Maymunlar Taş Devrine Girdi mi?!

1,2 Mn görüntülenme03.12.2023
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıMaymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?
Derinlemesine

Özet

Video, insan dışı primatların alet kullanımı ve alet yapımı konusundaki gözlemleri, bunun insan tarihindeki Taş Devri kavramıyla karşılaştırılmasını ve primat arkeolojisi alanındaki bulguların ne anlama gelebileceğini tartışıyor. Şempanzeler, kapuçinler, bonobolar ve diğer maymunların ürettiği taş parçacıklar ve alet benzeri davranışların, bazı türlerin uzun zamandır 'Taş Devri' benzeri bir kültüre sahip olabileceğine dair ipuçları sunduğu öne sürülüyor.

Terimler

  • Alet kullanabilmek

    Bir hayvanın alet kullanabiliyor olması, o hayvanın, ulaşmak istediği şeyle tamamen alakasız gibi gözüken bir taş veya sopa parçasını kullanarak, kendisiyle ulaşmak istediği o şey arasındaki engeli kaldırabileceğini fark edebilecek kadar zeki olması demek. Yani o hayvan, o aleti daha kullanmadan, sadece zihninin içinde düşünerek onu nasıl kullanabileceğini, nasıl manipüle edebileceğini, hedefine nasıl götürebileceğini kurgulayabiliyor. Bu, çok üst düzey bir bilişsel yetenek.

  • Alet yapmak

    Çünkü sadece doğada bulunan yapı ve şekilleri kullanarak yaban hayattaki engelleri aşmaya çalışmak yetmez. İhtiyacınız olduğunu bildiğiniz (veya hayal edebildiğiniz), ama doğada henüz bulunmayan bir şeyi oldurmak. Üretmek... Yaratmak... Alet yapımı, adeta bilişsel bir devrim!

  • Taş Devri

    Taş Devri, 3 büyük ve önemli gruptan oluşuyor: İlki, aletlere dayalı insan kültürünün başladığı 'Alt Paleolitik' periyot. (Genel anlatım olarak) Taş Devri, o ilk taşı diğer taşa vurarak ihtiyaçlarımıza göre şekillendirebileceğimizi anlamamız sayesinde başlayan ve insanlık tarihinin büyük bir kısmını kapsayan dönemdir.

  • Alt Paleolitik

    Aletlere dayalı insan kültürünün başladığı 'Alt Paleolitik' periyot. Günümüzden 2.5 ila 3.5 milyon yıl önce, Homo cinsinin ilk üyelerinin ortaya çıktığı dönemde başlayan bu periyot, kabaca Homo sapiens'in ortaya çıkışı ve yükselişine kadar, yani günümüzden 200-300 bin yıl öncesine kadar devam etti. Yani 3 milyon yıl süren bu periyot boyunca bizler tamamen avcı toplayıcıydık, henüz tarımı keşfedememiştik. Var oluşumuz, aletlerimiz sayesinde alt edebildiğimiz vahşi hayvanlara, kuşlara, balıklara ve kendi ellerimizle, yerinde topladığımız yaban meyvelerine, çerezlere ve yemişlere bağlıydı.

  • Litik çekirdek

    İki taşı birbirine doğru açıyla ve hızda vurduğumuzda, taşlardan daha yumuşak olan ve 'litik çekirdek' dediğimiz taş... (yani) pulcukların koptuğu taştır.

  • Litik pulcuk (pulcuk)

    Litik pulcuk veya kısaca 'pulcuk' denen küçük ve sivri parçalar, iki taşı birbirine vurduğumuzda litik çekirdekten kopan parçalardır. Sonradan bu pulcukları bıçak, balta ucu ve mızrak ucu olarak kullanabileceğimizi fark ettik.

  • Oldowan Kültürü

    Önce daha küçük pulcukları kullanarak bugün 'Oldowan Kültürü' dediğimiz alet kültürünü geliştirdik.

  • Aşölyen Kültür

    Sonrasındaysa daha iri pulcuklara dayalı 'Aşölyen Kültür' evrimleşti.

  • Homo sapiens

    Homo sapiens'in ... 300.000 yıl kadar önce, Homo heidelbergensis isimli atasından kopup, en yakın kuzenleri olan Neandertallerden ayrılarak ortaya çıkışı, 'Orta Paleolitik' dediğimiz dönemi başlattı.

  • Homo heidelbergensis

    Homo sapiens'in atasından biri olarak bahsedilen tür; Homo sapiens'in yaklaşık 300.000 yıl kadar önce bu atadan kopup ortaya çıktığı ifade ediliyor.

  • Homo neanderthalensis (Neandertaller)

    En yakın kuzenlerimiz olan Neandertaller. O dönemde Dünya'ya en az bizim kadar hakim olan Neandertaller, yaşlılarına özel bakım verecek ve ölülerinin arkasından ritüeller sergileyecek kadar karmaşık bir bilişsel kapasiteye ve kültüre erişmişti. Bu kültürün bir parçası olarak ortaya çıkan Musteryen Aletler, Neandertallerin bizimkinden daha güçlü olan kavrama kuvvetiyle örtüşen özelliklere ve bizim üretebildiğimizden daha sivri uçlara sahipti.

  • Orta Paleolitik

    Homo sapiens'in ortaya çıkışıyla başlayan 'Orta Paleolitik' dönemi, günümüzden 28.000 yıl öncesine kadar devam etti. Bu noktada artık aletlerimiz daha karmaşıktı ve döneme hükmeden aletler büyük ölçüde Neandertallerinkiydi.

  • Musteryen Aletler

    İşte bu kültürün bir parçası olarak ortaya çıkan Musteryen Aletler, Neandertallerin bizimkinden daha güçlü olan kavrama kuvvetiyle örtüşen özelliklere ve bizim üretebildiğimizden daha sivri uçlara sahipti.

  • Üst Paleolitik

    Günümüzden 12.000 yıl önce, kabaca Göbeklitepe'nin inşaasına ve tarımın keşfine denk gelen zamanlara kadar süren bu periyotta alet yapma konusunda iyice uzmanlaştık. Aletlerimiz giderek daha çeşitli ve karmaşık hale gelmeye başladı; yiyeceğe erişimde daha da ustalaştık.

  • Dart

    Dart denen ve nefesle üflenerek fırlatılan oklar.

  • Bronz Çağı

    Taşlardan sonra 1300 yıl kadar sürecek olan Bronz Çağı.

  • Demir Çağı

    Bronz Çağı'nın sonrasındaki dönem; medeniyetimizin bugüne kadar geldiği süreç içinde yer alan çağlardan biri.

  • Çelik

    Artık sadece demir de değil, karbonla güçlendirilmiş demir olan çeliği kullanıyoruz.

  • Primat Arkeolojisi

    Son 12-13 yıldır 'Primat Arkeolojisi' denen bir saha; (metinde bunun) primatların alet kullanımı/üretimine ve dolayısıyla günümüzde Taş Devri'ne girdikleri iddiasına dair araştırmaları doğurdu.

  • Mikrobik yaşam

    Halihazırda olan yaşam, özellikle de mikrobik yaşam, yaşamın sıfırdan ve yeniden başlayabileceği her yeri işgal etmiş halde. Dolayısıyla bazı kimyasal moleküller yüzeydeki tatlı sularda veya okyanus altındaki hidrotermal bacaların etrafında biyokimyasal bir karmaşıklaşma yoluna girseler bile, civarlarında halihazırda bulunan canlılığa yemek olmanın ötesine geçemiyorlar.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Alet kullanmak ya da alet yapmak sadece insana özgüdür.

    Birçok insan dışı primatın alet kullandığı ve bazı vakalarda litik üretim yaptığı gözlenmiştir; dolayısıyla alet kullanımı insanlara özgü değildir.

  • Alet kullanan bir tür otomatik olarak insan benzeri medeniyetler inşa edecektir.

    Taş alet kullanımı bir gelişme göstergesi olabilir ama bir türün Bronz veya Demir Çağı gibi insan benzeri medeniyetlere ulaşması zorunlu değildir; evrimde bir amaç yoktur.

  • Evrimde nihai amaç insanı yaratmaktır; diğer maymunlar da mutlaka insanlaşmalıdır.

    Evrim teleolojik değildir; insan soy hattı rastlantılar ve özel koşullar sonucu ortaya çıkmıştır ve diğer türlerin aynı yolda ilerlemesi beklenmez.

  • Günümüzde yeni yaşam formları kolayca ortaya çıkabilir çünkü yaşam başlangıcı ilkinin tekrarı gibidir.

    Mevcut hayat özellikle mikrobiyal yaşam çevredeki uygun nişleri doldurduğu için yaşamın sıfırdan yeniden başlaması ve yerleşmesi günümüzde pek mümkün değildir.

  • Maymunların taş alet üretimi yakın zamanda başladı ve buna yeni başlamış olabilirler.

    Kapuçinler gibi bazı türlerin litik üretimini yüzlerce veya binlerce yıl süren gelenekler halinde sürdürmüş olabileceğine dair işaretler vardır; yani yeni bir davranış olmayabilir.

  • Bilimsel çalışmalar primatlarda taş alet yapma yetisinin kesin ve tutarlı olduğunu gösteriyor.

    Akademik çalışmalar çelişkili sonuçlar veriyor; bazı deneyler primatların insan gösterimi olmadan tutarlı biçimde taş alet yapamadığını göstermiştir.

  • Eğer primatlar taş alet yapıyorsa, insan müdahalesi bu sürece dahil değildir.

    Bazı vakalarda primatlar alet yapmayı insan modellemesi sayesinde öğrenebiliyor; dolayısıyla insan gözlem ve müdahalesi kültürel aktarımda rol oynayabilir.

Sorular

  • Maymunlar Taş Devri'ne girdi mi?

    Bazı primatologların gözlemlerine göre şempanzeler ve kapuçinler gibi türler litik pulcuklar üreterek Taş Devri benzeri bir aşamaya girmiş olabilirler, ancak bunun sonuçları ve kapsamı kesin değildir.

  • İnsan dışı primatlar alet kullanabiliyor mu?

    Evet; orangutan, goril, makak, şempanze, bonobo ve kapuçin gibi birçok primat farklı amaçlarla alet kullanmaktadır.

  • Alet kullanmak ile alet yapmak arasındaki fark nedir?

    Alet kullanmak mevcut nesneleri hedefe ulaşmak için kullanmak iken, alet yapmak zihinde tasarlama ve mevcut olmayan bir nesneyi üretmeyi gerektirir ve daha karmaşık bilişsel süreçler içerir.

  • Taş Devri hangi dönemlerden oluşur ve ne zaman başladı?

    Taş Devri Alt Paleolitik, Orta Paleolitik ve Üst Paleolitik olarak üç ana döneme ayrılır; Alt Paleolitik yaklaşık 2.5–3.5 milyon yıl önce başladı ve insanlığın büyük bölümünün yaşamı Taş Devri'nde geçti.

  • Kapuçinlerin kırdığı taşlardan çıkan pulcukların önemi nedir?

    Kapuçinlerin kırdığı taşlardan oluşan pulcuklar, insan yapımı pulcuklarla neredeyse birebir aynı nitelikte bulunmuş ve bu türlerin uzun zamandır litik üretim yapıyor olabileceğini düşündürmüştür.

  • Primat Arkeolojisi nedir?

    Primat Arkeolojisi, primatların ürettiği maddi kültür kalıntılarını (örneğin taş alet izleri) inceleyerek insan dışı türlerin kültürel etkinliklerini arkeolojik yöntemlerle araştıran yeni bir alandır.

  • Maymunların taş alet üretmesi onların insanlaşacağı anlamına mı gelir?

    Hayır; taş alet kullanımı/üretimi benzer teknolojik basamaklara işaret edebilir fakat evrimde ‘‘insanlaşma’’ gibi bir amaç yoktur ve benzer bir gelişim zinciri zorunlu değildir.

  • Neden bugün yeni canlı formları kolayca ortaya çıkmıyor?

    Çünkü mevcut mikrobiyal ve diğer yaşam formları çevredeki nişleri işgal etmiş durumda, bu yüzden sıfırdan yeni yaşamın ortaya çıkması ve yerleşmesi zorlanıyor.

  • Şempanzeler kendi başlarına taş alet yapabiliyor mu?

    Bazı doğa gözlemleri ve bulgular olsa da deneyler şempanzelerin çoğunlukla insan gösterimi olmadan tutarlı şekilde karmaşık taş alet yapamadığını göstermiştir.

  • Maymunların Taş Devri olması neden önemli olabilir?

    Çünkü bu, kültür sahibi türlerin yalnızca insan olmadığını gösterir ve insan-maymun ortak alanlarında bulunan arkeolojik kalıntıların doğru şekilde yorumlanması için önem taşır.

Ön Bilgiler

  • Temel evrimsel biyoloji bilgisi (türler, evrimsel süreçler)
  • İnsanlık tarihinin Paleolitik dönemleri hakkında genel bilgi
  • Arkeolojik alet sınıflandırmaları (Oldowan, Acheulean, Mousterian gibi terimler) hakkında temel anlayış
  • Primat davranışları ve etolojiye dair temel kavrayış
  • Kültür ve kültürel aktarım kavramlarına aşinalık
  • Bilimsel araştırma yöntemleri ve alan çalışması/davranış gözlemleri hakkında genel bilgi

Tarihsel Bağlam

  • 20. Yüzyılın başı: Antropologların insanı 'alet yapan hayvan' olarak tanımlaması
  • 1960'lı yıllar: Jane Goodall'ın şempanzeleri yakından gözlemeye başlayarak insan dışı primatlarda alet kullanımını göstermesi
  • Yaklaşık 3 milyon yıl önce: İlk taş alet yapımının başlaması (metinde belirtilen erken başlangıç)
  • Alt Paleolitik dönem: Taştan pulcuklar üreterek Oldowan alet kültürünün başlaması
  • Alt Paleolitik sonrası: Aşölyen kültürünün (daha iri pulcuklara dayalı aletler) evrimi
  • ~300.000 yıl önce: Homo sapiens'in Homo heidelbergensis'ten ayrılması ve Neandertallerden kopuşu
  • Orta Paleolitik dönem: Homo sapiens'in Afrika'dan çıkarak dünyaya yayılmaya başlaması
  • Orta Paleolitik dönem: Ateşin kontrolünün gerçek anlamda kullanılmaya başlanması
  • Orta Paleolitik dönem: Takı ve boyalarla süslenme ile duvar resimleri ve simgesel anlatımların başlaması
  • Orta Paleolitik dönem: Koordine ve büyük gruplarla avlanmaya geçiş ve artan sosyal işbirliği
  • Musteryen dönemi: Neandertallerin Musteryen aletleri üretmesi ve yaşlılarına bakım, ritüel gibi karmaşık davranışlar sergilemesi
  • Üst Paleolitik dönem: Daha karmaşık aletlerin (dartlar, su altı mızrakları, balık oltaları, yağ lambaları, ipler vb.) ve simgesel kayıtların yaygınlaşması
  • Üst Paleolitik dönem: Asya ve Avrasya'ya yayılma ve Neandertallerin soyunun tükenmesi
  • ~12.000 yıl önce: Göbeklitepe'nin inşası ve tarımın keşfiyle üst Paleolitik sonrası dönüşüm
  • Taş Devri sonrası: Bronz Çağı'nın gelişmesi (metinde yaklaşık 1300 yıl sürdüğü belirtilmiş) ve ardından Demir Çağı'na geçiş
  • Günümüz/son yıllar: Primat Arkeolojisi alanının son 12-13 yılda ortaya çıkması
  • Günümüz/son yıllar: Brezilya kapuçinlerinin yüzlerce hatta binlerce yıldır litik pulcuklar ürettiğine dair gözlemler
  • Günümüz/son yıllar: Bonoboların çubukları kaldıraç gibi kullanma, sivri taşlarla kemik kırarak ilik çıkarma ve dallardan mızrak yapma gibi gelişmiş alet kullanım davranışları gözlemleri
  • Günümüz/son yıllar: İnsanlarla bir arada yaşayan bonoboların mangal yakma davranışları ve şempanzelerin pişmiş eti çiğ ete tercih ettikleri gözlemleri
  • Günümüz/son yıllar: Orangutanlarda giysi ve çarşaf yıkama benzeri insanı andıran davranışların gözlenmesi
  • Deneysel çalışmalar: Şempanzelere malzemeler sağlanıp teşvik edilmesine rağmen insanların gösterimi olmadan anlamlı taş alet üretimi yapamamaları; insan gösterimiyle öğrenebilmeleri
  • 20. Yüzyılın başı
  • 1960'lı yıllar
  • Son 12-13 yıl
  • Taş Devri
  • Alt Paleolitik, yaklaşık 2,5–3,5 milyon yıl önce – ~200–300 bin yıl önce
  • Oldowan Kültürü
  • Aşölyen Kültür
  • Orta Paleolitik, Homo sapiens'in ortaya çıkışı ~300.000 yıl önce – ~28.000 yıl önce
  • Musteryen (Mousterian)
  • Üst Paleolitik, günümüzden ~28.000 yıl – ~12.000 yıl öncesi
  • Göbeklitepe dönemi, ~12.000 yıl önce
  • Bronz Çağı, yaklaşık 1300 yıl süren dönem (metinde belirtilen süre)
  • Demir Çağı
  • Homo cinsinin varoluşu, yaklaşık 2 milyon yıl
  • Taş Devri'nin toplam süresi, 2,5 milyon yıldan uzun

Kişiler

  • Jane Goodall

    1960'lı yıllarda şempanzeleri yakından gözlemeye başlayarak primatlarda alet kullanımı bulgusunu ortaya koyan bilim insanı olarak anıldı.

  • Furkan Öztürk

    Harvard Üniversitesi'nden olduğu belirtilerek, yaşamın başlangıcını konuştukları canlı yayında yer alan kişi olarak anıldı.