Esneyeceksin, Şimdi: Bu Videoyu Esnemeden İzlemek Neden Bu Kadar Zor?

425 B görüntülenme30.09.2021
Evrim AğacıBi' Başka Video
Bu Videonun YazısıEsneme
Derinlemesine

Özet

Video, esnemenin evrimi, nedenleri ve bulaşıcılığı üzerine güncel hipotezleri inceliyor; oksijen hipotezinin yanlışlığı, ısı denetimi (termoregülasyon) ve risk/uyarma (alerting) teorileri ile empati/ayna-nöronlar bağlantısına dair kanıtlar sunuyor. Farklı hayvan türlerinden örnekler ve deneysel bulgular (serotonin, sıcaklık deneyleri, bulaşıcı esneme çalışmaları) üzerinden esnemenin çok amaçlı bir davranış olduğunu vurguluyor.

Terimler

  • Esneme

    Videoda anlatıldığı üzere esneme insanlara özgü olmayan, insan, şempanze, kedi, köpek, fok, at, aslan, kaplan, su aygırı gibi memelilerde, çok sayıda kuş türünde, sürüngenlerde ve hatta balıklarda gözlenen ortak bir davranıştır. Bir teoriye göre riskli durumlardan veya dikkat gerektiren eylemlerden önce beyni ve vücudu uyarmaya, uyanıklığı artırmaya yarayan bir davranış olabilir. Başka bir güçlü teori ise esnemenin termoregülasyon, yani beyin ısısını denetleme amaçlı olduğudur: yorulduğumuzda serotonin artışıyla beyin ısınmaya başlar ve esneme sırasında ağız ve kulaklardan giren hava beyni soğutmaya yardımcı olur. Ayrıca insanlarda ve diğer türlerde esnemenin çene kaslarını gevşetme, iç kulak basıncını dengeleme ve kafatasındaki (beyin) basıncını azaltma gibi mekanik işlevleri de olabilir. Bazı türlerde ise sivri dişleri göstererek caydırma, çiftleşme ritüellerinin parçası olma gibi farklı işlevlere evrilmiş örnekleri vardır.

  • Bulaşıcı esneme

    Videoda anlatıldığı üzere bulaşıcı esneme, bir canlının başka birinin esnemesini gördüğünde onunla eşlik ederek esnemesidir. Bu tür esneme genelde empati ile ilişkili olduğu düşünülür; gözlemlediğiniz kişiye duyduğunuz duygusal yakınlıkla bağlantılıdır (fiziksel yakınlıktan ziyade duygusal yakınlık). Kanıtlar arasında yakın akrabalar arasında daha yüksek bulaşıcılık, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda bu bulaşıcılığın azalması ve köpeklerin sahipleri esnediğinde daha fazla esnemesi gibi gözlemler sayılabilir.

  • Termoregülasyon (ısı denetim mekanizması)

    Videoda sunulan ikinci güçlü teoriye göre esneme bir termoregülasyon mekanizmasıdır: yorulma veya letarji durumlarında beyin ısınabilir ve esneme beyni soğutmaya yardımcı olarak bu harareti yatıştırır. Deneysel destekler; muhabbet kuşlarının yalnızca ortam sıcaklığı esnemeye uygunsa esnemesi, çok sıcak veya çok soğukta esnememeleri, insanlarda alnına buz torbası koyulduğunda daha az esnemeye eğilim gösterilmesi ve serotonin ilaçlarıyla esneme sıklığının artmasıdır.

  • Serotonin

    Videoda anlatıldığı gibi serotonin, aslen mutlulukla ilişkili bir hormon olarak bilinse de aynı zamanda damar çapını değiştirerek kan akışını kontrol etmemizi sağlayan bir nörotransmiter görevi görür. Yorulma sırasında serotonin miktarının artması (veya serotonin ile dopamin arasındaki oranın değişmesi) yorgunluk ve letarji hissetmemize neden olur; bunun sonucunda beyin ısınmaya başlar ve esnemenin artması gözlenir. Ayrıca serotonin düzeylerini artıran ilaçlar esneme sıklıklarını artırmaktadır.

  • Nörotransmiter

    Videoda nörotransmiter örneği olarak verilen serotonin tanımına göre nörotransmiter, sinir sisteminde görev yapan kimyasal bir mesajcıdır; örneğin serotonin damar çapını değiştirerek kan akışını kontrol etme işlevi görür.

  • Dopamin

    Videoda dopamin, serotonin ile birlikte anılan bir nörotransmiter olarak geçer; serotonin ile dopamin arasındaki oranın değişmesinin yorgunluk ve letarji hissiyle ilişkili olabileceği belirtilir (dolayısıyla dopamin uyanıklık/etkinlikle ilişkilendirilen bir rolü ima eder).

  • Ayna nöronlar (mirror neurons)

    Videoda ayna nöronlar, özellikle kendi türümüz veya ailemizden bireylerin hissettiklerini hissedebilme becerisini veren sinir hücreleri olarak tanımlanır; esneme bulaşıcılığında bu nöronların görev almış olabileceği düşünülmektedir.

  • Empati

    Videoda empati, yani kendini bir başkasının yerine koyabilme becerisi olarak tanımlanır; bulaşıcı esnemenin empatiyle ilişkili olduğu, empati düzeyi yüksek olanların esneme bulaşıcılığına daha yatkın olabileceği öne sürülür.

  • Letarji

    Videoda letarji, serotonin artışıyla birlikte hissedilen yorgunluk veya uyuşukluk hali olarak kullanılır; bu durumda beyin ısınabilir ve esneme artabilir.

  • İç kulak basıncı / kafatası basıncı

    Videoda esnemenin mekanik işlevleri arasında sayılan iç kulak basıncını dengeleme ve kafatasındaki (beyin) basıncı azaltma amaçları, bazı durumlarda esnemenin bu fiziksel basınçları düzenlemek için görüldüğü şeklinde açıklanır.

  • Soluk borusu

    Videoda yılan örneğinde geçtiği üzere soluk borusu (yutak/nefes alma kanalı), yılanların devasa avları yuttuktan sonra esneyerek ağız çevresindeki kas, kemik ve eklemleri ve soluk borularını tekrar yerine oturtmalarını; böylece yutma sırasında da nefes alabilmelerini sağlayan bir yapıdır.

  • Evrim / evrimleşme

    Videoda esnemenin yaygınlığı bağlamında kullanılan evrim terimi, farklı türlerde benzer davranışların ortak atalarından miras kalmış olmasının daha muhtemel olduğunu belirtir; yani esnemenin çok sayıda ve farklı türde ayrı ayrı evrimleşmesinden ziyade, ortak atada evrimleşip hepsine miras kalmış olması daha olasıdır.

  • Av ve avcı (prey and predator)

    Videoda av ve avcı kavramları, esnemenin bulaşıcılık örüntülerini açıklamada kullanılır: Av konumundaki hayvanların bir arada yaşamaya daha meyilli olması ve benzer pozisyonlarda olmaları nedeniyle türdeşler arası esneme bulaşıcılığının gözlenebileceği; insanların tarihsel olarak hem avcı hem av konumunda olmalarının yakın türlerle bulaşıcı esnemeye yatkınlık açısından mantıklı olduğu şeklinde açıklanır.

Doğru Bilinen Yanlışlar

  • Esneme şeytanların veya ruhların çıkıp girdiğinin bir işaretidir.

    Antik inançların aksine esnemenin ruhani veya şeytani bir sebebi olduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur.

  • Esneme, vücuda daha fazla oksijen almak için yapılır; oksijen azaldığında esneriz.

    Deneysel çalışmalar oksijen veya karbondioksit seviyeleri ile esneme sıklığı arasında ilişki bulmamıştır, bu yüzden esneme sadece 'oksijen almak' için yapılan bir refleks değildir.

  • Esneme yalnızca yorgunluk veya uykusuzluk sonucu ortaya çıkar.

    Esneme sık sık yorgunlukla ilişkilendirilse de sıkılma, stres, açlık, sabah uyanışı ve tehlike/aktivite öncesi gibi birçok durumda da ortaya çıkar.

  • Esneme insanlara özgüdür ve diğer türlerde görülmez.

    Esneme birçok memeli, çok sayıda kuş türü, sürüngenler ve bazı balıklarda da gözlemlenmiş olup geniş bir evrimsel dağılıma sahiptir.

  • Bulaşıcı esneme sadece fiziksel yakınlıkla (aynı ortamda olmak) ilgilidir.

    Bulaşıcı esneme fiziksel yakınlıktan çok gözlemlediğiniz kişiye duyduğunuz duygusal yakınlık ve empati ile daha güçlü ilişkilidir.

  • Esnemenin tek evrimsel işlevi vardır ve tüm türlerde aynı amaçla kullanılır.

    Esneme çok işlevli bir davranış olup türlere göre termoregülasyondan sosyal iletişime, fizyolojik yeniden hizalamaya kadar farklı amaçlar için evrimleşmiştir.

Sorular

  • Bu videoyu esnemeden izlemek neden bu kadar zor?

    Esneme çoğunlukla bulaşıcıdır ve izlediğiniz veya düşündüğünüz esnemeye empatik bir tepki verirsiniz; duygusal yakınlık arttıkça bulaşıcılık da artar.

  • Esneme sadece insanlara mı özgüdür?

    Hayır; esneme memeliler, birçok kuş türü, sürüngenler ve hatta bazı balıklarda da gözlemlenmiştir.

  • Esneme, vücudun oksijen eksikliğini gidermek için mi yapılır?

    Deneyler çevredeki oksijen ve karbondioksit seviyeleri ile esneme sıklığı arasında ilişki bulamamıştır, bu nedenle bu açıklama desteklenmemektedir.

  • Esnemenin beynimizi hazırlama veya uyanık tutma gibi bir rolü var mı?

    Evet bir teoriye göre esneme dikkat ve uyanıklığı artırarak tehlike veya zorluk öncesi vücudu ve beyni hazırlar; bunun destekleyici kanıtları müsabaka öncesi artış gibi gözlemlerdir.

  • Esneme beynimizi soğutuyor mu (termoregülasyon)?

    Evet, esnemenin beyin sıcaklığını düşürmeye yardımcı olduğu hipotezi güçlü deneysel desteğe sahiptir; serotonin ile bağlantı ve sıcaklığa bağlı davranış örnekleri bunu destekler.

  • Bulaşıcı esneme empatiyle mi ilgili?

    Evet; yakın akraba ve duygusal olarak yakın kişiler arasında daha fazla bulaşıcı esneme görülür ve bazı sosyal bozukluklarda (ör. otizm) bu tepki azalmış gözlemlenir.

  • Farklı türler neden esniyor, görevleri aynı mı?

    Hayır, işlev türler arasında değişir: bazıları termoregülasyon veya uyanıklık için, bazıları çene/soluk borusu hizalaması, bazıları tehdit gösterisi veya çiftleşme ritüelinin parçası olarak esner.

  • Sporcular da egzersiz sırasında esneme gösterir mi?

    Yoğun fiziksel aktivite sırasında genelde esneme artmaz, ancak müsabaka veya atlayış öncesinde esneme sıklığı artabilir.

  • Köpekler neden insanların esnemesine tepki verir?

    Köpekler, özellikle sahiplerinin esnemesine karşı daha duyarlıdır; bu da bulaşıcı esnemenin empati veya sosyal bağlarla ilişkili olduğuna işaret eder.

  • Esnemenin bilimsel olarak açıklanmış tek bir nedeni var mı?

    Hayır; bilimde yaklaşık 20 farklı hipotez geliştirilmiş olup en güçlü destek termoregülasyon ve uyanıklık/vigilans teorileri için bulunmaktadır.

Ön Bilgiler

  • Temel biyoloji bilgisi (omurgalılar, türler arası benzerlikler)
  • Nörobilim/psikoloji temelleri (nörotransmiterler, ayna nöron kavramı, empati)
  • Fizyoloji bilgisi (termoregülasyon, damar çapı, beyin sıcaklığı)
  • Evrimsel biyoloji kavramları (ortak ata, adaptasyon)
  • Bilimsel deney/yöntem kavramları (hipotez testi, gözlemsel çalışmalar)

Tarihsel Bağlam

  • Antik Çağ
  • Yüz milyonlarca yıl öncesi
  • Yakın Geçmiş
  • Omurgalıların ortak ataları dönemi