Evrenin Yaşını Nereden Biliyoruz?

628 B görüntülenme30.07.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEvren Kaç Yaşında? Evren'in Yaşını Nasıl Hesaplıyoruz?
Derinlemesine

Özet

Video, Evren'in yaşının nasıl ölçüldüğünü, kırmızıya kayma ve Hubble sabiti gibi temel kavramları anlatarak modern kozmolojide kabul gören 13,8 milyar yıl sonucuna nasıl ulaşıldığını açıklar; ayrıca James Webb Uzay Teleskobu'nun erken, gelişmiş galaksiler gözlemlerinin bu hesaba yönelttiği soruları ve Rajendra Gupta'nın önerdiği alternatif (yorgun ışık + değişen sabitler) hipotezini değerlendirir.

Terimler

  • Evren'in yaşı

    Evren’in yaşını tabii ki bir saat kullanarak veya ne bileyim, bir mezurayla falan ölçemiyoruz. Daha ziyade, Evren'e dair gözlemlerimizi ve bildiklerimizi bir araya getirerek, çalıştığına güvendiğimiz teorilerimiz ışığında, en olası yaşı belirliyoruz. Sonra da bir nevi "öngörü" olan bu sayıları, Evren'den topladığımız verilerle kıyaslıyoruz. ... Eğer Evren'in yaşını direkt olarak ölçemiyorsak, nasıl bilebiliyoruz? Işık sayesinde! ... Hız ve mesafe bilgisini kullanarak, zamanı nasıl bulursunuz? ... İşte Evren için de aynısını yapacağız. Evren’in "zamanı", yani "yaşı", Evren'de seçeceğimiz herhangi bir mesafenin (d), genişleme hızına (v) bölümü olacak. ... Bu çarpımı paydada yerine yazarsak, denklemimizde mesafelerin, yani d'lerin birbirini götürdüğünü görüyorsunuz ve geriye 1/H0, yani Hubble sabitinin çarpmaya göre tersi kalıyor. E bu sayının da zaten 70 km/s/Mpc civarında olduğunu söylemiştim. Megaparsek yerine de 30 kentilyon kilometre yazarsanız ve 1’i, elde ettiğiniz bu sayıya bölecek olursanız, 441 katrilyon saniye elde edersiniz. Bu da yaklaşık 14 milyar yıla denk gelir. ... Aslında ne Hubble Sabiti sabit, ne de işin içine, olması gerektiği gibi Evren'deki madde yoğunluğu, radyasyon yoğunluğu ve karanlık enerji (daha doğrusu kozmolojik sabit) gibi faktörleri kattık. ... Planck Uzay Teleskobu'nun topladığı veriler sayesinde madde ve enerji yoğunluğunu ve kozmolojik sabiti bu denkleme soktuğumuzda, yaklaşık 0.985 civarında bir düzeltme faktörü elde ediyoruz. Az önce elde ettiğimiz 14 milyarı 0.985 ile çarpınca da o meşhur sayıya, Evren'in güncel olarak kabul gören yaşı olan 13.8 milyar yıla ulaşıyoruz.

  • Işık / Foton

    Uzak galaksilerden çıkan ışık bize gelene kadar adeta "sünüyor". Bunun 3 ana nedeni var: Birincisi, Evren durmaksızın genişlediği için uzak galaksiler de bizden hızla uzaklaşıyorlar; ve hareket halindeki bir cismin saçtığı ışığın dalgaboyu, saçılma sırasında sünüyor. İkincisi, ışık katrilyonlarca kilometre öteden yola çıkıp bize gelene kadar bir dolu cismin kütleçekim alanından geçiyor ve kütleçekiminin zamanı yavaşlatmasından ötürü Einstein Kayması veya "kütleçekim kayması" dediğimiz bir kayma yaşanıyor. Üçüncüsü ... ışık o uzak galaksiyle aramızdaki muazzam mesafeyi kat edene kadar, Evren'in kendisi de genişlemeye devam ediyor ve bu genişlemesi sırasında fotonların dalgaboyunu iyice sündürüyor.

  • Doppler Kayması

    Buna, Doppler Kayması diyoruz ve aslında benzer bir olayı önümüzden geçen ambulansın sesinde de deneyimliyoruz: Ambulans bizden uzaklaşırken, ses de pesleşiyor çünkü ambulansın saçtığı ses dalgaları arası mesafe artıyor, dalgaboyu uzuyor, frekans düşüyor. Bunu da daha "zayıf ve pes bir ses" olarak algılıyoruz.

  • Einstein Kayması (Kütleçekim Kayması)

    Işık katrilyonlarca kilometre öteden yola çıkıp bize gelene kadar bir dolu cismin kütleçekim alanından geçiyor ve kütleçekiminin zamanı yavaşlatmasından ötürü Einstein Kayması veya "kütleçekim kayması" dediğimiz bir kayma yaşanıyor.

  • Kozmolojik Kayma

    Işık o uzak galaksiyle aramızdaki muazzam mesafeyi kat edene kadar, Evren'in kendisi de genişlemeye devam ediyor ve bu genişlemesi sırasında fotonların dalgaboyunu iyice sündürüyor. Yani adeta Ankara'dan İstanbul'a gitmeye çalışırken, siz yol aldıkça aradaki yolun da sündüğünü ve uzadığını hayal edin. ... Ama Evren genişlerken, ışığın kendisi de sünüyor.

  • Kırmızıya kayma (Kızıla kayma)

    Bunlara hep "sünme" dedim, çünkü saydığım faktörler genellikle hep dalgaboyunun uzamasına, yani frekansın azalmasına neden olan yönde oluyor. Gözle görebildiğimiz 400 ila 700 nanometre dalgaboyunda, daha sünmüş dalgalar daha kırmızı tarafta kaldığı için bu sünme olayına "kırmızıya kayma" veya "kızıla kayma" diyoruz. Yalnız bu isim sizi yanıltmasın: Tabii ki aslında galaksilerin saçtığı ışığın hepsi gözle görünür aralıkta gelmiyor; mesela X ışınları veya radyo dalgalarını gibi gözle görünmez dalgalar da saçıyorlar. Ama hatırlayın: Bu farklı dalgalara farklı isimler versek bile, aslında hepsi aynı elektromanyetik spektrumun parçalarından ibaretler. Dolayısıyla onlar da, tıpkı gözle görünür dalgaboyundakiler gibi sünüyorlar ve yön olarak "kırmızıdan yana kaymış" oluyorlar. Ve zaten genelde tek bir dalgaboyuna bakmıyoruz, atomların kendilerine has spektrumlarının Dünya'dakine nazaran ne kadar kaymış olarak geldiğine bakıyoruz.

  • Maviye kayma (Blueshift)

    Nadiren de olsa tersi de yaşanıyor; yani ışık, maviye kaymış olarak da gelebiliyor. Bu, o ışığın bize yaklaşan bir kaynaktan geldiğine işaret ediyor. ... Mesela Andromeda Galaksisi bize hızla yaklaştığı için, ondan yola çıkan ışık bize biraz maviye kaymış olarak geliyor.

  • Hubble Sabiti

    Her neyse, işte bu kırmızıya kayma miktarlarına bakarak, "Hubble Sabiti" denen bir sabiti belirliyoruz. Karanlık enerji videosunda detaylarını anlattığım Hubble Sabiti, aslında teknik olarak bir sabit değil, bir parametre; yani zamanla değişiyor. Ama o kadar yavaş değişiyor ki, şimdilik bunu sabit gibi düşünebiliriz. Ve Hubble Sabiti, aslında Evren'in genişleme hızının da bir ölçüsü: Şu anki ölçümlere göre Hubble sabiti, 70 kilometre bölü saniye bölü Megaparsek civarında: Yani Evren, her 1 megaparsek uzunluk boyunca, yani her 30 kentilyon kilometre, yani her 30 milyar kere milyar kilometre boyunca, saniyede 70 kilometre civarında bir hızla genişliyor.

  • Hubble Yasası

    Hubble Yasası'na göre genişleme hızı, mesafeyle Hubble sabitinin çarpımına eşit.

  • Friedmann Denklemleri

    Bu hesabımıza bir "düzeltme faktörü" eklememiz gerekiyor. Nasıl hesaplandığının detaylarına burada girmeyeceğim bu faktör, büyük Sovyet fizikçi Alexander Friedmann'ın, 1922'de Einstein'ın alan denklemlerinden türettiği Friedmann Denklemleri'nden geliyor.

  • Λ-CDM Kozmolojisi

    Bu hassasiyeti bize veren şey, şu anda en yaygın kabul gören modern kozmoloji teorisi olan “Λ-CDM Kozmolojisi”. Bu çatı teori, Büyük Patlama Teorisi, Genel Görelilik Teorisi, parçacık fiziğinin Standart Modeli, izotropi, homojenite, karanlık madde (ki ismindeki "CDM", "cold dark matter", yani "soğuk karanlık madde"ye karşılık geliyor) ve karanlık enerji (ki ismindeki Lambda, karanlık enerji olduğu düşünülen kozmolojik sabite karşılık geliyor)... İşte bunlar gibi sayısız diğer teori ve gözlemi bir araya getiren, çok kapsamlı bir teori. ... Teorinin öngördükleriyle deneysel araçlarımızın topladığı veriler kusursuza yakın bir şekilde örtüşüyor.

  • Karanlık madde (CDM)

    Karanlık madde (ki ismindeki "CDM", "cold dark matter", yani "soğuk karanlık madde"ye karşılık geliyor) — Λ-CDM çerçevesinde yer alan ve adından da anlaşılacağı üzere soğuk karanlık maddeyi ifade eden bileşen.

  • Karanlık enerji (Lambda / kozmolojik sabit)

    Karanlık enerji (ki ismindeki Lambda, karanlık enerji olduğu düşünülen kozmolojik sabite karşılık geliyor) — Λ-CDM modelinde Evren'in ivmeli genişlemesini sağlayan bileşen olarak anılan kozmolojik sabit.

  • Işık yorulması (Yorgun Işık Hipotezi)

    İlk olarak 1929 yılında Fritz Zwicky tarafından ileri sürülen ışık yorulması (veya daha resmi adıyla "yorgun ışık hipotezi"), fotonların kaynaktan gözlemciye ulaşana kadar birçok parçacıkla etkileşmesi gerektiğini, bu sırada ışığın doğası gereği "ışıdığını" ve bu sırasında da adeta "yorularak", kırmızıya kayma miktarının değişmesi gerektiğini öngören, daha ileri sürüldüğü anda Zwicky'nin ta kendisi tarafından çürütülmüş bir hipotez. ... Gupta bu ölü hipotezi diriltmeyi seçti. ... Ama sadece kırmızıya kaymayı değiştirirseniz, kozmolojik gözlemlerin hepsi çöker ve kimse sizi kaale almaz. Dolayısıyla yeni hipotezini kozmolojinin çoğuyla uyumlu tutabilmek için ışık hızı, kütleçekim sabiti ve Planck sabiti gibi evrensel sabitlerin aslında zamanla, hep birlikte değiştiğini de varsaymak zorundaydı.

  • Evrensel sabitler (ışık hızı, kütleçekim sabiti, Planck sabiti)

    Gupta, kozmolojinin çoğuyla uyumlu tutabilmek için ışık hızı, kütleçekim sabiti ve Planck sabiti gibi evrensel sabitlerin aslında zamanla, hep birlikte değiştiğini de varsaymak zorundaydı. Bu varsayım aslında fizikçiler tarafından üzerinde durulan bir ihtimal olsa da, bugüne kadar bu sabitlerin değiştiğini gösteren çok çok az sayıda bulguya rastlandı ve o bulgular da hep tartışmalı oldu.

  • Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması (CMB) / Kara cisim ışıması

    Bugüne kadar insanlığın en hassas şekilde yapabildiği ölçümlerden biri olan kozmik mikrodalga artalan ışımasında gördüğümüz kara cisim ışıması miktarı, yeni teorinizle uyumsuz hale geliyor.

  • Radyoaktif elementlerin bozunması (ör. uranyum)

    Uranyum gibi Evren'in olası yaş aralığıyla kıyaslanabilen uzunluktaki bozunma hızına sahip olan radyoaktif elementlerin bozunma miktarı, Evren'imizin tahmini yaşının izin verdiğinden daha yüksekse, o zaman da bir sorun var demektir. ... Örneğin Gupta’nın hipotezinin çalışabilmesi için sabitlerde meydana gelmesi gereken değişim miktarı, ... uranyumun son 4 milyardır Dünya’da deneyimlediği radyoaktif ışıma miktarı sayesinde bildiğimiz değerlerden milyarlarca kat daha fazla. Bu, hipotezi olanaksız hale getiriyor.

  • Elektromanyetik spektrum

    Farklı dalgalara farklı isimler versek bile, aslında hepsi aynı elektromanyetik spektrumun parçalarından ibaretler. Dolayısıyla onlar da, tıpkı gözle görünür dalgaboyundakiler gibi sünüyorlar ve yön olarak "kırmızıdan yana kaymış" oluyorlar.

  • Ockham'ın Usturası (Occam's Razor)

    Aynı şeyi açıklayan modeller arasından en az varsayıma dayananın doğru olma ihtimalinin daha yüksek olduğunu söyleyen Ockham’ın Usturası prensibi.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Sosyal medyada çıkan haberlerde söylendiği gibi Evren'in yaşı 26.7 milyar yıldır.

    Bu sayı bazı radikal varsayımlar (yorgun ışık, değişken evrensel sabitler) kabul edilerek elde edilmiş bir sonuçtur ancak birçok bağımsız gözlemle çeliştiği için genel kabul görmez; güncel güvenilir ölçümler Evren yaşını ≈13.8 milyar yıl olarak verir.

  • Kırmızıya kayma sadece Doppler (hareketten kaynaklanan) etkidir.

    Kırmızıya kayma üç ana etkenden kaynaklanabilir: Doppler kayması, kütleçekimsel kırmızıya kayma ve kozmolojik genişlemeden kaynaklanan kırmızıya kayma; hepsi göz önünde bulundurulur.

  • Kırmızıya kayma her zaman uzaklaşmayı gösterir; mavi kayma olmaz.

    Bazı cisimler bize yaklaşır ve ışığı maviye kayar; örneğin Andromeda Galaksisi bize maviye kaymış ışık gönderir.

  • Evrenin yaşı doğrudan ve basitçe bir saatle ölçülebilir.

    Evrenin yaşı doğrudan ölçülemez; gözlemler ve teorik modeller bir arada kullanılarak en olası yaş hesaplanır ve bu hesaplar gözlemsel verilerle sınanır.

  • Yorgun ışık hipotezi modern kozmolojide göz ardı edilemez bir seçenek olarak tekrar canlandırılabilir ve tüm sorunları çözer.

    Yorgun ışık birçok gözlemle (uzak cisimlerin bulanıklığı, zaman daralması, CMB kara cisim spektrumu vb.) çelişir ve tarihsel olarak Zwicky tarafından da çürütülmüştür; modern tekrar denemeler ciddi problemlere yol açar.

  • Evrensel sabitlerin zamanla değiştiğini iddia etmek kolayca kabul edilebilir ve istenilen düzeyde değişiklik yapılabilir.

    Evrensel sabitlerde gerekli büyüklükte değişiklikler, Dünya üzerindeki atom/izotop deneyleri (ör. uranyum radyoaktivitesi) ve astronomik gözlemlerle çelişir, bu yüzden böyle büyük değişiklikler pratikte olanaksızdır.

  • JWST'nin erken, gelişmiş galaksiler göstermesi Büyük Patlama veya Λ-CDM'i tamamen geçersiz kılar.

    Bu gözlemler modellerin bazı yönlerinin düzeltilmesini gerektirebilir ama Λ-CDM hâlâ çok sayıda başka gözlemi başarıyla açıkladığı için tamamen geçersiz sayılmaz; daha olası yol modelin inceliklerinin geliştirilmesidir.

  • Hubble Sabiti gerçekten sabittir ve zamanla hiç değişmez.

    Hubble 'sabit'i teknik olarak zamanla değişen bir parametredir ancak değişimi çok yavaş olduğu için pratik konuşmalarda sabit gibi ele alınır.

Sorular

  • Evrenin yaşını nereden biliyoruz?

    Evrenin yaşı doğrudan ölçülmez; ışık gözlemleri (kırmızıya kayma) ve Hubble sabiti ile kozmolojik modeller (Friedmann denklemleri, Λ-CDM) kullanılarak en olası yaş hesaplanır, bu da ≈13.8 milyar yıl verir.

  • Işık neden kırmızıya kayar?

    Kırmızıya kaymanın üç ana nedeni vardır: Doppler kayması (kaynağın uzaklaşması), kütleçekimsel (Einstein) kırmızıya kayma ve Evren'in kozmolojik genişlemesi.

  • Hubble Sabiti nedir ve değeri ne kadardır?

    Hubble Sabiti, Evren'in genişleme hızının ölçüsüdür ve güncel ölçümlerde yaklaşık 70 km/s/Mpc civarındadır.

  • Hubble sabitinden nasıl Evren yaşı hesaplanır?

    Basit yaklaşımda yaş ≈1/H0 formülüyle bulunur; daha doğru hesaplar Friedmann denklemleri ve madde/enerji yoğunluklarıyla düzeltilir ve ≈13.8 milyar yıl elde edilir.

  • Kırmızıya kayma her zaman uzaklaşmayı mı gösterir?

    Hayır; nadiren maviye kayma (blueshift) de olur, örneğin Andromeda bize yaklaşmakta olduğu için ışığı maviye kaymıştır.

  • James Webb'in erken büyük galaksi görüntüleri Λ-CDM modelini çürütüyor mu?

    Hayır; bunlar Λ-CDM içindeki bazı modellemelerin geliştirilmesini gerektiren zorlayıcı gözlemler ama Büyük Patlama veya Λ-CDM'in tamamını çürütmüyor.

  • Yorgun ışık hipotezi nedir ve geçerli mi?

    Yorgun ışık, fotonların yol boyunca etkileşimlerle enerji kaybedip kırmızıya kaydığı fikridir; tarihsel ve güncel gözlemler (bulanıklık, zaman daralması, CMB vb.) ile uyumsuz olduğu için geçerli kabul edilmez.

  • Evren içindeki sabitler zamanla değişebilir mi?

    Teorik olarak bu fikir tartışılmıştır ama bugüne kadar bu sabitlerin değiştiğini kesin olarak gösteren güvenilir ve geniş kabul gören kanıtlar yoktur; böyle değişimler büyük çatışmalar doğurur.

  • Gupta'nın önerisi Evreni 26.7 milyar yapıyor mu ve doğru mu?

    Gupta'nın modeli yorgun ışık ve birlikte değişen sabitler varsayımıyla Evren yaşını ≈26.7 milyar yapabiliyor, ancak model birçok gözlemsel kanıtla çeliştiği için doğru sayılmıyor.

  • Neden daha basit (az varsayımlı) modeller tercih edilir?

    Ockham'ın Usturası gereği, aynı şeyi açıklayan modeller arasından daha az varsayıma dayanan modelin doğru olma ihtimali daha yüksektir; bu yüzden Λ-CDM gibi geniş gözlemleri açıklayan daha az radikal değişiklikler tercih edilir.

Ön Bilgiler

  • Temel fizik bilgisi (hız, mesafe, zaman ilişkisi)
  • Elektromanyetik spektrum ve dalgaboyu/frekans kavramı
  • Doppler etkisinin temel mantığı
  • Genel Görelilik hakkında temel anlayış (kütleçekimsel zaman genişlemesi/kayması)
  • Kozmolojinin temel terimleri (Hubble yasası, kırmızıya kayma)
  • Spektroskopi ve spektral çizgilerin kullanımı hakkında temel bilgi
  • Radyoaktif yaşlandırma prensipleri hakkında temel bilgi
  • Bilimsel yöntem ve model-sınama mantığı

Tarihsel Bağlam

  • Friedmann Denklemleri'nin türetilmesi (1922) - Alexander Friedmann'ın Einstein'ın alan denklemlerinden türetmesi
  • Fritz Zwicky tarafından 'ışık yorulması' hipotezinin ileri sürülmesi (1929)
  • Zwicky'nin yorgun ışık hipotezinin çürütülmesi (yorgun ışık hipotezine yönelik tarihsel çürütme, 1929 civarı)
  • Hubble Sabiti'nin ve Evren genişlemesinin ölçülmesi/karakterize edilmesi (Hubble yasası, modern kozmolojide temel parametre)
  • Planck Uzay Teleskobu verilerinin kullanılması - kozmolojik parametrelerin belirlenmesi (Planck veri analizleri, modern kozmoloji için referans veri kümesi)
  • Modern ölçümlerle Evren yaşının ~13.787 milyar yıl olarak belirlenmesi (hata payı ~20 milyon yıl) - güncel kozmolojik sonuç
  • James Webb Uzay Teleskobu'nun çektiği fotoğraflarda beklenenden çok daha erken ve gelişmiş galaksilerin gözlenmesi (geçtiğimiz aylarda/güncel olay)
  • Rajendra Gupta'nın makalesi ve alternatif hesaplamayla Evren yaşını ~26.7 milyar yıl olarak öne sürmesi (yakın zamanda yayınlanan çalışma)
  • Gupta'nın yorgun ışık hipotezini canlandırma girişimi ve evrensel sabitlerin zamanla değiştiği varsayımı (makaledeki öneri)
  • Kozmik Mikrodalga Arka Plan Işımasının (CMB) kara cisim yayınımı ölçümleri - kozmolojide yüksek hassasiyetli gözlemsel veri
  • Λ-CDM Kozmolojisi çerçevesinin güncel kabulü (Büyük Patlama, Genel Görelilik, Standart Model, karanlık madde/enerji bileşenleri)
  • EvrimAğacı internet sitesinin ve Türkçe bilim arşivinin 2010'dan beri faaliyet göstermesi (2010'dan beri)
  • Ockham'ın Usturası prensibinin (parsimoni ilkesi) bilimsel açıklamaların değerlendirilmesinde referans olarak kullanılması
  • Oppenheimer filmiyle tekrar gündeme gelen uranyumun Dünya'da gözlemlenen radyoaktif bozunma kayıtları (güncel kültürel referans ve ilgili ölçümler)
  • 1920'ler (20. Yüzyıl)
  • 2010'lar (2010'dan beri)
  • 21. Yüzyıl (güncel gözlemler ve uzay teleskopu verileri)
  • Büyük Patlama sonrası erken dönem (Erken Evren)
  • Son 4 milyar yıl

Kişiler

  • Alexander Friedmann

    1922'de Einstein'ın alan denklemlerinden türettiği Friedmann Denklemleri ile bahsedildi; Evren'in yaşının hesaplanmasında kullanılan düzeltme faktörünü açıklamak için anıldı.

  • Fritz Zwicky

    1929'da ileri sürdüğü 'ışık yorulması' (yorgun ışık) hipotezinin kökeni ve daha sonra bu hipotezin çürütülmesi bağlamında anıldı.

  • Rajendra Gupta

    Ottawa Üniversitesi'nden bir fizik profesörü olarak, erken gelişmiş galaksi anomalilerini açıklamak üzere yayımladığı makalede kırmızıya kayma ölçümünü ve 'ışık yorulması' ile evrensel sabitlerin değişimini gündeme getirdiği için anıldı.

  • Albert Einstein

    kütleçekiminin zamanı yavaşlatması bağlamında 'Einstein Kayması' (kütleçekimsel kırmızıya kayma) ve Einstein alan denklemleri referanslarıyla anıldı.

  • J. Robert Oppenheimer

    'Oppenheimer filmi' bağlamında uranyum ve radyoaktif bozunma tartışmalarına atıf yapılırken dolaylı olarak anıldı.

  • William of Ockham (Ockham)

    Farklı teoriler arasından en az varsayıma dayananın tercih edilmesi ilkesini ifade eden 'Ockham'ın Usturası' bağlamında anıldı.

  • Edwin Hubble

    'Hubble Sabiti' terimiyle ve Evren'in genişleme hızının belirlenmesinde Hubble yasası bağlamında dolaylı olarak anıldı.

  • James Webb

    'James Webb Uzay Teleskobu' (JWST) adıyla anıldı; JWST'nin çektiği görüntülerin erken galaksilerle ilgili sorular doğurduğu belirtildi.

  • Max Planck

    'Planck Uzay Teleskobu' adı bağlamında dolaylı olarak anıldı (Planck adının kaynağı olarak).

Bu Videodaki Sözler

Bu videoda verilenler

Evren'in 13.8 milyardan büyük olduğunu gerektirecek gözlemler ve bunları açıklayan daha olası alternatif hipotezler

Zaten Evren'in yaşının 13.8 milyardan büyük olduğunu düşünmemizi gerektirecek gözlemlerin sayısı çok çok az ve bunları açıklamak için çok daha olası başka hipotezler üzerinde duruluyor. Ama bunlar, bir başka videonun konusu olsun. İşte böyle...