Kütleçekim Dalgaları: Evreni Dolduran Gizemli Melodi Neler Anlatıyor?

490 B görüntülenme06.07.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEvrenin, Her Yana Yayılmış, Galaksiler Boyunca Uzanan Kütleçekim Dalgalarıyla "Uğuldadığı" Keşfedildi!
Derinlemesine

Özet

Video, Evren'de yeni tespit edilen aşırı düşük frekanslı kütleçekim dalgalarının ne olduğuna, nasıl üretildiklerine ve nasıl tespit edildiklerine dair arka plan bilgisi verir; ayrıca uzay-zamanın doğası, karadelikler, pulsarlar ve LIGO/Virgo interferometreleri gibi araçların rolleri açıklanır. Son olarak, pulsar tabanlı ölçümlerle (J0437-4715) elde edilen, Evren'i dolduran stokastik kütleçekimsel arka plan keşfinin anlamı ve olası sonuçları tartışılır.

Terimler

  • Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması

    Bu, Büyük Patlama sırasında oluşan fotonların, Büyük Patlama'dan 380.000 yıl kadar sonra serbest kaldığı ilk ânın fotoğrafı. Evren'de teleskoplarınızı hangi yöne çevirirseniz çevirin, eğer yeterince hassas bir teleskobunuz varsa, Büyük Patlama'nın o ilk anları sayılacak kadar erken döneme ait olan fotonları görebiliyorsunuz. Son 13.7 milyar yılda aşırı miktarda sünmüş, dolayısıyla da renk skalasında muazzam miktarda kırmızıya doğru, yani mikrodalgalar yönünde kaymış bu fotonların dağılımını ve özelliklerini inceleyerek, Evren'in doğumu ve kendisi hakkında bilgi edinebiliyoruz.

  • Foton

    Fotonlar, uzay-zaman dokusu içinde hareket eden, elektromanyetik dalgalar... (Büyük Patlama sırasında oluşan fotonların, Büyük Patlama'dan 380.000 yıl kadar sonra serbest kaldığı ilk ânın fotoğrafı olan Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması'nı oluşturan parçacıklar.)

  • Uzay-zaman dokusu

    Uzay-zaman dokusunun kendisi de sabit bir doku değil. Kıpır kıpır kıpraşıyor. John Wheeler'ın dediği gibi: 'Kütle, uzay-zaman dokusuna nasıl kıvrılması gerektiğini söyler, uzay-zaman dokusu da kütleye nasıl hareket etmesi gerektiğini söyler.' Yani Evren'deki olaylar, statik bir sahne üzerinde yaşanmıyor; jöle gibi bir malzemenin içinde yaşanıyor. Her kütle, uzay-zaman dokusunu eğiyor, büküyor, değiştiriyor ve gezegenler, yıldızlar, galaksiler ve kara delikler bu dokuyu devasa miktarlarda eğerek üzerindeki cisimlerin ne yöne, ne hızla, nasıl hareket etmeleri gerektiğini değiştiriyor.

  • Yörünge

    Bir cismin dümdüz, sapmadan ilerleme eğilimi olmasına karşın, uzay-zaman dokusunun bir başka kütle tarafından bükülmüş olması nedeniyle düz olmayan bir yol izleyip kapalı bir yörüngede dönmesi. Örneğin Ay, üzerine hiçbir dış kuvvet uygulanmadığı için düz gitmek ister; ama Dünya nedeniyle bükülmüş uzay-zaman dokusu boyunca yön değiştirir ve bu nedenle Dünya'nın etrafında kapalı bir yörüngede dönüp durur.

  • Newton'un kütleçekim fikri (çizgisel çekim kuvveti)

    Newton'un 'bir ip tarafından çekiliyormuşçasına var olan kütleçekim kuvveti' fikri; liselerde öğrendiğimiz şekilde kütlelerin birbirine çizgisel bir kuvvet uyguladığı varsayımı. Bunun, birçok durumda (örneğin Dünya'daki elma gibi küçük cisimlerin hareketinde) neredeyse kusursuz çalışan iyi bir yaklaşım olduğu, ancak Merkür gibi Güneş'e yakın gezegenler veya karadelikler ve galaksiler gibi devasa kütleler söz konusu olduğunda hata paylarının kabul edilemez boyutlara ulaştığı belirtiliyor.

  • Genel Görelilik Teorisi (Einstein'ın Görelilik Teorisi)

    Einstein'ın teorisi, uzay ve zamanın birbirinden bağımsız olmadığını, aynı dokunun farklı iplikleri gibi birbirine örüldüğünü ve kütlelerin etkisi altında uzay-zaman dokusunun eğilip bükülebildiğini söylüyor. Bu teori, Newton'un yaklaşımının yetmediği durumlarda Evren'in nasıl çalıştığını çok daha kusursuza yakın bir şekilde açıklayabiliyor.

  • Işık hızı

    Işık, sonsuz hızla yayılan bir şey değil: Saniyede yaklaşık 300 milyon metre hızla giden ışığın Güneş ile Dünya arasındaki 152 milyon kilometreyi kat etmesi 8 dakika 20 saniye kadar sürüyor. Ayrıca kütleçekim alanındaki değişimin uzay-zaman dokusu boyunca yayılma hızı, tam olarak ışık hızına eşit olurdu.

  • Kütleçekim dalgaları

    Uzay-zaman dokusundaki çalkalanmalara kütleçekim dalgaları diyoruz. Büyük olaylar (örneğin kara delik çarpışmaları) uzay-zaman dokusunu devasa şekilde sarsar ve çalkalandırır; işte bu çalkalanmalar kütleçekim dalgalarıdır. Bu dalgalar etraflarına bilgi yayarlar (örneğin Güneş'in bir anda yok olması durumunda bu bilgi dalgalar şeklinde ışık hızıyla yayılır) ve teknik olarak geçtikleri her yeri dalgalandırırlar; fakat merkezden uzaklaştıkça müthiş miktarda zayıfladıkları için üzerimizde fark edilebilir etkileri yoktur. Örnek olarak 4 kilometrelik bir mesafede sadece 1 protonun 1000'de 1'i kadar veya Güneş Sistemi'nin genişliği kadar bir mesafede 1 saçın kalınlığı kadar uzayıp gevşemeye neden olabilirler.

  • Karadelik

    Karadelikler uzay-zaman dokusunda var olan fiziksel yapılar; kütleleri dolayısıyla uzay-zamanı ışığın bile kaçamayacağı, dolayısıyla kapkaranlık gözükecekleri biçimde bükerler. Karadelikler gezegen veya yıldız gibi katı olmasalar da etraflarındaki diğer cisimleri etkilerler ve birbirleriyle etkileşip çarpıştıklarında uzay-zaman dokusunu büyük ölçüde sarsarlar.

  • Yıldız Kütleli Karadelikler

    En küçük karadelikler, Güneş'ten en az 20 kat büyük yıldızların süpernovayla patlayarak ölmesi sonucunda oluşur; örneğin 17 Güneş kütlesi kadar gaz ve toz etrafa saçıp, geriye kalan 3 Güneş kütlesinin 3 kilometre gibi ufacık bir çapa sıkışmasıyla oluşan karadelikler. 'Yıldız Kütleli Karadelikler' denen bu karadelikler Güneş'in 3 katı kadar 'küçük' olabilecekleri gibi, 100 katı kadar iri de olabiliyor.

  • Orta Büyüklükte Karadelikler

    100 ila 100.000 Güneş kütlesine sahip karadeliklerdir; bunların 'Olay Ufku' dediğimiz o karanlığa gömüldükleri bölgenin çapı, 30 ila 300 kilometre kadar oluyor.

  • Süper Kütleli Karadelikler

    Galaksilerin merkezlerinde bulunan, genelde Güneş'imizden yüz binlerce, milyonlarca, hatta milyarlarca kat kütleye sahip inanılmaz iri karadeliklerdir. Çapları milyarlarca kilometreye ulaşabiliyorlar.

  • Olay Ufku

    Karadeliklerin 'Olay Ufku' dediğimiz, onları karanlığa gömülen bölgedir; bu bölgenin çapı orta büyüklükteki karadeliklerde 30 ila 300 kilometre kadar olabiliyor.

  • Süpernova

    Güneş'ten en az 20 kat büyük yıldızların süpernovayla patlayarak ölmesi sürecidir; bu süreç sonucu geriye kalan çekirdek çok sıkışıp yıldız kütleli karadeliklere dönüşebilir.

  • İnterferometre

    İnterferometreler, dalgaların birbiriyle etkileşmesi sırasında oluşturdukları örüntüleri ölçmemizi sağlayan araçlardır. Birbirine dik açıyla yerleştirilmiş iki kol ve bu kolların uçlarına yerleştirilmiş aynalar düşünün. Bunlara bir merkezden tek bir dalga gönderildiğini, ama tam da birleşme noktalarında bu dalgaların ikiye ayrıldığını hayal edin. Bu ikiye ayrılmış dalga her iki kol boyunca da gidecek, o kolun sonuna yerleştirilmiş bir aynadan sekecek ve tekrardan kaynağa dönecek. Normalde bu iki dalganın birebir aynı anda ayrışıp, aynalardan aynı anda sekip, kaynağa da aynı anda dönmesini bekleriz. Ama arada bu dalgayla etkileşen bir dış kaynak varsa, o zaman kollardan birindeki dalga, diğerine göre daha erken ya da daha geç gelebilir; işte interferometreler bu tür gecikmeleri hassas şekilde ölçerler.

  • LIGO

    Dünya'daki en büyük interferometrelerden biri; kolları 4'er kilometre boyunca uzanıyor. Işığın 4 kilometre gidip, aynadan yansıyıp geri gelmesi 26.7 milisaniye sürüyor ve bu süre, ışığın gelmesinde yaşanabilecek uzalma ve kısalmaları hassas sensörlerin ayırt edebileceği kadar büyük bir süre. 2015 yılında LIGO sayesinde ilk kez kütleçekim dalgaları keşfedildi.

  • Virgo

    İtalya'da inşa edilmiş ikinci interferometre; LIGO ile birlikte tespit edilen kütleçekim dalgalarını karşılıklı doğrulamak için kullanıldı ve LIGO ile aynı dalgaların Dünya üzerinden geçişini tespit etmeyi başardı.

  • Pulsar (Atarca)

    Pulsarlar, bir çeşit nötron yıldızı olan, karadeliklerden sonra Evren'deki en yoğun cisimlerden biridir. Güneşten en az 8 kat büyük yıldızların ölümü sonucunda oluşur, genellikle ikili yıldız sistemlerinde bulunurlar ve diğer yıldızdan malzeme çalıp muazzam hızlarda dönebilirler. Çapı 20 kilometre veya daha küçük olabilen bazı pulsarlar, ışık hızının %1-2'si civarında bir hıza ulaşarak kendi etraflarındaki bir turu 10 milisaniyeden kısa sürede tamamlayabilirler. Pulsarın manyetik kutuplarından uzaya fışkıran düzenli atımları Dünya'ya denk geliyorsa, bu atımlar inanılmaz düzenli ve istikrarlı olduğundan pulsarlar 'uzaydaki güvenilir saatler' gibi davranır.

  • Nötron Yıldızı

    Pulsarların türü olan, çok yoğun bir yıldız kalıntısı; çapı on kilometreler mertebesinde olabilen ve büyük manyetik alanlara sahip bir cisim. (Pulsarlar genellikle nötron yıldızıdır ve çok hızlı dönebilirler.)

  • Frekans / Hertz / Nanohertz

    Kütleçekim dalgalarının ölçülebilir bir özelliği olan frekans örneği: 2015'te tespit edilen bir olay 35 Hertz frekansta başlayıp 250 Hertz'e kadar çıkmıştı; bu dalgalar hava moleküllerinde olsaydı çıplak kulağımızla duyulabilirdi ve geçişi sadece 0.2 saniye sürdü. LIGO'nun duyarlı olduğu ortalama frekans ~100 Hz civarındadır. Yeni keşifte tespit edilen dalgaların frekansı nanohertzler civarındaydı; yani iki dalga tepesi arası mesafe 3000 kilometre değil, yaklaşık 30 ışık yılı uzunluğundaydı.

  • Stokastik / Arka Plan Kütleçekim Dalgası

    Bu dalgalar sadece tek bir olaya ait değil; stokastikler, Evrene dağılmış haldeler. Uzayın tamamını dolduran bir 'arka plan dalgası' gibi davranıyorlar; yani bir çeşit 'kütleçekimsel art alan dalgası' — diğer bütün kütleçekim dalgalarının temelinde olan, bütün Evren'i dolduran bir uğultu, çok düşük frekanslı, geniş çaplı bir titreşim.

  • Oort Bulutu

    Güneş Sistemi'nin en dış kısmında, Güneş'ten çok uzakta bulunan ve Güneş Sistemi'nin etrafını sardığı düşünülen buluttur; Güneş'in yok oluşundan etkilenmesi 2 yıldan uzun bir zaman alabilir (uzaktaki bölümlerin etkilenmesi daha geç olur).

  • X-ışını çiftleri (X-ray çiftleri)

    İkili yıldız sistemlerinden biri karadelik olabilen sistemler; bu tür sistemlerde karadelikler ikili partnerleriyle etkileşime girerek X-ışını yayımlayabilirler ve galaksilerde, sarmal kollar gibi bölgelerde bulunabilirler.

  • Kütleçekim alanı değişiminin yayılma hızı

    Kütleçekim alanındaki değişim, merkezden başlayarak uzay-zaman dokusu boyunca hızla nötral pozisyonuna doğru dönmeye başlar; bu yayılma, uzay-zaman dokusu boyunca ışık hızında ilerler. Yani Güneş bir anda yok olsa, Dünya bunun etkisini 8 dakika 20 saniye sonra hissederdi çünkü kütleçekim alanındaki değişim ışık hızında yayılır.

  • Kütle (kütleçekim kaynağı olarak)

    Her kütle, uzay-zaman dokusunu eğip bükerek etrafındaki cisimlerin nasıl hareket edeceğini belirler; gezegenler, yıldızlar, galaksiler ve kara delikler bu dokuya önemli miktarda eğrilik vererek çevre cisimlerin yörüngelerini oluşturur.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Dünya'nın Güneş etrafında dönmesi, Güneş'in Dünya'ya doğrudan çizgisel bir kuvvet uygulamasıyla açıklanır.

    Bu hareket, Newton'un yaklaşımıyla iyi bir yaklaşık olsa da, gerçek açıklama uzay-zamanın Güneş tarafından bükülmesi ve Cismin bu büküm boyunca hareket etmesidir (Genel Görelilik).

  • Kütleçekim etkileri anında ve sonsuz hızla yayılır.

    Kütleçekim alanındaki değişimler ışık hızında yayılır; yani kütlenin ani yok oluşu etkileri ancak ışığın ulaşma süresi kadar gecikmeyle hissedilir.

  • Kara delikler sadece galaksilerin merkezinde bulunur.

    Hayır; galaksilerin merkezindekiler süperkütleli olabilir ama yıldız kütleli ve orta büyüklükte kara delikler galaksilerin disklerinde, sarmallarında ve ikili sistemlerde de bulunur.

  • Kütleçekim dalgaları dünyamıza çarptığında bizi veya çevremizi gözle görülür şekilde etkiler.

    Kütleçekim dalgaları vücudunuzdan ve Dünya'dan geçer ama uzak kaynaklardan geldiğinde amplitüdleri son derece küçük olur; ölçülebilir etkileri ancak çok hassas cihazlarla kaydedilir, günlük hayatta fark edilemezler.

  • Tespit edilen kütleçekim dalgaları her zaman tekil, parlak olaylardan gelir.

    Bazı kütleçekim dalgaları tekil olaylardan gelirken bazıları (özellikle çok düşük frekansta) birçok kaynaktan gelen sinyallerin üst üste binmesiyle oluşan stokastik bir arka plan olabilir.

Sorular

  • Bu keşif (videonun başlığı): Kütleçekim dalgaları Evren hakkında neler anlatıyor?

    Kütleçekim dalgaları Evren'in büyük kütle olaylarını, süper kütleli kara delik birleşmelerini ve erken Evren süreçlerini (ör. enflasyon) incelememize izin veren yeni bir bilgi kaynağıdır; ayrıca Evreni dolduran bir arka plan sinyali ortaya koyabilirler.

  • Büyük olaylar uzay-zaman üzerinde tespit edilebilir sinyaller yaratıyor mu?

    Evet; kara delik çarpışmaları gibi devasa olaylar uzay-zamanı sallayarak kütleçekim dalgaları üretir ve bunlar teoride ve pratikte tespit edilebilir.

  • Güneş aniden yok olsa Dünya'ya ne olurdu?

    Dünya ışığı Güneş'ten 8 dakika 20 saniye boyunca almaya devam ederdi; kütleçekimdeki değişim de ışık hızında yayıldığı için Dünyanın yörüngesi ancak 8 dakika 20 saniye sonra değişirdi ve o andan itibaren dümdüz savrulurdu.

  • Kütleçekim dalgaları nasıl ve ne zaman ilk tespit edildi?

    Kütleçekim dalgaları ilk kez 2015'te LIGO tarafından tespit edildi; 2017 Nobel Fizik Ödülü ile sonuçlanan bu saptama LIGO ve Virgo tarafından doğrulandı.

  • 2015'te tespit edilen ilk sinyalin özellikleri nelerdi?

    Sinyal, iki ~30 Güneş kütlesindeki kara deliğin birleşmesinden geldi, yaklaşık 1.3 milyar ışık yılı uzaktı, 35–250 Hz frekans aralığında ve yaklaşık 0.2 saniye sürdü.

  • Neden LIGO gibi uzun kollu interferometreler gerekiyor?

    Işık çok hızlı olduğundan ve zamandaki gecikmeler çok küçük olduğundan, algılanabilir faz farkı oluşturmak için ışığın uzun mesafe kat etmesi gerekir; LIGO kolları 4 km uzunluğundadır.

  • Süperkütleli kara delik birleşmeleri neden LIGO ile kolay tespit edilemiyor?

    Bu birleşmelerin ürettiği dalgalar çok daha düşük frekansta (nanohertz) ve çok uzun süreli olduğundan, LIGO gibi kilometre ölçekli interferometreler bu frekans bandında duyarlı değildir; onlar için daha büyük «ölçekli» ölçümler gerekir.

  • Pulsarlar kütleçekim dalgalarını nasıl tespit etmemize yardımcı oluyor?

    Pulsarlar son derece kararlı zaman referanslarıdır; bir pulsardan gelen darbelerin Dünya'ya ulaşma zamanındaki çok küçük sistematik sapmalar, aralarındaki uzay-zamansal titreşimlerin (kütleçekim dalgalarının) varlığına işaret edebilir.

  • Yeni keşfedilen sinyal tek bir olay mı yoksa bir arka plan mı?

    Bu yeni tespit edilen sinyal stokastik yani arka plan karakterinde; tek bir olaydan ziyade Evren'e dağılmış bir uğultu gibi görünüyor.

  • Bu yeni tespit ne kadar güvenilir (istatistiksel anlamda)?

    Araştırma 5.2 sigma düzeyinde bildirildi; bunun anlamı hatalı olma olasılığının yaklaşık 3.6 milyonda 1'den daha düşük olmasıdır, fakat daha fazla doğrulama ve inceleme gerekiyor.

Ön Bilgiler

  • Temel klasik mekaniğe giriş (Newton’un çekim kanunu kavramı)
  • Dalga hareketleri ve frekans/amplitüd hakkında temel bilgi
  • Işık hızı ve elektromanyetik ışınımın doğası hakkında temel anlayış
  • Genel göreliliğin temel fikirlerine aşinalık (uzay-zaman eğriliği kavramı)
  • Temel astronomi terimleri (güneş, gezegen, galaksi, kuyruklu yıldızlar/Oort Bulutu)
  • İnterferometri ve ölçüm hassasiyeti hakkında temel anlayış
  • İstatistiksel güvenilirlik (sigma) kavramına giriş
  • Nötron yıldızları ve pulsarlar hakkında temel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • Büyük Patlama (Evrenin başlangıcı)
  • Rekombinasyon: Büyük Patlama'dan ~380.000 yıl sonra fotonların serbest kalması (CMB'nin kökeni)
  • Evrenin yaşı belirtilmesi: ~13,7 milyar yıl
  • Ay'ın oluşumu yaklaşık 4 milyar yıl önce
  • 1915: Albert Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'ni geliştirmesi
  • 1965: Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması'nın (CMB) keşfi (Arno Penzias ve Robert Wilson tarafından)
  • 2015: LIGO ile ilk doğrudan kütleçekim dalgası tespiti (iki karadelik birleşmesi sinyali)
  • 2015'ten beri: LIGO/Virgo ve ortakları tarafından onlarca kütleçekim dalgası keşfi
  • 2017: Kütleçekim dalgası keşfi nedeniyle Nobel Fizik Ödülü'nün verilmesi
  • Yaklaşık 1,3 milyar yıl önce: Dünya'ya 2015'te ulaşan ve LIGO tarafından tespit edilen iki ~30 Güneş kütleli karadeliğin çarpışması olayı
  • LIGO ve Virgo'nun birlikte tespit etmesi (LIGO ABD, Virgo İtalya; çakışan ölçümler)
  • Geçen hafta: Pulsar zamanlamasıyla (J0437-4715 vb.) nanohertz frekans bandında kütleçekimsel arka plan dalgalarının (stokastik arka plan) tespitine ilişkin duyuru (5.2 sigma ile raporlanan keşif)
  • Erken Evren (~13,7 milyar yıl önce)
  • Büyük Patlama sonrası (rekombinasyon: Büyük Patlama'dan ~380.000 yıl sonra)
  • Ay'ın oluşumu dönemi (~4 milyar yıl önce)
  • 1915 (Albert Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'ni geliştirdiği dönem)
  • 20. yüzyıl ortu (Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması ile ilgili gözlemsel dönem, CMB keşfi 1965)
  • 2015 ve sonrası (ilk doğrudan kütleçekim dalgası tespiti ve takip eden keşifler dönemi)
  • 2017 (Kütleçekim dalgası keşfinin Nobel Fizik Ödülü ile tescillendiği dönem)
  • Geç dönem/şimdiki dönem (pulsar zamanlama dizileriyle nanohertz kütleçekimsel arka planın tespitine dair çalışmalar)

Kişiler

  • John Archibald Wheeler

    Uzay-zaman ve kütle ilişkisini açıklayan ünlü sözü alıntılanarak ("Kütle, uzay-zaman dokusuna nasıl kıvrılması gerektiğini söyler...").

  • Isaac Newton

    Klasik kütleçekim anlayışı ve onun sınırlılıkları bağlamında (Newton'un 'çizgisel çekim kuvveti' fikri) anıldı.

  • Albert Einstein

    1915'te geliştirdiği Genel Görelilik Teorisi ve bu teorinin kütleçekim dalgalarını öngörmesi bağlamında anıldı.