Evrim Teorisi, Sadece Bir Teoridir ve Daima Öyle Kalacaktır!

113 B görüntülenme24.06.2017
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıSürekli Değişiyorsa Bilime Neden Güvenmeliyiz?
Derinlemesine

Özet

Video, halk arasında sıkça karıştırılan "teori", "kanun" ve "hipotez" kavramlarının bilimsel anlamlarını açıklayarak evrimin bilim içindeki statüsünü netleştiriyor; evrimin bir doğa yasası olduğunu, Evrim Teorisi'nin bu yasanın nasıl ve neden işlediğini açıklayan bilimsel teori olduğunu ve teorilerin kanunlara dönüşmediğini anlatıyor. Ayrıca teorilerin matematikteki teoremler gibi nihai ispatlara sahip olmadığı, bilimsel bulgularla sürekli test edilip geliştirildikleri vurgulanıyor.

Terimler

  • EVRİM

    EVRİM, bir doğa yasasıdır. Tıpkı cisimlerin birbirlerine doğru hareket etme eğilimini ifade etmek için kullandığımız "kütleçekimi" gibi... Doğa yasaları bilimde "kanun", "ilke" veya "gerçek" isimleriyle de bilinirler. Evrim, gözlemsel olduğu için bir doğa yasasıdır. Gerçekleştiğini, tıpkı topu yere bıraktığımızda düştüğünü görmemiz gibi gözleyebiliriz. Her ikisinin de var olduğundan eminiz. Genler gibi kalıtsal birimlere sahip olan, bu kalıtsal birimlerinde çeşitlilik bulunabilen ve çevresel özellikler değiştikçe bu genetik altyapı hayatta kalma ve üremeye etki ettiği müddetçe evrim yaşanmak zorundadır. Öyle ki, bu sürecin illa biyolojik varlıklarda olması bile şart değildir! Bilgisayar simülasyonları, ekonomi, mühendislik, kimya, jeoloji, astronomi gibi diğer alanlarda da evrimsel optimizasyon ve değişimi gözlemek mümkündür. Doğa yasası olması da bundandır. Bir "prensip", bir "ilke"dir.

  • Evrim Teorisi

    Evrim TEORİSİ, doğadaki evrim yasasının neden ve nasıl gerçekleştiğini açıklayan bilimsel teoridir. Ancak... Evrim dediğimiz bu doğa yasasının neden ve nasıl o şekilde çalıştığını açıklayan Evrim Teorisi, Darwin tarafından sistematik bir şekilde ortaya konduğundan beri gelişmekte ve değişmektedir. Her araştırmacı, kendisinden önce gelenlerin tespitlerine yenilerini eklemiş, onların hatalarını düzeltmiş ve teoriyi güçlendirmiştir. Bu nedenle matematikteki teoremlerde olduğunun aksine, temel bilimlerdeki teorilerde nihai ispatlardan söz edemeyiz. Genellikle yeni bir teori, eskisini kökünden silip atmaz. Onu da kapsayan bir şekilde açıklamalarımızı genişletir. Evrim Teorisi olmasaydı, canlıların nesiller içerisindeki evrimsel değişiminin neden ve nasıl gerçekleştiğini asla izah edemezdik.

  • EVRİMSEL BİYOLOJİ

    EVRİMSEL BİYOLOJİ, Evrim Teorisi'ni merkez alan, bu alanda çalışmalar yürüten bilim sahasının genel adıdır. Kütleçekim Fiziği, bu sahanın karşılığı olarak düşünülebilir.

  • Teori (bilim dilinde)

    İlk olarak, bilim dilinde teori, günlük yaşantıdaki teoriden farklı bir anlama gelmektedir. Günlük yaşantıda teori sözcüğü, temelsiz veya emin olunamayan iddia anlamında kullanılmaktadır. Bilim dilinde teori ise, son derece sağlam kanıtlarla ve bulgularla desteklenen, deneysel ve gözlemsel olarak doğrulanmış, doğada süregelen olay ve olguları izah etmeyi başaran bilimsel açıklamalar olarak tanımlanmaktadır. Yani teoriler, bilimin açıklayıcı gücünün doruk noktasıdırlar.

  • Kanun / Doğa yasası

    Kanunlar, Evren içerisinde süregelen, kendini tekrar eden ve çeşitli yöntemlerle gözlenebilen olay, olgu ve süreçlerdir. Evrenin dokusundan ötürü vardırlar ve bu doku değişmedikçe, kanunlar da değişmezler. Ancak kanunlar, bizlere bilgi vermek konusunda son derece kısıtlıdırlar. Bize sadece bir şeyin "ne" olduğunu söyleyebilirler; "nasıl" ya da "neden" olduğunu izah edemezler.

  • Hipotez

    Hipotezler, etrafımızda gördüğümüz, birbiriyle ilişkili gibi gözüken olay ve olgular arasındaki ilişkilerin nedenlerini izah etmek amacıyla geliştirdiğimiz, henüz ispatlanmamış veya genel geçer olarak kabul görmemiş, geçici açıklamalardır. Araştırma ve sorgulama sürecinde ileri sürülen, sınanmayı bekleyen, bilimsel düşünüşe uygun her sav bir "hipotez"tir. Kanunlar ile o kanunları açıklayacak olan teoriler arasında köprü görevi görürler. Onları bir yerde "ön-tez" olarak düşünebilirsiniz. Teorilerin inşasında, değişmesinde, geliştirilmesinde, yanlışlanmasında çok büyük görevlere sahiptirler. Bazen, bazı hipotezler, tek başlarına bir teorinin temelinde yer alabildikleri için, bu iki kavram arasındaki fark kimi zaman bulanıklaşabilir. Bu gibi bazı nadir durumlarda hipotezler ile teoriler eş anlamlı hale gelebilirler.

  • Teorem (matematikte)

    Teorem, teori ile aynı anlama gelmez! Teoremler, matematik dahilinde kullanılan, kendilerinden önce gelen diğer teoremler ve aksiyomlar kullanılarak ispatlanmış ifadelerdir. Bu teoremler bir kere ispatlandıklarında, eğer ki ispat yönteminde bir hata yoksa, artık çürütülemezler. Nihai'dirler. Örneğin matematikte, Pisagor Teoremi'ni ispatlayabilirsiniz.

  • İspat / Kanıt

    İspat ve kanıt gibi sözcükler de ne yazık ki kafaları karıştıran kavramlardır. Bu iki sözcük, yapıları gereği, özellikle de matematikte kullanıldıklarında kesinlik ifade ederler. ... temel bilimlerde bu şekilde bir nihai yargı bulunmaz; bunun yerine, kendini tekrar eden doğal süreçler ve bunlara yönelik yaptığımız gözlem ve incelemeler söz konusudur. Bu nedenle ... temel bilimlerde genellikle "kanıt" ve "ispat" sözcükleri yerine, "bulgu" sözcüğünü tercih ederiz.

  • Bulgular

    Bulgularımız, teorilerimize ek bilgiler sağlar ve bu bulgular teoriyi güçlendirir veya zayıflatır. Ancak hangi sözcüğü kullanırsanız kullanın, "teoriyi destekleyen veri" anlamında kullandığınız müddetçe ciddi bir sorunla karşılaşmazsınız.

  • Kütleçekimi

    Tıpkı cisimlerin birbirlerine doğru hareket etme eğilimini ifade etmek için kullandığımız "kütleçekimi" gibi... (metinde kütleçekimi, doğa yasalarına / kanunlara örnek olarak verilmiştir).

  • Gen / kalıtsal birim

    Genler gibi kalıtsal birimlere sahip olan, bu kalıtsal birimlerinde çeşitlilik bulunabilen ve çevresel özellikler değiştikçe bu genetik altyapı hayatta kalma ve üremeye etki ettiği müddetçe evrim yaşanmak zorundadır.

  • Evrim içindeki alt teoriler (örnekler)

    Evrim Teorisi dahilinde, birbiriyle rekabet içerisinde olan teoriler bulunmaktadır: Bencil Gen Teorisi, Kızıl Kraliçe Teorisi, Sıçramalı Evrim Teorisi, Kademeli Değişim Teorisi, Stokastik Evrim Teorisi, Fisher'ın Kontrolsüz Evrim Teorisi ve benzerleri bunlara birkaç örnektir. Bunlar, farklı şartlar altında gerçekleşen farklı evrimsel süreçleri açıklayabilmemizi sağlamaktadır. Bunlar da zaman içerisinde değişmekte, gelişmekte ve evrimleşmektedir.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Evrim sadece bir teoridir, dolayısıyla kanun olmalı veya daha az güvenilirdir.

    Bilimde teori en güçlü açıklayıcı düzeydir; 'sadece bir teori' demek yanlış küçümsemeye yol açar çünkü teori, yasayı açıklayan kapsamlı ve iyi desteklenmiş bir yapıdır.

  • Hipotez ispatlanınca teori olur, teori de ispatlanınca kanun olur (hipotez -> teori -> kanun hiyerarşisi).

    Hipotezler, teoriler ve kanunlar farklı işlevlere sahiptir ve birbirlerinin yerine geçmezler; aralarında basit bir dönüşüm veya hiyerarşi yoktur.

  • Bilimsel teori günlük dildeki 'temelsiz iddia' anlamındadır.

    Bilimsel teori, geniş kanıtlarla desteklenen, gözlemsel ve deneysel verilerle doğrulanan kapsamlı açıklamalardır.

  • Teoriler 'henüz ispatlanmamış fikirler'dir ve bu yüzden güvensizdir.

    Teoriler çok sayıda bulgu ve testle desteklenmiş sağlam açıklamalardır; 'henüz ispatlanmamış' ifadesi teorilerin doğasını yanlış yansıtır.

  • İspat ve kanıt kavramları temel bilimlerde matematiktekine benzer kesinliktedir.

    Matematikte ispat mutlakken, temel bilimlerde 'kanıt' ve 'bulgu' gözlemsel ve deneysel destek anlamındadır; nihai kesinlik yerine tekrar eden doğrulama söz konusudur.

  • Evrim ispatlanmamıştır veya gözlemlenemez.

    Evrim, laboratuvar deneyleri, fosil kayıtları, genetik bulgular ve pek çok bağımsız çalışma ile doğrudan ve dolaylı olarak gözlemlenmiş ve desteklenmiştir.

  • Evrim yalnızca biyolojik varlıklarda gerçekleşir.

    Evrimsel süreçler ve optimizasyon diğer alanlarda da gözlemlenebilir; evrim genel bir doğa yasası olarak çeşitli disiplinlerde geçerlidir.

  • Bir teori kesin ve değişmez olmalıdır; Darwin'den beri Evrim Teorisi sabit kalmalıdır.

    Bilimsel teoriler yeni bulgularla gelişir ve düzelir; Evrim Teorisi de Darwin'den beri araştırmalarla genişlemiş ve gelişmiştir, bu değişim bilimsel sağlamlığın göstergesidir.

  • Kanunlar teorileri izah edebilir veya teoriler kanunların yerine geçer.

    Kanunlar doğadaki tekrarlayan olguları tarif ederken, teoriler bu olguların nedenlerini ve mekanizmalarını açıklar; biri diğerinin yerine geçmez, tamamlayıcıdır.

Sorular

  • Evrim bilim insanlarının dediği gibi bir gerçekse, neden hâlâ sadece bir teoridir?

    Çünkü bilimde 'teori' en güçlü açıklayıcı bilimsel statüdür; bir doğa yasasını açıklayan en kapsamlı yapı olması nedeniyle 'sadece bir teori' ifadesi yanlış bir küçültmedir.

  • Evrim ne zaman kanun olacak?

    Teoriler kanunlara dönüşmez; kanunlar ve teoriler farklı türde bilimsel bilgi olup aralarında hiyerarşik bir ilerleme yoktur.

  • Bilimde 'teori' ile günlük hayattaki 'teori' arasındaki fark nedir?

    Günlük kullanımda spekülatif veya temelsiz anlamına gelen 'teori', bilimde güçlü kanıtlarla desteklenen ve olguları açıklayan kapsamlı bir bilimsel açıklamadır.

  • Hipotez, teori ve kanun arasındaki ilişki nasıl?

    Hipotezler test edilmeyi bekleyen geçici açıklamalardır; teoriler bu ve diğer bulguları bir araya getirerek neden ve nasıl sorularını yanıtlar; kanunlar ise tekrar eden olguları tarif eder; bunlar hiyerarşik bir dönüşüm halinde değildir.

  • Evrim ispatlanmış mıdır?

    Evrim gözlemsel kanıtlar, deneyler ve çok sayıda bağımsız çalışma ile çok güçlü biçimde desteklenmiştir; temel bilimlerdeki 'ispat' matematiksel kesinlikle aynı anlama gelmez.

  • Bilimsel teoriler değişir mi yoksa sabit midir?

    Teoriler sürekli olarak yeni bulgularla test edilir, düzeltilir ve genişletilir; bu değişim teorilerin zayıflığını değil, bilimsel gelişmenin doğasını gösterir.

  • Kanunlar neden teorilerden farklıdır?

    Kanunlar doğada tekrar eden 'ne'yi' tarif eder; teoriler ise bu kanunların 'neden' ve 'nasıl' olduğunu açıklayan kapsamlı modellerdir.

  • Evrim sadece biyolojik organizmalarda mı gerçekleşir?

    Hayır; evrimsel optimizasyon ve değişim bilgisayar simülasyonlarında, ekonomide, mühendislikte, kimyada, jeolojide ve astronomide de gözlemlenebilir.

  • Evrim Teorisi'nin günümüzde rakibi veya alternatifi var mı?

    Şu anda Evrim Teorisi'ne bütünsel bir alternatif yoktur; ancak teori içinde farklı mekanizmaları açıklayan alt teoriler (örn. Bencil Gen, Kızıl Kraliçe, Sıçramalı Evrim) mevcuttur.

Ön Bilgiler

  • Bilimsel yöntem hakkında temel bilgi
  • Bilimsel 'teori', 'kanun' ve 'hipotez' kavramlarının ön bilgisi (terimler arasındaki farklara aşinalık)
  • Temel biyoloji ve genetik (gen, kalıtım, varyasyon) bilgisi
  • Temel mantık ve matematiksel ispat kavramına dair anlayış
  • Gözlem ve deneyin bilimdeki rolüne dair temel farkındalık

Tarihsel Bağlam

  • MÖ yaklaşık 6. yüzyıl - Pisagor Teoremi nin ispatı ve antik matematiksel gelişmeler
  • 1687 - Isaac Newton un Philosophiae Naturalis Principia Mathematica yı yayımlaması ve klasik kütleçekimi kuramının formülleştirilmesi
  • 1859 - Charles Darwin in Türlerin Kökeni ni yayımlaması ve evrim teorisini sistematik olarak ortaya koyması
  • 1905 - Albert Einstein ın Özel Görelilik Teorisi ni yayımlaması
  • 1915 - Albert Einstein ın Genel Görelilik Teorisi ni yayımlaması
  • 1930 ler - Ronald A. Fisher ın popülasyon genetiği ve ilgili kuramsal katkıları
  • 1972 - Stephen Jay Gould ve Niles Eldredge tarafından Sıçramalı Evrim Teorisi nin (Punctuated Equilibrium) ortaya konması
  • 1973 - Leigh Van Valen tarafından Kızıl Kraliçe Hipotezi nin formüle edilmesi
  • 1976 - Richard Dawkins in The Selfish Gene kitabını yayımlaması ve Bencil Gen Teorisi nin popülerleşmesi
  • 11 Eylül 2001 - 11 Eylül saldırıları örneğinin gündelik 'teori' kullanımında verildiği tarih
  • Antik Çağ - MÖ yaklaşık 6. yüzyıl
  • 17. Yüzyıl
  • 19. Yüzyıl
  • 20. Yüzyıl
  • 1970'ler
  • Günümüz

Kişiler

  • Isaac Newton

    Kütleçekim Teorisi örneği olarak, teorilerin doğa yasalarını açıklamadaki rolünü anlatırken bahsedildi ("Newton'un Kütleçekim Teorisi").

  • Albert Einstein

    Görelilik Teorisi örneği olarak, teorilerin doğa yasalarını açıklamadaki rolünü anlatırken bahsedildi ("Einstein'ın Görelilik Teorisi").

  • Charles Darwin

    Evrim Teorisi'nin sistematik olarak Darwin tarafından ortaya konduğundan ve o tarihten beri geliştiğinden söz edilirken bahsedildi.

  • Pisagor

    Matematikteki teoremler örneği verilirken "Pisagor Teoremi" bağlamında anıldı.

  • Ronald A. Fisher

    "Fisher'ın Kontrolsüz Evrim Teorisi" adıyla anılarak, Evrim Teorisi içindeki rekabet eden teorilerden biri olarak bahsedildi.