Sonsuzluğun Sonu: Sonsuz, Ne Kadar Büyük? Sonsuzdan Büyük Sonsuzlar Olabilir mi?

438 B görüntülenme28.01.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıZeno Paradoksu Nedir? Zeno'nun Dikotomi Paradoksunun Çözümü, Matematikte Değil, Fizikte Olabilir mi?
Derinlemesine

Özet

Video, sonsuzluk ve sınırsızlık kavramlarını matematiksel ve fiziksel bağlamda ayırarak açıklar; farklı büyüklükte sonsuzluklar (kardinalite ve ordinalite), Alef sıfır, Omega ve Zeno paradoksunun modern fizik ve matematikle çözümlerine değinir. Ayrıca matematiksel modelleme ile fiziksel gerçeklik arasındaki farklara ve fiziksel teorilerde neden "sonsuz" ifadelerle karşılaşıldığına örnekler verilir.

Terimler

  • Sonsuzluk

    Sonsuzluk bir sayı değil, bir kavram. Genelde 'sonsuz sayıda' diye konuşurken dilsel ve matematiksel olarak hatalı bir şeye gidiyoruz; sonsuz demek, saymayı bir noktada durdurup 'bir tane daha' diyeceğimiz bir sayı olduğu anlamına gelmez. Sonsuzluğun temelinde yatan şey şudur: saymaya başlayıp 1-2-3-4 diye ne kadar ileri giderseniz gidin her zaman ulaştığınız sayıya bir daha ekleyerek daha büyük bir sayıya ulaşmanız mümkündür. Matematikte bir kümenin elemanlarını saymak amaçsa (kardinalite) içine ne kadar eleman eklerseniz ekleyin bazı sonsuzluk türleri hep aynı büyüklükte kalabilir.

  • Doğal sayılar kümesi

    Sayma sayıları olarak adlandırılan ve 1, 2, 3, 4 ... şeklinde ilerleyen küme. Bu kümede sonsuzluk kavramı olarak karşımıza çıkar; çünkü 1,2,3,... diye saydıkça her zaman bir tane daha ekleyerek daha ileri gitmek mümkündür.

  • Tam sayılar (negatif sayılar)

    Pozitif, negatif ve sıfırı içeren tam sayılar kümesi. Negatif yönde gitseğinizde de ne kadar negatif sayı sayarsanız sayın bir tane daha ekleyerek daha küçük sayılara (daha negatif değerlere) ulaşmanız mümkündür. Pozitif sayıları içeren doğal sayılar kümesi ile tam sayılar kümesinin sonsuzluk büyüklükleri matematiksel olarak eşit kabul edilir.

  • Kardinalite

    Bir küme içerisindeki elemanları sayma amacı; matematikte bir kümenin eleman sayısını belirtmek için kullanılan kavram. Eğer amacımız bir küme içerisindeki elemanları saymak ise buna matematikte kardinalite adı veriliyor. Sonsuz kümelerde içine ne kadar eleman eklerseniz ekleyin bazen aynı büyüklükte kalma gibi özellikler görülebilir.

  • Alef sıfır (ℵ₀)

    Matematikte sayma sayıları gibi certain (sayılabilir) sonsuzluk türlerine verilen isimlerden biri. 'Alef sıfır' adı verilir; Alef İbranice'deki birinci harfe karşılık geliyor ve 'sıfır' burada üretebileceğimiz en küçük sonsuzluk kümesinden bahsettiğimizi ifade ediyor. Doğal sayıların oluşturduğu ve sayılabilir sonsuzluğu temsil eden büyüklüğe Alef sıfır denir.

  • Reel sayılar (0 ile 1 arasındaki)

    0 ile 1 sayısı arasında kalan reel sayılar, örneğin 1/2, 7/8 gibi sayılar; bu aralıkta sonsuz tane sayı üretilebilir. Videoda sorulduğu şekilde: bu sonsuzluk mu daha büyük yoksa doğal sayılar kümesinin oluşturduğu sonsuzluk mu? Anlatımda bu iki sonsuzluğun birbirine eşit olduğu (söz konusu bağlamda eşit sonsuzluklar oldukları) ifade ediliyor.

  • Sınırsızlık (sınırsız ile sonsuz arasındaki fark)

    Bir şeyin sınırsız olması sonsuz olduğu anlamına gelmez. Örneğin dünyanın yüzeyi üzerinde ne kadar yol kat ederseniz edin yüzeyin dışına çıkamazsınız; yüzeyin bir sınırı yoktur yani iki boyutlu olarak sınırsızdır. Ancak dünyanın yüzey alanı ölçülebilir ve sonlu bir sayıdır (yaklaşık 5.110.1 milyon kilometre kare). Dolayısıyla 'sınırsız' (sınırı olmayan) olmak ile 'sonsuz' (ölçülebilir olarak sonsuz büyüklükte olmak) aynı şey değildir.

  • Uzay-zaman dokusu

    Fizikçilerin uzay-zamanı anlamaya çalışırken kullandıkları modelde, uzay-zamanın sonsuz küçük noktaların yan yana gelmesinden oluştuğunu varsaydıkları yapı. Matematiksel modellemede bu noktalar kusursuz, deliksiz varsayılır; oysa fiziksel dünyada uzay-zaman dokusunu oluşturan en küçük uzaklık birimlerinden söz etmek mümkündür ve gerçek dünyanın sonlu küçüklükte bir yapı barındırması nedeniyle bu 'nokta' modellemesi bir yaklaşımdır.

  • Nokta (geometrik nokta)

    Geometrik bir şekil olarak nokta boyutsuz bir elemandır. Ancak fiziksel uzayda her noktaya yeterince yaklaşılırsa aslında bir boyutu, bir yarıçapı olduğu görülebilir. Matematikte modellendiğinde noktayı sonsuz küçüklükte almak, ölçebileceğimiz en küçük mesafeden bile küçük bir şeyden bahsetmek anlamına gelir; fizikçilerin genelde 'sonsuz küçüklük' derken kast ettikleri ölçüm çözünürlüğünün ötesindedir.

  • Ölçüm çözünürlüğü (ölçebileceğimizin ötesi)

    Bir şeyin 'sonsuz' veya 'sonsuz küçük' olarak adlandırılmasının arkasındaki fiziksel sebep: ölçebileceğimiz en küçük mesafeden veya büyüklükten bile daha küçük bir şeyden bahsediliyor olmasıdır. Yani fizikçilerin genelde 'sonsuz' derken kast ettikleri şey, deneysel olarak ölçebileceğimizin ötesinde kalan çok çok büyük veya çok çok küçük değerlerdir.

  • Elektromanyetik teori (elektronlar arasındaki kuvvetin davranışı)

    Elektromanyetik teori içerisinde iki elektron arasındaki kuvvet, elektronlar arasındaki mesafe azaldıkça teorik olarak sonsuza doğru gider (yani uzaklık sıfıra yaklaştıkça kuvvet büyür). Gerçekte ise ölçülecek olursa elektronlar arasındaki kuvvetin hiçbir zaman gerçek anlamıyla sonsuz olmadığı; fiziksel dünyanın sınırlılıkları ve parçacıkların birbirlerini işgal etme kuralları nedeniyle teorik modellerde çıkan 'sonsuz' değerler gerçek dünyada ölçülemez.

  • Newton'un birinci yasası

    Eğer ki bir cisim hareket halinde ise hareket etmeye; durma halinde ise durmaya devam etmeye meyillidir. Yani üzerine bir kuvvet uygulanmadığı müddetçe hareket eden bir cisim yoluna devam edecek, duran bir cisim ise durmaya devam edecektir. Bu prensip Zenon paradoksunun çözümünde hız ve kuvvet bağlamında kullanılan temel fiziğe işaret eder.

  • Hız (vektörel büyüklük)

    Hız skalar bir büyüklük değildir; vektörel bir büyüklüktür. Bu ne demek? Hızın sadece bir büyüklüğü yok, aynı zamanda bir yönü de vardır. Dolayısıyla bir cismin A noktasından B noktasına doğru yönü belli olduğu müddetçe üzerime ters yönde bir kuvvet uygulanmadığı sürece o yönde ilerlemeye devam edebilir. Hızın vektörel olması Zenon paradoksunun mesafe üzerinden değil hız ve zaman üzerinden çözülmesini sağlar.

  • Zenon paradoksu

    A noktasından B noktasına gitmek isteyen bir kişinin önce iki nokta arasındaki yarı noktaya, sonra kalan yarının yarısına ... şeklinde sürekli ara noktalara ulaşması gerektiği ve bu şekilde devam edince hiçbir zaman B noktasına ulaşılamayacağı iddiası. Parçaların yarı yarı bölünmesiyle kapıya asla varılamayacağına dair paradoks. Videoda bunun çözümü olarak, gerçek hayatta mesafe probleminden ziyade hız/zaman problemi olduğunu, Newton'un birinci yasası ve vektörel hız kavramı ile pratikte kapıya ulaşmanın mümkün olduğunu ve matematiksel olarak da sonsuz geometrik toplamın (1/2 + 1/4 + 1/8 + ...) toplamının 1'e eşit olmasıyla paradoksun ortadan kalktığı açıklanıyor.

  • Geometrik seri / sonsuz toplam (örnek S = 1/2 + 1/4 + 1/8 + ...)

    Zenon paradoksunun matematiksel çözümünde kullanılan örnek: yarıya bölünen mesafelerin toplamı S = 1/2 + 1/4 + 1/8 + ... olarak alınırsa, bu toplamı iki ile çarptığınızda terimlerin her biri bir öncekine kayar (1/2 → 1, 1/4 → 1/2, 1/8 → 1/4 vb.). Elde edilen basit denklemi çözünce S'nin bire eşit olduğu görülür. Yani sonsuza kadar giden sayı dizisinin toplamı 1'e ulaşır; böylece matematiksel ve geometrik olarak da paradoks ortadan kalkar.

  • Kardinal sayılar vs Ordinal sayılar

    Kardinal sayılar bir kümenin büyüklüğünü, yani kaç tane eleman içerdiğini ifade etmeye çalışır (elemanları saymak). Ordinal sayılar ise büyüklüğü saymak yerine sıralamayı, yani bir dizideki elemanların hangi sırada olduğunu dikkate alır. Videoda örnek olarak Zenon dizilerinin birbirine eklenmesi durumunda kardinal bakış açısıyla hâlâ aynı (Alef sıfır) büyüklükte kalması ama ordinal bakış açısıyla bir sıranın, sıralamaların önemli olduğu ve Alef sıfırdan sonra gelen bir yapının (omega) söz konusu olabileceği anlatılıyor.

  • Omega (ω) (ordinal sonsuzluk)

    Matematikte ordinal sayılar bağlamında kullanılan bir işaret; Alef sıfırın ötesine geçip Alef sıfırdan sonra gelen yeni bir başlangıçtan, sıralamadan söz ettiğimizde karşımıza çıkan terim. Videoda 'bu sayıya matematikte Omega deniyor ve Omega sıfır, Omega bir, Omega iki şeklinde ileriye doğru saymamız mümkün oluyor' şeklinde tanıtılıyor; yani ardışık olarak daha ileri ordinalsayıları ifade etmek için kullanılır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Sonsuzluk bir sayı olarak düşünülebilir (örneğin 'sonsuz sayıda elma var').

    Sonsuzluk bir sayı değil kavramsal bir büyüklüktür; "sonsuz sayıda" ifadesi matematiksel olarak yanlış veya yanıltıcı bir kullanımdır.

  • Pozitif sayılardan oluşan sonsuz küme ile negatifleri de içeren tam sayılar kümesi farklı büyüklükte sonsuzluktur (tam sayıların daha büyük olduğu).

    Bu iki küme aynı kardinaliteye sahiptir; sayılabilir sonsuz kümeler arasında bu tür eklemeler genellikle kümeyi daha büyük yapmaz.

  • Bir yapının sınırsız olması onun sonsuz olduğu anlamına gelir (örneğin Dünya yüzeyi sonsuzdur).

    Sınırsız (unbounded) hareket edilebiliyor olması, ölçümlerinin sonsuz olduğu anlamına gelmez; Dünya yüzeyi sınırsız hareket imkanı sunabilir ama alanı sonludur.

  • Matematikte gördüğümüz sonsuzluklar fiziksel dünyada birebir karşılık bulur.

    Matematiksel sonsuzluklar çoğu zaman idealizasyonlardır; fiziksel gerçek atomik/sonlu yapılara sahip olabilir ve modellerin sınırları nedeniyle farklı davranış gösterir.

  • Zeno'nun yarı yarıya ilkesine göre hedefe asla varılamaz.

    Hareketi hız/zaman ekseninde ele almak veya geometrik serilerin toplamını kullanmak paradoksu ortadan kaldırır; gerçek hayatta ve fiziksel modellerde hedefe varılabilir.

  • Teorilerde ortaya çıkan sonsuz değerler mutlaka evrende gerçek sonsuzlukların varlığına işaret eder.

    Çoğu zaman bu sonsuzluklar teorinin varsayımlarından veya uygulama sınırlarından kaynaklanır; yeni veya daha kapsamlı teoriler bunları ortadan kaldırabilir.

  • Matematiksel modellemelerde iki parçacığın (örneğin iki elektronun) tamamen aynı uzay-zaman noktasını işgal edebileceği gerçekte mümkün ve sorun değildir.

    Fiziksel olarak iki elektronun aynı anda aynı uzay-zaman noktasını işgal etmesi mümkün değildir; bazı teoriler bu gerçeği göz ardı ederek hesaplamayı kolaylaştırır.

  • Matematik her alanda (fizik, biyoloji, sosyoloji vb.) aynı derecede ve sınırsız etkililikte uygulanabilir.

    Matematiğin doğası gereği çok güçlü olduğu alanlar olduğu gibi karmaşık, kaotik sistemlerde etkinliği sınırlı olabilir; bu iki görüş arasında felsefi tartışmalar vardır.

Sorular

  • Sonsuzdan büyük sonsuzlar olabilir mi?

    Evet; matematikte Alef sıfır gibi sayılabilir sonsuzlukların ötesine geçen daha büyük sonsuzluklar (ordinal ve kardinal kavramlarla ifade edilen) inşa edilebilir.

  • Sonsuzluk bir sayı mıdır?

    Hayır, videoya göre sonsuzluk bir sayı değil kavramsal bir büyüklüktür; sayma işlemiyle aynı şekilde işlemeyecek bir fikirdir.

  • Pozitif doğal sayılar kümesinin sonsuzluğu ile negatifleri de içeren tam sayıların sonsuzluğu aynı mıdır?

    Videoya göre evet; iki küme de aynı kardinal büyüklüğe sahiptir ve dolayısıyla eşit sonsuzluktur.

  • Bir sonsuz kümeye bir eleman eklemek onun "daha büyük" bir sonsuzluk yapar mı?

    Videoya göre hayır; sayılabilir sonsuz bir kümeye sıfır gibi eklemeler yapıldığında bile kardinalite değişmez.

  • 0 ile 1 arasındaki reel sayılar doğal sayılardan daha mı büyüktür?

    Videoda bu hileli bir soru olarak sunulmuş ve konuşmacı tarafından bu iki sonsuzluğun eşit olduğu belirtilmiştir (not: video içeriği bu şekilde aktarmıştır).

  • Fizikte ortaya çıkan sonsuzluklar gerçekte var mıdır?

    Videoya göre genellikle hayır; fiziksel dünyada ölçülemeyecek kadar büyük veya küçük değerlere modelleme nedeniyle 'sonsuz' denir, ama bunlar teorilerin sınırlarından kaynaklanır.

  • Zenon paradoksu nasıl çürütülür?

    Hareketi hız ve zaman üzerinden analiz ederek (Newton yasaları) ya da geometrik serilerin toplamını kullanarak (matematiksel toplam 1'e eşittir) çözülebilir; pratikte kapıya ulaşılabilir.

  • Matematikte "nokta" kavramı fiziksel dünyada birebir gerçek midir?

    Hayır; matematikte nokta boyutsuz idealizasyonken fiziksel dünyada ölçülebilir en küçük mesafelerde bile bir boyut/yarıçap gözlenebilir.

  • Elektronlar arasındaki elektromanyetik kuvvet mesafe azaldıkça gerçekten sonsuza mı gider?

    Teorik olarak modellere göre diverje edebilir, fakat fiziksel olarak ölçülebilir anlamda gerçek bir sonsuzluk söz konusu değildir; modelin sınırlamalarıdır.

  • Matematik doğayı her alanda aynı derecede iyi açıklar mı?

    Videoya göre matematik fiziksel olaylarda çok güçlü bir araç olsa da biyoloji, psikoloji veya sosyoloji gibi daha kaotik sistemlerde aynı düzeyde etkili olmayabilir; tartışma iki kamp arasında sürmektedir.

Ön Bilgiler

  • Doğal sayılar, tam sayılar ve rasyonel sayılar hakkında temel bilgi
  • Kümeler ve kardinalite (eleman sayısı) kavramı
  • Sonsuz seriler ve limitler hakkında lise seviyesinde bilgi
  • Temel fizik bilgisi: hız, kuvvet, Newton'un birinci yasası
  • Temel kavramlar: vektörler (hızın yönlü olması)
  • Matematiksel soyutlama ve modelleme kavramlarına aşinalık
  • Temel geometri (nokta, doğru parçası kavramı)
  • Temel kozmoloji/fiziksel tekillik kavramlarına giriş düzeyi anlayış

Tarihsel Bağlam

  • Zenon paradoksu, MÖ 5. yüzyıl - Antik Yunanlı Zeno tarafından ortaya konan hareket ve bölünebilirlik paradoksları
  • Newton'un evrensel kütleçekimi teorisi yayımlanması, 1687 - Newton'un hareket yasaları ve kütleçekim kuramı
  • Einstein'ın özel görelilik teoremi, 1905 - ışık hızına yakın hareketleri açıklayan teori
  • Einstein'ın genel görelilik teoremi, 1915 - kütle-enerji ile uzay-zaman eğriliği arasındaki ilişkiyi tanımlayan teori
  • Kuantum mekaniğinin gelişimi, 1920'ler-1930'lar - modern kuantum teorisinin oluşumu
  • Evrendeki genişlemenin keşfi ve Büyük Patlama teorisinin gelişimi, 1920'ler-1930'lar - Hubble 1929 çalışması ve ardından Büyük Patlama modellerinin oluşumu
  • Standart Modelin geliştirilmesi, 1960'lar-1970'ler - parçacık fiziğinin modern çerçevesinin oluşumu
  • Antik Yunan, MÖ 5. yüzyıl
  • 17. yüzyıl
  • 20. yüzyıl

Kişiler

  • Soner

    Kanaldaki bir soruya ve sonsuzluk ile sınırsızlık farkına ilişkin örneklere daha önce cevap verdiği, videolarda anlatım yaptığı kişi olarak anıldı.

  • Isaac Newton

    Kütleçekim teorisi ve hareket yasaları bağlamında, Newton'un teorisinin sınırlılıkları ve görelilikle ilişkisi anlatılırken bahsedildi (metinde 'Newton' olarak geçti).

  • Albert Einstein

    Görelilik teorisinin geliştiricisi olarak, Newton'un açıklayamadıklarını açıklayan daha kapsamlı bir teori örneği olarak anıldı (metinde 'Einstein' olarak geçti).

  • Zenon

    Zenon paradoksu örneğiyle sonsuzluk ve hareket sorunları tartışılırken bahsedildi ('Zenon paradoksu' olarak kullanıldı).