotlar, yani kuşlar, memeliler ve sürüngenler.

  • Ökaryotik

    Ökaryotik, yani gelişmiş ve zarlı organellere sahip hücre yapısı bulunan türlerin.

  • Alt Karbonifer Periyodu

    Çeneli omurgalıların 5-parmak taşıyan alt grubunun yaklaşık 340 milyon yıl kadar önce, Alt Karbonifer Periyodu denen jeolojik zamanda yaşamış bir ortak atayı paylaştıklarını göstermektedir. (Yani Alt Karbonifer Periyodu, jeolojik bir zaman dilimidir.)

  • Pentadaktili

    Pentadaktili, yani 5-parmaklılık.

  • Hekzadaktili

    Hekzadaktili, yani 6-parmaklılık.

  • Oktodaktili

    Oktodaktili, yani 8-parmaklılık.

  • Pleyotropi

    Pleyotropi, bir genin birden fazla özelliği etkilemesi durumudur.

  • HOX genleri

    Parmaklarımızın sayısını belirleyen HOX genlerinin çok yüksek 'pleyotropi' değerlerine sahip olduğu düşünülmektedir.

  • Uzuv yasası

    2AI Laboratuvarı yöneticisi Mark Changizi'nin ileri sürdüğü 'uzuv yasası'. Bu yasaya göre, vücut büyüklüğü ve uzuvların vücuda oranı, en uyumlu olacak parmak sayısını otomatik olarak belirlemektedir. Eğer ki vücudunuz uzunsa ve ufacıksanız, 6 parmak en avantajlı gibi gözükmektedir. Böceklerde olan budur. Vücut uzayıp, uzuvların vücuda oranı küçüldükçe, en uyumlu parmak sayısı da sonsuza doğru büyümektedir. Kırkayaklarda bu kadar çok 'parmak' ya da uzuv olması bundandır. İnsan gibi canlıların vücut oranları içinse 5 parmak, kavrama ve dengede kalma bakımından en uygun sayı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Yarasalar ile kuşların kanatları ortak atalardan gelmektedir (homologdur).

    Yarasalar ile kuşların kanatları ortak atalardan gelmez; iki grupta bağımsız evrimleşmiş olup analojiktir.

  • Çoğu canlıda 5 parmak bulunur, bu yüzden 5 parmak 'doğal' veya evrensel bir kuraldır.

    5 parmak yalnızca çeneli omurgalıların belirli bir alt grubunda yaygındır ve genel canlılık çeşitliliğinin çok küçük bir kısmında görülür; bu algı yaygın biyolojik çeşitlilik bilgisizliğinden kaynaklanır.

  • İlk dört uzuvlu atalar her zaman beş parmaklıydı.

    Erken tetrapodlar parmak sayısında değişkenlik gösteriyordu (6, 7, 8 parmak gibi); pentadaktili daha sonra seçilmiş ve sabitlenmiştir.

  • 5 parmaklılığın yaygınlığı tamamen rastgele veya sadece tarihsel bir kalıntıdır.

    Pentadaktili hem tarihsel (homoloji) hem de fiziksel/matematiksel (denge, itme verimliliği, vücut-oranı etkileri) nedenlerle seçilmiş ve korunmuştur.

  • Genetik olarak parmak sayısını değiştirmek kolaydır ve sık görülür.

    HOX genlerinin yüksek pleiotropisi nedeniyle parmak sayısını değiştirebilecek mutasyonlar diğer birçok özelliği etkiler, bu yüzden değişiklikler genelde nadir ve potansiyel olarak zararlıdır; yine de polidaktili vakaları mevcuttur.

Sorular

  • Neden 5 parmağımız var? Neden 4 veya 6 değil de 5?

    Pentadaktili, çeneli omurgalıların belirli bir alt grubunda ortak bir atadan miras kalmıştır ve karasal mekanik/verimlilik nedenleri ile seçilerek korunmuştur; ayrıca HOX genetik kısıtlamaları da değişimi zorlaştırır.

  • Yarasalar ile kuşların kanatları homolog mudur?

    Hayır; yarasalar ile kuşların kanatları ortak atalardan gelmez, iki grupta bağımsız olarak evrimleşmiş olup analojiktir.

  • Analog ve homolog organlar arasındaki fark nedir?

    Homolog organlar ortak atalardan miras kalan benzer yapılardır; analog organlar ise benzer işlev yapan fakat ortak ata kökenli olmayan yapılardır.

  • 5-parmaklılık ne kadar yaygındır?

    Pentadaktili özellikle amfibiler ve amniyotlar gibi çeneli omurgalıların bir alt grubunda yoğunlaşır; bu grupta ~27.400 tür vardır, tüm ökaryotların ve hayvanların küçük bir yüzdesine karşılık gelir.

  • Parmak sayısı tarihsel olarak nasıl değişti?

    İlk omurgalı ve erken dört uzuvlu formlarda 6–8 parmak gibi çeşitlilikler vardı; yaklaşık 340 milyon yıl önceki bir ortak atada 5 parmak sabitlendi ve bu düzen günümüze taşındı.

  • 5 parmaklılıktan sapma neden daha çok sucul canlılarda görülür?

    Fosil kayıtları, 5-parmaklılıktan sapmanın büyük oranda sucul yaşam tarzlarında ortaya çıktığını; karada ise pentadaktilinin dominant olduğunu gösterir.

  • HOX genleri parmak sayısını nasıl etkiler?

    HOX genleri yüksek pleiotropiye sahip olduğundan parmak sayısını değiştirebilecek mutasyonlar başka birçok özelliği de etkiler ve bu nedenle değişimler genellikle dezavantajlıdır.

  • Altıncı parmak (hekzadaktili) günümüzde görülebilir mi?

    Günümüzde doğal olarak altıncı parmağa nadiren rastlanır; örneğin pandalarda bilekten çıkan bir uzantı altıncı parmak işlevi görebilir ve insanlarda polidaktili vakaları vardır.

  • Matematik ve fizik parmak sayısını etkiler mi?

    Evet; vücut boyutu ve uzuv-oranına bağlı olarak denge ve kavrama verimliliği gibi fiziksel faktörler optimal parmak sayısını etkileyebilir (Mark Changizi'nin uzuv yasası gibi teoriler bunu açıklar).

  • Gelecekte 5-parmak düzeninden sapma olabilir mi?

    Evet mümkündür; güçlü seçilimsel baskılar altında 6-parmak gibi düzenler avantajlı hale gelip hızla yayılabilir, fakat mevcut kısıtlar ve seçim genelde pentadaktiliyi korur.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji bilgisi (ortak ata, doğal seçilim kavramları)
  • Anatomi ve omurgalı uzuv yapısının genel bilgisi
  • Fosil kayıtları ve jeolojik zaman ölçeği hakkında temel bilgi
  • Genetik temeller (genlerin mutasyon etkileri, fenotip-gen ilişkisinin genel kavramı)
  • Gelişimsel genetik ve HOX genleri hakkında temel bilgi (tercihen)
  • Biyomekanik hakkında temel kavramlar (kuvvet, denge, itme/destek dinamikleri)

Tarihsel Bağlam

  • 296 milyon yıl önce: Yarasalar ile kuşların ortak atasının yaşaması (kanatsız ortak ata)
  • 340 milyon yıl önce: Çeneli omurgalıların 5-parmaklı alt grubunun ortak atası (Alt Karbonifer Periyodu)
  • 360 milyon yıl önce: Omurgalılarda parmak yapılarının ilk evrimleşmesi ve parmak sayısında geniş çeşitlilik (6, 7, 8 parmaklı formlar)
  • 65 milyon yıl önce: Bazı denizel sürüngenlerin (ör. ihtiyozorlar vb.) dinozorlarla birlikte soylarının tükenmesi
  • 44.1 milyon yıl önce: Kargalar ile serçelerin ortak atasının yaşaması
  • Alt Karbonifer Periyodu (yaklaşık 340 milyon yıl önce)

Kişiler

  • Mark Changizi

    Videoda 'uzuv yasası'nı ileri süren kişi olarak anıldı; parmak sayısına dair hipotez önerdi.