- Higgs Bozonu
Skaler olduğu bilinen tek bozon; Higgs Alanı içinde meydana gelen dalgalanmaların adı. Higgs Mekanizması'nı ispatlayan parçacıktır. Doğada nadiren (yaklaşık 10 milyar çarpışmada 1 kez) oluşur ve oluştuğunda çok hızlı bozunur, bu yüzden tespit edilmesi zordur. Medyada sıkça "Tanrı Parçacığı" olarak pazarlanmıştır ancak bu isim bilim çevrelerinde tercih edilmez. Higgs Bozonu, atom altı temel parçacıkların kütle kazanmasında Higgs Alanı aracılığıyla rol oynar ama makro ölçekli cisimlerin (ör. proton, insanlar) kütlesinin çoğunun kaynağı değildir.
- Tanrı Parçacığı
Higgs Bozonu'na medya tarafından verilen popüler (ve tartışmalı) takma ad. Adın ortaya çıkışı yayıncı editörlerin başlığı kısa ve sansasyonel yapmak istemesine dayanır; bilim çevreleri bu ismin yanıltıcı olduğunu düşünür.
- Higgs Alanı
Uzay-zamanı kaplayan bir fiziksel alan. Diğer parçacıklar (ve Higgs Bozonu’nun kendisi) bu alan ile etkileştiğinde "kütle" dediğimiz özelliği kazanırlar. Evren’in başlangıcında Higgs Alanı yokken parçacıklar kütlesizdi; Higgs Alanı oluşunca parçacıklar etkileşime girip ilk kütlelerini elde ettiler.
- Standart Model
Fiziğin kalbinde yer alan ve madde, anti-madde ve etkileşimler olmak üzere üç büyük ayağı olan temel teori. Evren’deki (kütleçekim hariç) her şeyi parçacıklar ve bunlar arasındaki etkileşimler olarak tarif etmeye yarar; 24 temel parçacıktan bahsedilir ve kuvvet taşıyıcıları (bozonlar) ile madde parçacıklarını kapsar.
- Madde
Etrafımızda gördüğümüz, belli bir kütleye, elektrik yüküne ve kuantum mekanik bazı niteliklere (ör. spin, renk) sahip olan şeylerin genel adı. Standart Model bağlamında atom altı parçacıkların oluşturduğu yapı.
- Antimadde
Maddeyle her açıdan aynı özelliklere sahip ama elektrik yükü bakımından zıt olan yapı. Madde ve antimadde temas ettiğinde "yok oluş" (annihilation) denen bir olayla büyük enerji açığa çıkar. Büyük Patlama'da eşit miktarda oluşmalarına rağmen günümüzde madde üstün gelmiştir (Baryon Asimetrisi Problemi).
- Kuark
Maddeyi oluşturan temel parçacıklardan biri; altı çeşidi (yukarı, aşağı, tuhaf, cazibeli, üst, alt) vardır. Kuarklar kendi başlarına bulunamaz, her zaman diğer kuarklarla bir arada (iki veya üçlü) olması gerekir. Kuarklar Güçlü Çekirdek Kuvveti ile etkileşirler.
- Lepton
Kuarkların aksine kendi başına bulunabilen atom altı parçacık grubu. En meşhuru elektron olup diğerleri muon, tau ve bunların nötrinolarıdır. Leptonlar Güçlü Çekirdek Kuvveti’nden etkilenmezler.
- Fermiyon
Maddeyi oluşturan kuark ve leptonların toplamına verilen isim. Antimadde tarafındaki karşılıkları antifermiyonlardır.
- Proton
İçinde 2 "yukarı" (up) ve 1 "aşağı" (down) kuark bulunduran, atom çekirdeğinde bulunan parçacık.
- Nötron
İçinde 2 "aşağı" (down) ve 1 "yukarı" (up) kuark bulunduran, atom çekirdeğinde bulunan parçacık.
- Kuantum Kromodinamiği (QCD)
Kuarkların birbirleriyle nasıl etkileştiğini izah eden teori. 'Kroma' Yunancada "renk" demektir ve QCD'de kuarkların taşıdığı "renk" adı verilen kuantum özelliğiyle (gerçek renklerle ilgisi yok) çalışılır; renk yükleri uygun kombinasyonlarda birleşerek renk-nötr (beyaz) durumlar oluştururlar.
- Renk (color) (kuantum özelliği)
Kuarkların Kuantum Kromodinamiği bağlamında sahip olduğu soyut kuantum özelliği; gerçek rengin hiçbir alakası yoktur. Kuarklar yalnızca renk-nötr kombinasyonlarda bir araya gelebilirler (ör. kırmızı+yeşil+mavi veya renk-anti-renk çiftleri).
- Gluon
Güçlü Çekirdek Kuvveti'ni taşıyan bozonlar; kuarklar arasındaki etkileşimi sağlayan ve söz konusu kuantum dalgalanmalarının bulunduğu denizi oluşturan parçacıklar.
- Akı tüpü (flux tube)
İki veya üç kuark arasında oluşan, o kuarkların varlığı nedeniyle kuantum dalgalanmalarının baskılandığı ve adeta bir "hiçlik" yaratan bölge. Bu akı tüpü uzadıkça içine enerji gider; enerji belli bir seviyeye ulaşınca bu enerji yeni bir kuark-antikurak çiftine dönüşerek kütle (kuark) oluşturur.
- Kuantum vakum dalgalanmaları (hiçlik)
Evren'de boşalttığımızda bile geriye kalan, kuantum dalgalanmaları barındıran vakum durumu. Kuarklar arasındaki akı tüpünde bu dalgalanmalar baskılanır ve arada adeta bir hiçlik oluşur.
- Bozon
Doğadaki kuvvetlerle ilgili olan ve bu kuvvetleri taşıyan parçacıklar; bilimsel adıyla 'kuvvet taşıyıcılar'. Örnekler arasında foton, gluon, W ve Z bozonları bulunur.
- Foton
Işığın paketçikleri; Elektromanyetik Kuvveti taşıyan bozon. Elektromanyetik alanda meydana gelen dalgalanmaların taşıyıcısı/taşıyan parçacığıdır.
- W ve Z bozonları
Zayıf nükleer kuvveti taşıyan bozonlar. Bu bozonların teoride kütlesiz olmaları beklenirken gerçekte kütleleri vardır; Higgs Mekanizması bu soruna çözüm getirir.
- Vektör bozonu
Büyüklüğe ve yöne sahip özellikleri (vektörleri) taşıyan bozon grubu; örneğin foton, gluon, W ve Z bozonları bu gruba girer.
- Skaler bozon
Sadece bir büyüklüğü olan, yönü olmayan bozon türü. Bugüne kadar skaler olduğu bilinen tek bozon Higgs Bozonu'dur.
- Higgs Mekanizması
Teoride kütlesiz olması gereken bozonların gerçekte neden kütleye sahip olduklarını açıklayan fikir: Bozonlar (ve diğer parçacıklar) bir alan (Higgs Alanı) ile etkileştikleri için kütle kazanırlar. Peter Higgs'in ileri sürdüğü bu fikir, Higgs Bozonu'nun keşfiyle doğrulanmıştır.
- Parçacık hızlandırıcı
Parçacıkları çok yüksek enerjilere çıkarıp çarpıştırarak nadir parçacıkları (ör. Higgs Bozonu) üretmeyi sağlayan büyük deney tesisleri. Higgs'i bulmak için çok büyük hızlandırıcılar ve çok sayıda çarpışma gerekiyordu.
- Parçacık bozunması
Kararsız bir parçacığın daha hafif parçacıklara dönüşmesi süreci. Higgs Bozonu çok hızlı bozunduğu için doğrudan gözlemlenmesi zor, bozunma ürünlerinin imzasına bakılarak tespit edilir.
- E=mc^2 (kütle-enerji eşdeğerliliği)
Enerjinin kütleye (ve kütlenin enerjiye) eşdeğer olduğunu belirten ünlü denklem; bu nedenle bir akı tüpüne giren enerji belli bir seviyeye ulaşınca o enerji kütleye yani yeni kuarklara dönüşebilir (m=E/c^2).
- Annihilation (yok oluş)
Madde ile antimadde temas ettiğinde gerçekleşen olay; bu temas sonucunda iki madde yok olur ve yerine büyük miktarda enerji açığa çıkar.
- Baryon Asimetrisi Problemi
Büyük Patlama'dan kısa süre sonra eşit miktarda madde ve antimadde oluşmasına rağmen günümüzde maddenin antimaddeye üstün gelmesinin sebebini açıklayamayan problem; neden madde kaldı sorusunu içerir.
- Pozitron
Elektronun antimadde karşılığı (anti-elektron). Tarihsel olarak "anti-elektron" yerine "pozitron" olarak adlandırılır. Tıpta PET taramalarında açığa çıkan bir parçacıktır.
- Pozitron Emisyon Tomografisi (PET)
Vücudun içinin görüntülenmesinde kullanılan tıbbi tarama yöntemi; genelde florodeoksiglikoz-18 (FDG-18) gibi radyoaktif bir şeker enjekte edilir, bu madde bozunurken pozitronlar salar ve tarayıcı bu pozitronları yakalayarak iç görüntüyü oluşturur.
- Florodeoksiglikoz-18 (FDG-18)
PET taramalarında kullanılan radyoaktif bir şeker molekülü; hücrelerce alındığında bozunup pozitron salar ve bu sayede vücudun iç görüntülenmesine olanak sağlar.
- Karanlık Madde
Evren’in yaklaşık %27'sini oluşturan ve evrendeki kütlenin %85'ine denk gelen, bilinen maddeyle (Standart Model parçacıklarıyla) sadece kütleçekim yoluyla etkileştiği düşünülen gizemli madde türü. Higgs Bozonu ve Higgs Mekanizması, karanlık maddeyi anlama konusunda anahtar olabilecek araştırma alanlarından biridir.
- Kütleçekim Kuvveti
Doğadaki dört temel kuvvetten biri; Standart Model tarafından henüz başarılı şekilde açıklanamayan kuvvet. Evrenin büyük ölçekli yapılarında belirleyici rol oynar.
- Elektromanyetik Kuvvet
Doğadaki dört temel kuvvetten biri; elektrik ve manyetizma olaylarını açıklar. Taşıyıcısı fotondur.
- Güçlü Çekirdek Kuvveti
Doğadaki dört temel kuvvetten biri; kuarkları bir arada tutan kuvvet. Taşıyıcıları gluonlardır ve atom çekirdeğini bir arada tutmada kritik rol oynar.
- Zayıf Çekirdek Kuvveti
Doğadaki dört temel kuvvetten biri; radyoaktif bozunma ve bazı temel parçacık dönüşümlerinden sorumludur. Taşıyıcıları W ve Z bozonlarıdır.