- Evren'in yaşı
Evren’in yaşını tabii ki bir saat kullanarak veya ne bileyim, bir mezurayla falan ölçemiyoruz. Daha ziyade, Evren'e dair gözlemlerimizi ve bildiklerimizi bir araya getirerek, çalıştığına güvendiğimiz teorilerimiz ışığında, en olası yaşı belirliyoruz. Sonra da bir nevi "öngörü" olan bu sayıları, Evren'den topladığımız verilerle kıyaslıyoruz. ... Eğer Evren'in yaşını direkt olarak ölçemiyorsak, nasıl bilebiliyoruz? Işık sayesinde! ... Hız ve mesafe bilgisini kullanarak, zamanı nasıl bulursunuz? ... İşte Evren için de aynısını yapacağız. Evren’in "zamanı", yani "yaşı", Evren'de seçeceğimiz herhangi bir mesafenin (d), genişleme hızına (v) bölümü olacak. ... Bu çarpımı paydada yerine yazarsak, denklemimizde mesafelerin, yani d'lerin birbirini götürdüğünü görüyorsunuz ve geriye 1/H0, yani Hubble sabitinin çarpmaya göre tersi kalıyor. E bu sayının da zaten 70 km/s/Mpc civarında olduğunu söylemiştim. Megaparsek yerine de 30 kentilyon kilometre yazarsanız ve 1’i, elde ettiğiniz bu sayıya bölecek olursanız, 441 katrilyon saniye elde edersiniz. Bu da yaklaşık 14 milyar yıla denk gelir. ... Aslında ne Hubble Sabiti sabit, ne de işin içine, olması gerektiği gibi Evren'deki madde yoğunluğu, radyasyon yoğunluğu ve karanlık enerji (daha doğrusu kozmolojik sabit) gibi faktörleri kattık. ... Planck Uzay Teleskobu'nun topladığı veriler sayesinde madde ve enerji yoğunluğunu ve kozmolojik sabiti bu denkleme soktuğumuzda, yaklaşık 0.985 civarında bir düzeltme faktörü elde ediyoruz. Az önce elde ettiğimiz 14 milyarı 0.985 ile çarpınca da o meşhur sayıya, Evren'in güncel olarak kabul gören yaşı olan 13.8 milyar yıla ulaşıyoruz.
- Işık / Foton
Uzak galaksilerden çıkan ışık bize gelene kadar adeta "sünüyor". Bunun 3 ana nedeni var: Birincisi, Evren durmaksızın genişlediği için uzak galaksiler de bizden hızla uzaklaşıyorlar; ve hareket halindeki bir cismin saçtığı ışığın dalgaboyu, saçılma sırasında sünüyor. İkincisi, ışık katrilyonlarca kilometre öteden yola çıkıp bize gelene kadar bir dolu cismin kütleçekim alanından geçiyor ve kütleçekiminin zamanı yavaşlatmasından ötürü Einstein Kayması veya "kütleçekim kayması" dediğimiz bir kayma yaşanıyor. Üçüncüsü ... ışık o uzak galaksiyle aramızdaki muazzam mesafeyi kat edene kadar, Evren'in kendisi de genişlemeye devam ediyor ve bu genişlemesi sırasında fotonların dalgaboyunu iyice sündürüyor.
- Doppler Kayması
Buna, Doppler Kayması diyoruz ve aslında benzer bir olayı önümüzden geçen ambulansın sesinde de deneyimliyoruz: Ambulans bizden uzaklaşırken, ses de pesleşiyor çünkü ambulansın saçtığı ses dalgaları arası mesafe artıyor, dalgaboyu uzuyor, frekans düşüyor. Bunu da daha "zayıf ve pes bir ses" olarak algılıyoruz.
- Einstein Kayması (Kütleçekim Kayması)
Işık katrilyonlarca kilometre öteden yola çıkıp bize gelene kadar bir dolu cismin kütleçekim alanından geçiyor ve kütleçekiminin zamanı yavaşlatmasından ötürü Einstein Kayması veya "kütleçekim kayması" dediğimiz bir kayma yaşanıyor.
- Kozmolojik Kayma
Işık o uzak galaksiyle aramızdaki muazzam mesafeyi kat edene kadar, Evren'in kendisi de genişlemeye devam ediyor ve bu genişlemesi sırasında fotonların dalgaboyunu iyice sündürüyor. Yani adeta Ankara'dan İstanbul'a gitmeye çalışırken, siz yol aldıkça aradaki yolun da sündüğünü ve uzadığını hayal edin. ... Ama Evren genişlerken, ışığın kendisi de sünüyor.
- Kırmızıya kayma (Kızıla kayma)
Bunlara hep "sünme" dedim, çünkü saydığım faktörler genellikle hep dalgaboyunun uzamasına, yani frekansın azalmasına neden olan yönde oluyor. Gözle görebildiğimiz 400 ila 700 nanometre dalgaboyunda, daha sünmüş dalgalar daha kırmızı tarafta kaldığı için bu sünme olayına "kırmızıya kayma" veya "kızıla kayma" diyoruz. Yalnız bu isim sizi yanıltmasın: Tabii ki aslında galaksilerin saçtığı ışığın hepsi gözle görünür aralıkta gelmiyor; mesela X ışınları veya radyo dalgalarını gibi gözle görünmez dalgalar da saçıyorlar. Ama hatırlayın: Bu farklı dalgalara farklı isimler versek bile, aslında hepsi aynı elektromanyetik spektrumun parçalarından ibaretler. Dolayısıyla onlar da, tıpkı gözle görünür dalgaboyundakiler gibi sünüyorlar ve yön olarak "kırmızıdan yana kaymış" oluyorlar. Ve zaten genelde tek bir dalgaboyuna bakmıyoruz, atomların kendilerine has spektrumlarının Dünya'dakine nazaran ne kadar kaymış olarak geldiğine bakıyoruz.
- Maviye kayma (Blueshift)
Nadiren de olsa tersi de yaşanıyor; yani ışık, maviye kaymış olarak da gelebiliyor. Bu, o ışığın bize yaklaşan bir kaynaktan geldiğine işaret ediyor. ... Mesela Andromeda Galaksisi bize hızla yaklaştığı için, ondan yola çıkan ışık bize biraz maviye kaymış olarak geliyor.
- Hubble Sabiti
Her neyse, işte bu kırmızıya kayma miktarlarına bakarak, "Hubble Sabiti" denen bir sabiti belirliyoruz. Karanlık enerji videosunda detaylarını anlattığım Hubble Sabiti, aslında teknik olarak bir sabit değil, bir parametre; yani zamanla değişiyor. Ama o kadar yavaş değişiyor ki, şimdilik bunu sabit gibi düşünebiliriz. Ve Hubble Sabiti, aslında Evren'in genişleme hızının da bir ölçüsü: Şu anki ölçümlere göre Hubble sabiti, 70 kilometre bölü saniye bölü Megaparsek civarında: Yani Evren, her 1 megaparsek uzunluk boyunca, yani her 30 kentilyon kilometre, yani her 30 milyar kere milyar kilometre boyunca, saniyede 70 kilometre civarında bir hızla genişliyor.
- Hubble Yasası
Hubble Yasası'na göre genişleme hızı, mesafeyle Hubble sabitinin çarpımına eşit.
- Friedmann Denklemleri
Bu hesabımıza bir "düzeltme faktörü" eklememiz gerekiyor. Nasıl hesaplandığının detaylarına burada girmeyeceğim bu faktör, büyük Sovyet fizikçi Alexander Friedmann'ın, 1922'de Einstein'ın alan denklemlerinden türettiği Friedmann Denklemleri'nden geliyor.
- Λ-CDM Kozmolojisi
Bu hassasiyeti bize veren şey, şu anda en yaygın kabul gören modern kozmoloji teorisi olan “Λ-CDM Kozmolojisi”. Bu çatı teori, Büyük Patlama Teorisi, Genel Görelilik Teorisi, parçacık fiziğinin Standart Modeli, izotropi, homojenite, karanlık madde (ki ismindeki "CDM", "cold dark matter", yani "soğuk karanlık madde"ye karşılık geliyor) ve karanlık enerji (ki ismindeki Lambda, karanlık enerji olduğu düşünülen kozmolojik sabite karşılık geliyor)... İşte bunlar gibi sayısız diğer teori ve gözlemi bir araya getiren, çok kapsamlı bir teori. ... Teorinin öngördükleriyle deneysel araçlarımızın topladığı veriler kusursuza yakın bir şekilde örtüşüyor.
- Karanlık madde (CDM)
Karanlık madde (ki ismindeki "CDM", "cold dark matter", yani "soğuk karanlık madde"ye karşılık geliyor) — Λ-CDM çerçevesinde yer alan ve adından da anlaşılacağı üzere soğuk karanlık maddeyi ifade eden bileşen.
- Karanlık enerji (Lambda / kozmolojik sabit)
Karanlık enerji (ki ismindeki Lambda, karanlık enerji olduğu düşünülen kozmolojik sabite karşılık geliyor) — Λ-CDM modelinde Evren'in ivmeli genişlemesini sağlayan bileşen olarak anılan kozmolojik sabit.
- Işık yorulması (Yorgun Işık Hipotezi)
İlk olarak 1929 yılında Fritz Zwicky tarafından ileri sürülen ışık yorulması (veya daha resmi adıyla "yorgun ışık hipotezi"), fotonların kaynaktan gözlemciye ulaşana kadar birçok parçacıkla etkileşmesi gerektiğini, bu sırada ışığın doğası gereği "ışıdığını" ve bu sırasında da adeta "yorularak", kırmızıya kayma miktarının değişmesi gerektiğini öngören, daha ileri sürüldüğü anda Zwicky'nin ta kendisi tarafından çürütülmüş bir hipotez. ... Gupta bu ölü hipotezi diriltmeyi seçti. ... Ama sadece kırmızıya kaymayı değiştirirseniz, kozmolojik gözlemlerin hepsi çöker ve kimse sizi kaale almaz. Dolayısıyla yeni hipotezini kozmolojinin çoğuyla uyumlu tutabilmek için ışık hızı, kütleçekim sabiti ve Planck sabiti gibi evrensel sabitlerin aslında zamanla, hep birlikte değiştiğini de varsaymak zorundaydı.
- Evrensel sabitler (ışık hızı, kütleçekim sabiti, Planck sabiti)
Gupta, kozmolojinin çoğuyla uyumlu tutabilmek için ışık hızı, kütleçekim sabiti ve Planck sabiti gibi evrensel sabitlerin aslında zamanla, hep birlikte değiştiğini de varsaymak zorundaydı. Bu varsayım aslında fizikçiler tarafından üzerinde durulan bir ihtimal olsa da, bugüne kadar bu sabitlerin değiştiğini gösteren çok çok az sayıda bulguya rastlandı ve o bulgular da hep tartışmalı oldu.
- Kozmik Mikrodalga Artalan Işıması (CMB) / Kara cisim ışıması
Bugüne kadar insanlığın en hassas şekilde yapabildiği ölçümlerden biri olan kozmik mikrodalga artalan ışımasında gördüğümüz kara cisim ışıması miktarı, yeni teorinizle uyumsuz hale geliyor.
- Radyoaktif elementlerin bozunması (ör. uranyum)
Uranyum gibi Evren'in olası yaş aralığıyla kıyaslanabilen uzunluktaki bozunma hızına sahip olan radyoaktif elementlerin bozunma miktarı, Evren'imizin tahmini yaşının izin verdiğinden daha yüksekse, o zaman da bir sorun var demektir. ... Örneğin Gupta’nın hipotezinin çalışabilmesi için sabitlerde meydana gelmesi gereken değişim miktarı, ... uranyumun son 4 milyardır Dünya’da deneyimlediği radyoaktif ışıma miktarı sayesinde bildiğimiz değerlerden milyarlarca kat daha fazla. Bu, hipotezi olanaksız hale getiriyor.
- Elektromanyetik spektrum
Farklı dalgalara farklı isimler versek bile, aslında hepsi aynı elektromanyetik spektrumun parçalarından ibaretler. Dolayısıyla onlar da, tıpkı gözle görünür dalgaboyundakiler gibi sünüyorlar ve yön olarak "kırmızıdan yana kaymış" oluyorlar.
- Ockham'ın Usturası (Occam's Razor)
Aynı şeyi açıklayan modeller arasından en az varsayıma dayananın doğru olma ihtimalinin daha yüksek olduğunu söyleyen Ockham’ın Usturası prensibi.