Streisand Etkisi: Sansür ve Baskı Altındaki Fikirler Neden Daha Çok Büyüyor?

73,6 B görüntülenme20.01.2019
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıKamuoyu Bildirisi: ODTÜ'de Neler Oluyor?
Derinlemesine

Özet

Video, Barbra Streisand davası üzerinden "Streisand Etkisi"ni anlatarak sansürün çoğunlukla sansürlenmek istenen içeriği daha fazla görünür kıldığını örneklerle açıklar ve modern internet çağında sansürün ters sonuçlar doğurduğunu vurgular. Son olarak ODTÜ ve evrim konferansı örneğiyle sansür girişimlerinin nasıl kamuoyunda daha fazla ilgi uyandıracağını tartışır.

Terimler

  • Streisand Etkisi

    2005 yılından sonra Techdirt sitesinden Mike Masnick, bu durumu şu iki sözcükle özetledi: "Streisand Etkisi". Yani uygulanan bir sansürün, sansürlenmek istenen konuyla ilgili çok daha yoğun bir kamuoyu yaratması, sansürcünün amacının tam tersinin yaşanması olayı.

  • Kaliforniya Kıyı Kaydı Projesi

    Çektikleri fotoğrafları kamuoyu yaratmak için Kaliforniya Kıyı Kaydı Projesi dahilinde Pictopia isimli bir internet sitesinde yayınlamışlardı. Amaç, bu fotoğrafları kullanarak hükümeti erozyon konusunda bilinçlendirmek ve doğru adımları attırmaktı.

  • Kıyı erozyonu

    Özel helikopterleri ve yüksek çözünürlüklü fotoğraf makinaları ile ABD'nin Kaliforniya şeridindeki kıyı erozyonunu raporlamak için yıllar yılı eyaletin kıyısının fotoğraflarını çekmişlerdi.

  • İnternet devrimi

    İşler, istediği gibi gitmedi. Çünkü 2003'ten sadece birkaç yıl önce, Streisand ve avukatlarının gözden kaçırdıkları ufak bir devrim yaşanmıştı: İnternet devrimi. Ancak sansür talebiyle açılan dava internette yayılmaya başlayınca, internet de bu yersiz buldukları talebe kitlesel bir tepki gösterdi: Sadece 1 ay içinde site 420.000'den fazla defa ziyaret edildi, fotoğraf on binlerce defa indirildi, silinmesine karşı yüzlerce defa yedeklenerek yeniden yüklendi.

  • YouTube ve Dailymotion

    2007'de Tunus, politik mahkumların tutulduğu yerlerin yayınlandığı bir videoyu barındırdığı için YouTube ve Dailymotion'ı yasaklamıştı.

  • Google Earth

    Kısa bir süre içinde internet, Tunus'un o zamanki başkanı Ben Ali'nin sarayının konumunu gösteren Google Earth videoları ile dolmuştu.

  • Twitter

    2011'de İngiliz futbolcu Ryan Giggs, Twitter'a sansür emri gönderdi. Sebep, bir kullanıcının Giggs'in Imogen Thomas isimli bir mankenle ilişkisini yayınlaması idi. Amaç, Twitter'ı susturmak, haberin yayılmasını engellemekti. O noktaya kadar kimsenin dikkatini çekmemiş olan tweet, kısa sürede Forbes ve Guardian gibi gazetelerin manşetine oturdu.

  • Sansür sözleşmesi

    2013'te Samsung, Galaxy S4 telefonunun spontane olarak alev aldığını ispatlayan bir YouTube videosu için ghostlyrich isimli bir kullanıcıya bir sansür sözleşmesi imzalatmaya çalıştı. Sözleşme şartları arasında bir daha böyle bir video yüklememe, Samsung'u asla dava edememe, sözleşme şartlarını asla bir başkasıyla paylaşmama gibi absürt ve kabul edilemez talepler bulunuyordu.

  • Wikipedia makalesi engelleme talebi

    2013'te Fransız İstihbarat Teşkilatı, bir askeri radyo istasyonuyla ilgili bir Wikipedia makalesini engelleme talebinde bulundu. Bunun üzerine o makale sansür öncesinde bazı günler hiç ziyaret almazken, sadece 1 haftasonu içinde 120.000 defa ziyaret edilerek Fransızca Wikipedia'nın en çok ziyaret edilen makalesi haline geldi.

  • Yedeklenerek yeniden yükleme

    Silinmesine karşı yüzlerce defa yedeklenerek yeniden yüklendi.

  • Dava (lawsuit)

    2003 yılında Barbara Streisand, Kenneth Adelman isimli bir fotoğrafçıyı dava edip, 50 milyon dolar talep etti. Sonuç olarak Streisand istediğini alamamakla kalmadı; mahkeme dava düşürdü ve Streisand, Adelman'ın 155 bin küsür dolarlık avukat masraflarını ödemeye mahkum edildi.

  • Avukat masrafları

    Streisand, Adelman'ın 155 bin küsür dolarlık avukat masraflarını ödemeye mahkum edildi.

  • Kamuoyu yaratmak

    Çektikleri fotoğrafları kamuoyu yaratmak için Kaliforniya Kıyı Kaydı Projesi dahilinde Pictopia isimli bir internet sitesinde yayınlamışlardı. (Ayrıca videoda öneri olarak) Gerçekleri gündeme getirin. Kamuoyu yaratın.

  • Yasaklama (ban)

    2007'de Tunus, ... YouTube ve Dailymotion'ı yasaklamıştı. 2017 yılında Güney Afrika, başkan Jacob Zuma hükümetinin yolsuzluklarını ortaya koyan President's Keepers kitabını yasaklama kararı aldı. Sansürden önce kitap dikkate değer miktarda bile satmazken, sansürden sonraki 24 saat içinde kitap yok sattı ve aylarca ulusal çok satanlar listelerinde kaldı.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Bir şeyi yasaklamak veya dava açmak onu insanlar için görünmez yapar.

    Tam tersi; yasaklama veya dava gibi dikkat çekici girişimler genellikle o şeye daha fazla ilgi ve yayılma sağlar.

  • Sansür modern dünyada güvenilir ve etkili bir yöntemdir.

    Modern internette sansür çoğu zaman hedefin daha geniş kitlelere ulaşmasına sebep olur ve etkili bir çözüm değildir.

  • Eğer bir içerik hoşunuza gitmiyorsa onu bastırmak en iyi çözümdür.

    Eğer içerik yasal haklarınızı ihlal etmiyorsa, bastırma yerine hataları düzeltmek, doğru bilgiyi yaymak veya görmezden gelmek daha etkili ve sorumlu bir yaklaşımdır.

  • Sansürcüler her zaman haklıdır ve sansür haklıysa zararsızdır.

    Kim haklı olursa olsun sansür uygulamanın sonuçları öngörülemez ve sıklıkla istenmeyen biçimde bilginin daha fazla yayılmasına yol açar.

  • İnternet öncesi dönemlerde Streisand Etkisi yoktu.

    Benzer ters tepme örnekleri internet öncesinde de görülebilir; ancak internet bu etkiyi çok daha geniş ve hızlı hale getirmiştir.

Sorular

  • Streisand Etkisi nedir?

    Sansürlemeye çalışılan veya gizlenmek istenen bilginin daha fazla ilgi, dikkat ve yayılma kazanması olayıdır.

  • Barbra Streisand olayı tam olarak neydi?

    2003'te Streisand, evinin görüntülendiği bir havadan fotoğraf nedeniyle Kenneth Adelman'ı ve siteyi dava etti; dava sonucu fotoğraf daha fazla kişi tarafından görüldü ve davadan zarar gördü.

  • Davadan önce fotoğraf ne kadar görüntülenmişti ve dava sonrası ne oldu?

    Dava öncesinde fotoğraf 6 kez indirilmişti; dava sonrası site bir ay içinde 420.000'den fazla ziyaret aldı ve fotoğraf on binlerce kez indirildi.

  • Streisand davasının hukuki sonucu ne oldu?

    Dava düşürüldü ve Streisand, Adelman'ın yaklaşık 155 bin dolarlık avukat masraflarını ödemeye mahkûm edildi.

  • Streisand Etkisi yalnızca internet çağında mı ortaya çıkar?

    Hayır, benzer etkiler internet öncesinde de görülebilir; ancak sınırsız internet çağında etkisi çok daha güçlü ve yaygın hale gelmiştir.

  • Sansür girişimleri hangi örneklerde ters tepmiştir?

    Tunus 2007 YouTube yasağı, Ryan Giggs'in 2011 Twitter sansürü, Samsung'un 2013 gizleme çabası, Fransız istihbaratının 2013 Wikipedia talebi ve Güney Afrika'nın 2017 kitap yasağı gibi vakalar sansürün ters tepmesine örnektir.

  • Bir içerik hoşunuza gitmiyorsa ne yapmalısınız?

    İçerik yasal olarak haklarınızı ihlal etmiyorsa sansür yerine görmezden gelmek, hataları doğru bilgilerle düzeltmek ve gerçekleri gündeme getirmek daha doğrudur.

  • Sansür modern dünyada etkili bir yöntem midir?

    Genel olarak hayır; modern dünyada sansür çoğu zaman geri teper ve bilginin daha fazla yayılmasına neden olur.

  • Streisand Etkisi'nin isimlendirilmesinde kim etkendir?

    Techdirt sitesinden Mike Masnick, 2005 civarında bu durumu 'Streisand Etkisi' diye özetlemiştir.

  • Bir üniversitenin bilimsel bir etkinliği iptal etmesi ne tür sonuçlar doğurabilir?

    Böyle bir sansür halkın ve medyanın ilgisini çekebilir, etkinliğe ve sansürleyen kuruma daha fazla dikkat ve eleştiri yöneltebilir; yani Streisand Etkisi ortaya çıkabilir.

Ön Bilgiler

  • İnternet ve sosyal medya kullanımının temel işleyişi hakkında genel bilgi
  • Sansür ve ifade özgürlüğü kavramlarının temel düzeyde anlaşılması
  • Kamuoyu ve medyanın bilgi yayılımındaki rolüne dair temel farkındalık
  • Basit hukuk/bireysel dava kavramlarına (dava açma, avukat masrafları vs.) aşinalık

Tarihsel Bağlam

  • 2003: Barbra Streisand'in Kenneth Adelman'ı, malikanesinin hava fotoğrafı nedeniyle 50 milyon dolar tazminat talebiyle dava etmesi; davanın düşürülmesi ve Streisand'in Adelman'ın yaklaşık 155.000 dolar avukat masraflarını ödemeye mahkum edilmesi
  • 2005: Techdirt'ten Mike Masnick'in durumu 'Streisand Etkisi' olarak adlandırması
  • 2007: Tunus'un YouTube ve Dailymotion'ı politik mahkumlarla ilgili videoları barındırdığı için yasaklaması; Ben Ali dönemine ait Google Earth videolarının ve ilgili içeriklerin yayılması
  • 2011: İngiliz futbolcu Ryan Giggs'in Twitter'a sansür emri göndermesi (Imogen Thomas ile ilişkisini içeren tweet); tweetin daha sonra büyük medya tarafından gündeme taşınması
  • 2013: Samsung'un Galaxy S4'ün kendiliğinden alev aldığını gösteren bir YouTube videosu için 'ghostlyrich' kullanıcıya sansür/pekiştirme sözleşmesi imzalatmaya çalışması; sözleşme internette paylaşılınca videonun hızla milyonlarca izlenmesi
  • 2013: Fransız İstihbarat Teşkilatı'nın bir askeri radyo istasyonuna dair Wikipedia maddesinin engellenmesini talep etmesi; maddenin bir hafta sonunda 120.000 ziyaret alarak Fransızca Wikipedia'nın en çok ziyaret edilen maddelerinden biri haline gelmesi
  • 2017: Güney Afrika hükûmetinin Jacob Zuma yolsuzluklarını ortaya koyan 'President's Keepers' kitabını yasaklama kararı; sansür sonrası kitabın tükenmesi ve çok satan olması
  • 2019: Orta Doğu Teknik Üniversitesi örneğinde (Ocak–Mart 2019) öğrenci topluluğu etkinliklerinin iptali iddiası ve 2019'da 13. düzenlenmesi planlanan Aykut Kence Evrim Konferansı'nın iptal edilmesi (metinde varsayımsal bir olay olarak anlatılmıştır)
  • 21. Yüzyıl
  • İnternet devrimi
  • İnternet öncesi dönem
  • Sınırsız internet çağı
  • Facebook öncesi dönem (2000'ler başı)

Kişiler

  • Barbra Streisand

    Videonun ana hikâye kişisi; Kaliforniya kıyısındaki mülkünün fotoğraflanması yüzünden Kenneth Adelman'ı dava eden kişi; 'Streisand Etkisi' örneği.

  • Kenneth Adelman

    Kaliforniya kıyısının fotoğraflarını çeken ve Pictopia'da yayınlayan kişi; Streisand tarafından dava edildi.

  • Mike Masnick

    2005 civarında bu olayı 'Streisand Etkisi' olarak özetleyen kişi.

  • Zine El Abidine Ben Ali

    2007'de YouTube ve Dailymotion'un Tunus tarafından yasaklanması bağlamında, Google Earth videolarıyla sarayının konumunun gösterildiği lider.

  • Ryan Giggs

    2011'de Twitter'a sansür emri gönderen kişi; Imogen Thomas ile ilişkisinin yayılmasını engellemeye çalıştı.

  • Imogen Thomas

    Ryan Giggs ile ilişki iddiası nedeniyle adı geçen kişi.

  • ghostlyrich

    Samsung'un Galaxy S4'ün alev aldığını gösteren videoyu yükleyen kullanıcı; sansür sözleşmesi dayatılan kişi.

  • Jacob Zuma

    'President's Keepers' kitabının yasaklanması bağlamında hükümeti anılan kişi.

  • Aykut Kence

    Adı geçen 'Aykut Kence Evrim Konferansı'na isim veren bilim insanı; konferans örneğinde bahsedildi.