- Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması
Bu, Büyük Patlama sırasında oluşan fotonların, Büyük Patlama'dan 380.000 yıl kadar sonra serbest kaldığı ilk ânın fotoğrafı. Evren'de teleskoplarınızı hangi yöne çevirirseniz çevirin, eğer yeterince hassas bir teleskobunuz varsa, Büyük Patlama'nın o ilk anları sayılacak kadar erken döneme ait olan fotonları görebiliyorsunuz. Son 13.7 milyar yılda aşırı miktarda sünmüş, dolayısıyla da renk skalasında muazzam miktarda kırmızıya doğru, yani mikrodalgalar yönünde kaymış bu fotonların dağılımını ve özelliklerini inceleyerek, Evren'in doğumu ve kendisi hakkında bilgi edinebiliyoruz.
- Foton
Fotonlar, uzay-zaman dokusu içinde hareket eden, elektromanyetik dalgalar... (Büyük Patlama sırasında oluşan fotonların, Büyük Patlama'dan 380.000 yıl kadar sonra serbest kaldığı ilk ânın fotoğrafı olan Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması'nı oluşturan parçacıklar.)
- Uzay-zaman dokusu
Uzay-zaman dokusunun kendisi de sabit bir doku değil. Kıpır kıpır kıpraşıyor. John Wheeler'ın dediği gibi: 'Kütle, uzay-zaman dokusuna nasıl kıvrılması gerektiğini söyler, uzay-zaman dokusu da kütleye nasıl hareket etmesi gerektiğini söyler.' Yani Evren'deki olaylar, statik bir sahne üzerinde yaşanmıyor; jöle gibi bir malzemenin içinde yaşanıyor. Her kütle, uzay-zaman dokusunu eğiyor, büküyor, değiştiriyor ve gezegenler, yıldızlar, galaksiler ve kara delikler bu dokuyu devasa miktarlarda eğerek üzerindeki cisimlerin ne yöne, ne hızla, nasıl hareket etmeleri gerektiğini değiştiriyor.
- Yörünge
Bir cismin dümdüz, sapmadan ilerleme eğilimi olmasına karşın, uzay-zaman dokusunun bir başka kütle tarafından bükülmüş olması nedeniyle düz olmayan bir yol izleyip kapalı bir yörüngede dönmesi. Örneğin Ay, üzerine hiçbir dış kuvvet uygulanmadığı için düz gitmek ister; ama Dünya nedeniyle bükülmüş uzay-zaman dokusu boyunca yön değiştirir ve bu nedenle Dünya'nın etrafında kapalı bir yörüngede dönüp durur.
- Newton'un kütleçekim fikri (çizgisel çekim kuvveti)
Newton'un 'bir ip tarafından çekiliyormuşçasına var olan kütleçekim kuvveti' fikri; liselerde öğrendiğimiz şekilde kütlelerin birbirine çizgisel bir kuvvet uyguladığı varsayımı. Bunun, birçok durumda (örneğin Dünya'daki elma gibi küçük cisimlerin hareketinde) neredeyse kusursuz çalışan iyi bir yaklaşım olduğu, ancak Merkür gibi Güneş'e yakın gezegenler veya karadelikler ve galaksiler gibi devasa kütleler söz konusu olduğunda hata paylarının kabul edilemez boyutlara ulaştığı belirtiliyor.
- Genel Görelilik Teorisi (Einstein'ın Görelilik Teorisi)
Einstein'ın teorisi, uzay ve zamanın birbirinden bağımsız olmadığını, aynı dokunun farklı iplikleri gibi birbirine örüldüğünü ve kütlelerin etkisi altında uzay-zaman dokusunun eğilip bükülebildiğini söylüyor. Bu teori, Newton'un yaklaşımının yetmediği durumlarda Evren'in nasıl çalıştığını çok daha kusursuza yakın bir şekilde açıklayabiliyor.
- Işık hızı
Işık, sonsuz hızla yayılan bir şey değil: Saniyede yaklaşık 300 milyon metre hızla giden ışığın Güneş ile Dünya arasındaki 152 milyon kilometreyi kat etmesi 8 dakika 20 saniye kadar sürüyor. Ayrıca kütleçekim alanındaki değişimin uzay-zaman dokusu boyunca yayılma hızı, tam olarak ışık hızına eşit olurdu.
- Kütleçekim dalgaları
Uzay-zaman dokusundaki çalkalanmalara kütleçekim dalgaları diyoruz. Büyük olaylar (örneğin kara delik çarpışmaları) uzay-zaman dokusunu devasa şekilde sarsar ve çalkalandırır; işte bu çalkalanmalar kütleçekim dalgalarıdır. Bu dalgalar etraflarına bilgi yayarlar (örneğin Güneş'in bir anda yok olması durumunda bu bilgi dalgalar şeklinde ışık hızıyla yayılır) ve teknik olarak geçtikleri her yeri dalgalandırırlar; fakat merkezden uzaklaştıkça müthiş miktarda zayıfladıkları için üzerimizde fark edilebilir etkileri yoktur. Örnek olarak 4 kilometrelik bir mesafede sadece 1 protonun 1000'de 1'i kadar veya Güneş Sistemi'nin genişliği kadar bir mesafede 1 saçın kalınlığı kadar uzayıp gevşemeye neden olabilirler.
- Karadelik
Karadelikler uzay-zaman dokusunda var olan fiziksel yapılar; kütleleri dolayısıyla uzay-zamanı ışığın bile kaçamayacağı, dolayısıyla kapkaranlık gözükecekleri biçimde bükerler. Karadelikler gezegen veya yıldız gibi katı olmasalar da etraflarındaki diğer cisimleri etkilerler ve birbirleriyle etkileşip çarpıştıklarında uzay-zaman dokusunu büyük ölçüde sarsarlar.
- Yıldız Kütleli Karadelikler
En küçük karadelikler, Güneş'ten en az 20 kat büyük yıldızların süpernovayla patlayarak ölmesi sonucunda oluşur; örneğin 17 Güneş kütlesi kadar gaz ve toz etrafa saçıp, geriye kalan 3 Güneş kütlesinin 3 kilometre gibi ufacık bir çapa sıkışmasıyla oluşan karadelikler. 'Yıldız Kütleli Karadelikler' denen bu karadelikler Güneş'in 3 katı kadar 'küçük' olabilecekleri gibi, 100 katı kadar iri de olabiliyor.
- Orta Büyüklükte Karadelikler
100 ila 100.000 Güneş kütlesine sahip karadeliklerdir; bunların 'Olay Ufku' dediğimiz o karanlığa gömüldükleri bölgenin çapı, 30 ila 300 kilometre kadar oluyor.
- Süper Kütleli Karadelikler
Galaksilerin merkezlerinde bulunan, genelde Güneş'imizden yüz binlerce, milyonlarca, hatta milyarlarca kat kütleye sahip inanılmaz iri karadeliklerdir. Çapları milyarlarca kilometreye ulaşabiliyorlar.
- Olay Ufku
Karadeliklerin 'Olay Ufku' dediğimiz, onları karanlığa gömülen bölgedir; bu bölgenin çapı orta büyüklükteki karadeliklerde 30 ila 300 kilometre kadar olabiliyor.
- Süpernova
Güneş'ten en az 20 kat büyük yıldızların süpernovayla patlayarak ölmesi sürecidir; bu süreç sonucu geriye kalan çekirdek çok sıkışıp yıldız kütleli karadeliklere dönüşebilir.
- İnterferometre
İnterferometreler, dalgaların birbiriyle etkileşmesi sırasında oluşturdukları örüntüleri ölçmemizi sağlayan araçlardır. Birbirine dik açıyla yerleştirilmiş iki kol ve bu kolların uçlarına yerleştirilmiş aynalar düşünün. Bunlara bir merkezden tek bir dalga gönderildiğini, ama tam da birleşme noktalarında bu dalgaların ikiye ayrıldığını hayal edin. Bu ikiye ayrılmış dalga her iki kol boyunca da gidecek, o kolun sonuna yerleştirilmiş bir aynadan sekecek ve tekrardan kaynağa dönecek. Normalde bu iki dalganın birebir aynı anda ayrışıp, aynalardan aynı anda sekip, kaynağa da aynı anda dönmesini bekleriz. Ama arada bu dalgayla etkileşen bir dış kaynak varsa, o zaman kollardan birindeki dalga, diğerine göre daha erken ya da daha geç gelebilir; işte interferometreler bu tür gecikmeleri hassas şekilde ölçerler.
- LIGO
Dünya'daki en büyük interferometrelerden biri; kolları 4'er kilometre boyunca uzanıyor. Işığın 4 kilometre gidip, aynadan yansıyıp geri gelmesi 26.7 milisaniye sürüyor ve bu süre, ışığın gelmesinde yaşanabilecek uzalma ve kısalmaları hassas sensörlerin ayırt edebileceği kadar büyük bir süre. 2015 yılında LIGO sayesinde ilk kez kütleçekim dalgaları keşfedildi.
- Virgo
İtalya'da inşa edilmiş ikinci interferometre; LIGO ile birlikte tespit edilen kütleçekim dalgalarını karşılıklı doğrulamak için kullanıldı ve LIGO ile aynı dalgaların Dünya üzerinden geçişini tespit etmeyi başardı.
- Pulsar (Atarca)
Pulsarlar, bir çeşit nötron yıldızı olan, karadeliklerden sonra Evren'deki en yoğun cisimlerden biridir. Güneşten en az 8 kat büyük yıldızların ölümü sonucunda oluşur, genellikle ikili yıldız sistemlerinde bulunurlar ve diğer yıldızdan malzeme çalıp muazzam hızlarda dönebilirler. Çapı 20 kilometre veya daha küçük olabilen bazı pulsarlar, ışık hızının %1-2'si civarında bir hıza ulaşarak kendi etraflarındaki bir turu 10 milisaniyeden kısa sürede tamamlayabilirler. Pulsarın manyetik kutuplarından uzaya fışkıran düzenli atımları Dünya'ya denk geliyorsa, bu atımlar inanılmaz düzenli ve istikrarlı olduğundan pulsarlar 'uzaydaki güvenilir saatler' gibi davranır.
- Nötron Yıldızı
Pulsarların türü olan, çok yoğun bir yıldız kalıntısı; çapı on kilometreler mertebesinde olabilen ve büyük manyetik alanlara sahip bir cisim. (Pulsarlar genellikle nötron yıldızıdır ve çok hızlı dönebilirler.)
- Frekans / Hertz / Nanohertz
Kütleçekim dalgalarının ölçülebilir bir özelliği olan frekans örneği: 2015'te tespit edilen bir olay 35 Hertz frekansta başlayıp 250 Hertz'e kadar çıkmıştı; bu dalgalar hava moleküllerinde olsaydı çıplak kulağımızla duyulabilirdi ve geçişi sadece 0.2 saniye sürdü. LIGO'nun duyarlı olduğu ortalama frekans ~100 Hz civarındadır. Yeni keşifte tespit edilen dalgaların frekansı nanohertzler civarındaydı; yani iki dalga tepesi arası mesafe 3000 kilometre değil, yaklaşık 30 ışık yılı uzunluğundaydı.
- Stokastik / Arka Plan Kütleçekim Dalgası
Bu dalgalar sadece tek bir olaya ait değil; stokastikler, Evrene dağılmış haldeler. Uzayın tamamını dolduran bir 'arka plan dalgası' gibi davranıyorlar; yani bir çeşit 'kütleçekimsel art alan dalgası' — diğer bütün kütleçekim dalgalarının temelinde olan, bütün Evren'i dolduran bir uğultu, çok düşük frekanslı, geniş çaplı bir titreşim.
- Oort Bulutu
Güneş Sistemi'nin en dış kısmında, Güneş'ten çok uzakta bulunan ve Güneş Sistemi'nin etrafını sardığı düşünülen buluttur; Güneş'in yok oluşundan etkilenmesi 2 yıldan uzun bir zaman alabilir (uzaktaki bölümlerin etkilenmesi daha geç olur).
- X-ışını çiftleri (X-ray çiftleri)
İkili yıldız sistemlerinden biri karadelik olabilen sistemler; bu tür sistemlerde karadelikler ikili partnerleriyle etkileşime girerek X-ışını yayımlayabilirler ve galaksilerde, sarmal kollar gibi bölgelerde bulunabilirler.
- Kütleçekim alanı değişiminin yayılma hızı
Kütleçekim alanındaki değişim, merkezden başlayarak uzay-zaman dokusu boyunca hızla nötral pozisyonuna doğru dönmeye başlar; bu yayılma, uzay-zaman dokusu boyunca ışık hızında ilerler. Yani Güneş bir anda yok olsa, Dünya bunun etkisini 8 dakika 20 saniye sonra hissederdi çünkü kütleçekim alanındaki değişim ışık hızında yayılır.
- Kütle (kütleçekim kaynağı olarak)
Her kütle, uzay-zaman dokusunu eğip bükerek etrafındaki cisimlerin nasıl hareket edeceğini belirler; gezegenler, yıldızlar, galaksiler ve kara delikler bu dokuya önemli miktarda eğrilik vererek çevre cisimlerin yörüngelerini oluşturur.