Güneşte Kalınca Neden Derimizin Rengi Kararıyor da Saçlarımızınki Açılıyor?

81,3 B görüntülenme26.07.2018
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıDeri Renginin Evrimi ve D Vitamini - Folat Hipotezi: İnsanların Deri Rengi Neye Göre Belirleniyor?
Derinlemesine

Özet

Yazın güneş altında kalınca derinin koyulaşırken saçların açılmasının nedeni melanin pigmentinin ultraviyole ışınlarla parçalanmasıdır; fark saçların ölü doku, derinin ise canlı doku olmasından kaynaklanan farklı tepkilerden ileri gelir. Saçlardaki tiyol kimyasallarının UV ile reaksiyonu sulfonik asit oluşturarak saçların birbirine dolanmasına neden olur; saç kremi ve güneş kremleri zararları azaltmada etkilidir.

Terimler

  • Melanin

    Deri rengi, vücudumuzdaki melanin isimli bir pigmentin miktarına göre belirlenen fiziksel bir özellik. Bir insanın vücudunda melanin pigmenti ne kadar fazla ise deri rengi o kadar koyu oluyor. Melanin pigmenti ne kadar az ise renk de o kadar açık oluyor. Her ikisinde de etkilenen şey 'MELANİN' pigmenti. Güneşten gelen ultraviyole ışınlar ... bu pigmenti parçalıyorlar. Bu parçalanmanın sonucunda ... melanin miktarı giderek azalıyor. Melanin miktarı azaldığı zaman olan şey, rengin açılması.

  • Melanosit

    Derimizde 'MELANOSİT' denen hücreler bulunuyor. Bunlar, melanin pigmenti üretmekten sorumlu olan hücreler. Deri hücreleri canlı olduğu için, bu azalmaya bağlı olarak, hemen tepki gösterirler ve 'MELANOGENEZ' denen bir süreçten geçerek, melanin üretmeye başlarlar.

  • Melanogenez

    Melanogenez denen bir süreçten geçerek, melanin üretmeye başlarlar. Bu hücreler, ortamda melaninin azaldığını fark ettikleri zaman, melanogenez yolu ile yeni melanin pigmenti üretmeye başlarlar. Ama bunu normalden abartılı bir şekilde yaparlar, yani melanin pigmenti melanin seviyesi vücudunuzda düştüğünde melanosit hücreleri gereğinden fazla melanin üretirler. İşte bunu yaptıkları zaman, derimizdeki melanin pigmenti miktarı, daha öncekine göre yüksek bir seviyeye ulaşır ve derimiz kararır.

  • Ultraviyole ışınlar (mor ötesi ışınlar, UV-A ve UV-B)

    Güneşten gelen ultraviyole ışınlar yani mor ötesi ışınlar yüksek enerjili oldukları için, saçımızdaki veya derimizdeki melanin pigmentine çarptıkları zaman, bu pigmenti parçalıyorlar. Ayrıca güneşten gelen ultraviyole-a ve ultraviyole-b ışınları yani, morötesi-a ve morötesi-b ışınları, tiyol isimli kimyasal ile tepkimeye girdiğinde, 'SULFONİK ASİT' diye yeni bir kimyasal oluşuyor.

  • Kıl (saç) - ölü doku / Deri - canlı doku

    Saç dediğimiz kıl yapısı, kıl dokusu ölü bir doku. Derimiz ise canlı bir doku. Bu temel fark güneş altında bu iki dokunun nasıl davranacağını belirliyor. Saç ölü olduğu için, melanin parçalandığında canlı hücre tepki veremez; deride ise canlı hücreler melanositler aracılığıyla tepki verip yeni melanin üretebilir.

  • Tiyol (merkaptan / mekkaptan)

    Saçlarımızın üzerinde, 'MEKKAPTAN' ya da tiyol adı verilen kimyasallar bulunuyor. Tiyol isimli kimyasalın oluşturduğu zincirler, birbiri üzerinde rahatça kayabilen zincirler dolayısıyla, saçlarımız tiyol ile kaplı iken rahatlıkla birbirleri üzerinde kayabiliyorlar ve dolayısıyla birbirlerine takılmıyorlar.

  • Sülfonik asit

    Güneşten gelen ultraviyole-a ve ultraviyole-b ışınları ... bu tiyol isimli kimyasal ile tepkimeye girdiğinde, 'SULFONİK ASİT' diye yeni bir kimyasal oluşuyor. Tiyolün oluşturduğu zincirlerin kayganlık özelliği sülfonik asidin böyle bir özelliği olmadığı için, yazın saçlarınız birbirine daha fazla dolanmaya meylediyor.

  • Saç kremi

    Saç kremi kullanmak ... saç kremi içerisindeki kimyasalların amacı, sulfonik asidi ortadan kaldırmak değil, sulfonik asidi doğrudan ortadan kaldırmanın bir yolu bulunmuyor. Bu nedenle güneşe çıkmadan önce, bu saç kremlerini kullanmalısınız ki, tiyolün o tiyol dediğim kimyasalın üzerini kaplıyor, saç kremindeki kimyasallar ve güneşten gelen ışınları absorbe ederek, bu tiyolün parçalanmasına, bozulmasına engel oluyor. Böylece saçlarınız birbirlerine daha az dolanıyor. Saç kremini güneş altında kaldıktan sonra kullandığınızda işe yaramıyor.

  • Güneş kremi

    Güneş kremleri güneşten gelen ultraviyole ışınlarını emiyor. Böylelikle derinize ve melanin pigmentine ulaşmamış oluyor bu ışınlar ve dolayısıyla, deriniz yanmıyor ve bronzlaşmıyorsunuz da çünkü; melanin pigmenti azalmadığı için vücut da buna tepki göstermiyor.

  • Bronzlaşma

    İşte bronzlaşma, melanin pigmentinin vücudumuzda miktar olarak artmasından başka bir şey değil. Derimizdeki melanositler melanin üretimini arttırdığında deri koyulaşır; bunu bronzlaşma olarak görürüz.

  • Modifikasyon (değişiklik)

    Bu çevresel değişimlere verilen fiziksel tepkiler geçici, genlerinize işleyen şeyler değil. İşte bu şekilde geçici olan fiziksel değişimlere, 'MODİFİKASYON' diyoruz. Yani güneşte bulunmayı bıraktığınız zaman deri renginiz eski haline dönüyor. Dolayısıyla bu güneşte bronzlaşma olayı, kalıcı bir değişim değil.

  • Adaptasyon

    Bu yolla olan değişimlere 'ADAPTASYON' diyoruz. Mesela güneş altında belli bir fiziksel özelliğiniz size daha kolay hayatta kalmayı sağlasaydı, daha çok yavru üretmeyi sağlardı, size o güneş altında daha kolay hayatta kalmanızı ve üremenizi sağlayan genler, gelecek nesile daha çok aktarılacaktı. Buna bağlı olarak da popülasyon içinde gen ve özellik dağılımları değişecekti, işte bu da evrimin ta kendisidir.

  • Doğal seçilim

    Buna bağlı olarak da popülasyon içinde gen ve özellik dağılımları değişecekti, işte bu da evrimin ta kendisidir. Bu yolla olan değişimlere 'ADAPTASYON' diyoruz. Eğer adaptasyon varsa; o adaptasyonlar doğal seçilim yoluyla gelmek zorundadır. Doğal seçilim de evrimin en temel mekanizmalarından birisidir.

  • Melanogeneze dayalı deri kanseri

    Bu melanogenezin durması, doğru zamanda durması veya güneşe tepkisel olarak artması ve azalması çok önemli, çünkü; melanogenez doğru zamanda durmazsa ya da güneş etkisi ortadan kalkmasına rağmen melanogenez devam edecek olsa; melanogeneze dayalı deri kanseri denen bir kanser tipinin oluşabildiğini görüyoruz.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Deri renginin zeka, beyin büyüklüğü veya fiziksel başarı ile doğrudan ilişkili olduğu düşüncesi.

    Deri rengi yalnızca vücuttaki melanin miktarına bağlı fiziksel bir özelliktir ve zeka, beyin büyüklüğü veya fiziksel yetenekle doğrudan bir ilişkisi yoktur.

  • Güneşte bronzlaşma kalıcıdır ve bronzlaşmış bir ebeveynin çocuğu bronz doğar.

    Bronzlaşma çevresel bir modifikasyondur ve genetik bir değişim değildir; güneş etkisi ortadan kalkınca zamanla renk geri döner ve kalıtımla aktarılmaz.

  • Saç kremini güneşlendikten sonra kullanmak saçtaki UV kaynaklı zararı giderir.

    Güneş sonrası uygulanan saç kremi sülfonik asit oluşumunu geri çeviremez; koruyucu etki için kremi güneşe çıkmadan önce kullanmak gerekir.

  • Saç ve deri UV ışınlarına aynı şekilde tepki verir (örneğin ikisi de koyulaşır).

    Her ikisinde de melanin etkilenir ama saç ölü doku olduğu için melanin geri gelmez ve renk açılır; deri ise canlı melanositlerle melanin üreterek koyulaşır.

  • Adaptasyon, evrimden tamamen ayrı bir kavramdır ve adaptasyon varsa evrim yoktur.

    Adaptasyonlar doğal seçilim yoluyla ortaya çıkarak popülasyon gen frekanslarını değiştirir; bu süreç evrimin temel mekanizmalarından biridir, dolayısıyla adaptasyon evrimin bir parçasıdır.

Sorular

  • Güneşte kalınca neden derimizin rengi kararıyor da saçlarımızınki açılıyor?

    Saç ölü doku olduğundan UV ile parçalanan melanin yerine konamaz ve renk açılır; deri ise canlı melanositler sayesinde melanogenez ile melanin üretimini artırıp koyulaşır.

  • Melanin nedir ve ten/saç rengini nasıl etkiler?

    Melanin, pigmenttir; vücutta daha fazla melanin varsa deri/saç daha koyu, daha azsa daha açık renk olur.

  • Neden saçlarımız yazın daha sarıya kayar?

    UV ışınları saçtaki melanin pigmentini parçalar, ölü kılda yeniden üretim olmadığından pigment azalır ve saç açılır.

  • Neden tenimiz bronzlaşıyor?

    Derideki melanositler melanin azaldığını algılayıp melanogenez ile daha fazla melanin üretir, bu artış deri rengini koyulaştırır (bronzlaşma).

  • Yazın saçlarım neden daha çok dolaşıyor ve yapışkan oluyor?

    Ter ve yağ artışı saçları daha yapışkan yaparken, saçtaki tiyol bileşikleri UVA/UVB ile reaksiyon verip sülfonik asit oluşturur; sülfonik asit saç tellerinin kayganlığını azaltır ve dolaşmayı artırır.

  • Saç kremini ne zaman kullanmalıyım — güneşten önce mi sonra mı?

    Güneşten önce kullanmalısınız; saç kremi tiyolleri kaplayıp UV etkisini azaltır, güneş sonrası kullanım sülfonik asidi geri çevirmediği için etkili olmaz.

  • Güneş kremleri nasıl korur ve bronzlaşmayı engeller mi?

    Güneş kremleri UV ışınlarını emerek deriye ulaşmasını engeller, böylece melanin parçalanmaz ve melanogenez tetiklenmediği için bronzlaşma ve yanma azalır.

  • Bronzlaşma kalıcı mı, bronzken çocuk yapmak çocuğun bronz doğmasına yol açar mı?

    Hayır; bronzlaşma çevresel ve geçici bir modifikasyondur, genlere işleyen kalıcı bir değişim olmadığı için çocuk bronz doğmaz.

  • Modifikasyon ile adaptasyon arasındaki fark nedir?

    Modifikasyon çevresel koşullara bağlı geçici fenotipik değişimdir; adaptasyon ise doğal seçilimle nesillere geçen, genetik temelli bir değişimdir.

  • Aşırı veya devam eden melanogenezin riski var mı?

    Evet; melanogenez uygun şekilde durmaz veya aşırı devam ederse deri kanseri (melanom gibi) oluşma riski artabilir.

Ön Bilgiler

  • Temel hücre biyolojisi (hücre, canlı/ölü doku kavramı)
  • Pigment ve pigment sentezi hakkında temel bilgi
  • UV ışınlarının ne olduğu ve özellikleri (UVA, UVB)
  • Temel kimya bilgisi: moleküllerin reaksiyonları (ör. tiyol reaksiyonları)
  • Evrim ve doğal seçilim temel kavramları
  • Dermatolojiyle ilgili temel terimler (bronzlaşma, melanogenez)

Tarihsel Bağlam

  • Tarih boyunca ve günümüzde dünya genelinde, Amerika ve Türkiye dahil, deri rengine bağlı ayrım, zulüm ve baskı
  • Afrika kökenli insanların genel olarak daha yüksek melanin miktarına sahip olması (nüfuslar arası pigment farklılığına vurgu)
  • Evrimsel süreçler hakkında genel bağlam: adaptasyon ve doğal seçilim kavramlarının anlatılması
  • Temmuz
  • Yaz ayları
  • Tarih boyunca

Kişiler

  • Çağrı

    Videoyu anlatan kişi; konuşmayı yapan ve kameraya hitap eden anlatıcı olarak geçiyor.

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Güneş altında saç renginin açılması ve ten renginin koyulaşmasının nedenlerinin açıklanması

Ama hiç düşündünüz mü, saçlarınız neden daha açık tonlara kayarken güneş altında, ten renginiz daha koyu tonlara kayıyor? Bunun nedenini bu videoda sizlere biraz anlatmaya çalışacağım. Bakalım nedeni neymiş.